Кіріспе

Дисфемизм – тақырыпқа немесе тыңдаушыға қатысты жағымсыз, кемсітетін мағынасы бар сөз тіркесі. Дисфемизмдер бейтарап немесе эвфемизмдерге қарама-қарсы келеді. Дисфемизмге қорқыныш, жақтырмау, жек көру, сынып айту немесе әзіл тудыру себеп болуы мүмкін.

Этимология

Дисфемизм сөзі 19-ғасырдың соңында грек тілінің "dys δύς" ("бұрмаланған", "нашар") және "pheme φήμη" ("сөз", "дауыс", "репутация") элементтерінен жасалған. Бұл сөзбен байланысты терминдерге малфемизм (латынша malus – "жаман") және какофемизм (грекше kakos κακός – "жаман") жатады.

Қолданылуы

Дисфемизм – сөйлеушінің тыңдаушыға немесе топқа қатысты пікірін немесе көзқарасын көрсететін, ерекшеленетін (көзге түсетін немесе қалыптыдан өзгеше) түр.

Дисфемистік эпитеттер

Жануарлардың аттары жиі тілдегі қара сөз ретінде қолданылады. Осылай атау арқылы сөйлеуші тыңдаушының адамдық қадір-қасиетіне тиіп, оны ренжітуге немесе ашуландыруға тырысады. Мысалдарға "ит", "доңыз", "шошқа", "тауық", "сүрегі", "қой", "жылан", "тышқан" және "есек" жатады.

Контекст және бағыт-бағдары

Кейбір жағдайларда эвфемизм болып табылатын сөз тіркестері, басқа жағдайларда дисфемизмдер деп қарастырылуы мүмкін. Мұндайларды көбінесе X фемизмдер деп атайды: сөздің дисфемизмдік екендігі немесе еместігі, қолданылған контекстке байланысты. Мысалы, жыныстық қатынасқа қатысты көптеген X фемизмдер, достар арасында эвфемизм ретінде қабылдалса, кейбір аудиториялар үшін дисфемизм болуы мүмкін. Адам, әжесіне немесе ата-анасына қарағанда, досына "қатынаймын" деуі ықтимал. Олар өз ұйымын террористік ұйым деп атау арқылы, оларды "Әл-Қаидамен" тікелей салыстырып жатқандықтарын ойлады, олар осы ұйыммен байланысы жоқ екенін мәлімдейді. Мұндай топтарға ат қою, "Ат объектінің белгілі бір аспектілері мен ерекшеліктерін баса көрсетсе, ал басқа маңызды жақтарын назардан тыс қалдырады немесе жоққа шығарады" деп сипатталған. Белгілі бір лексикалық бірліктер осы бейнелерді оятуға қолданылуы мүмкін, соның нәтижесінде тыңдаушының санасында стереотиптік бейнелер қалыптасып, прототипке айналады. Дисфемизмдер тыңдаушының есте сақтаған теріс стереотиптерін белсендіріп, берілген мәтінді түсінуіне әсер етеді.

Евфемизмнен дисфемизмге ауысу

Сөздің мағынасының төмендеуі бір кезде эвфемизмдер деп саналған сөздердің қазір дисфемизмдерге айналуына әкеледі. Америка мәдениетінде "colored" (түсті) деген сөз бір кезде эвфемизм ретінде қарастырылған, бірақ одан бері "Black" (қара) және "African American" (африкалық америкалық) деген терминдермен ауыстырылды. Кейде дисфемизмдердің шағын өзгерістері оларды қабылдануына мүмкіндік береді: "colored people" (түсті адамдар) дисфемистік деп есептелсе, "people of color" (түссіз адамдар) бірдей мағынаны білдірмейді. "Idiot" (ақымақ) және "moron" (морон) сөздері бір кезде интеллектуалдық мүкіяттігі бұзылған адамдарды атау үшін қолданылған әдепті терминдер болған, бірақ қазір олар дисфемизмсіз сирек қолданылады. Сол сияқты, "retarded" (кешіккен) сөзі бұрынғы терминдер дисфемистік болғаннан кейін жаңа әдепті форма ретінде пайда болды; бірақ содан бері "retarded" өзі дисфемистікке айналды. Көбінесе эвфемистік және дисфемистік мағыналары бар сөз тек дисфемистік мағынада ғана қолданылады. Стивен Пинкердің таныстырған "эвфемизм тізбегі" термині осы процесті сипаттайды, онда эмоционалдық тұрғыдан маңызды нәрсеге қатысты бұрын эвфемизм болған сөздер, сол нәрсемен байланыс арқылы дисфемистікке айналады.