«Эйр ісі: Әдеби детектив» — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

2001 жылы жазылған Жаспер Ффордтың романы "Ейр ісі" – ағылшын жазушысы Жаспер Ффордтың 2001 жылы «Ходер және Стоутон» баспасында жарық көрген тұңғыш романы. Оқиға 1985 жылдың балама нұсқасында өрбітеді, онда әдеби детектив Бейсенбі Келесі Шарлотта Бронтенің 1847 жылғы «Джейн Эйр» романының ішіндегі қаскөйге қуа жетеді. Ффорд бұрынғы туындылары үшін 76 рет бас тарту алғаннан кейін баспадан қабылдау алды. Романға сыншылардың пікірі көбінесе жағымды болды, оның ерекшелігіне назар аударды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Параллель әлемде Англия мен Императорлық Ресей бір ғасырдан астам уақыт бойы Қырым соғысында күресіп келеді; қазір республика болғанымен (президенті ретінде әртіс Джордж Формбимен), Англияда парламенттік үкімет сақталып тұр, бірақ «Голиат» корпорациясының (күмәнді қару-жарақ өндіретін, моральдық принциптері күдікті компанияның) ықпалы зор; ал Уэльс – жеке, социалистік мемлекет. Кітаптағы «Джейн Эйр» романының көркемдік нұсқасы Джейннің өзінің туысы Сент-Джон Риверспен бірге миссионерлік жұмысына көмектесу үшін Үндістанға аттануымен аяқталады. Қоғам әдеби мәселелерді (әсіресе Шекспир авторлығы туралы сұрақ) ашық талқылайды, кейде осы пікір қақтығыстары бандиттік соғыстар мен кісі өлтіруге ұласады. Құқық қорғау органдары бұрынғысынша жұмыс істейді, сонымен қатар «SpecOps» (Арнайы операциялар) бірыңғай ұйымының құрамында жаңа мамандандырылған мекемелер құрылған. 20-дан астам бөлімшелердің арасында SpecOps 12 – уақыт саяхатына қатысты барлық оқиғаларды бақылайтын «Хроногард» және SpecOps 27 – әдебиетке қатысты қылмыстармен айналысатын «LiteraTecs» әдеби детективтері бар. Қырым соғысы – екі тараптың да мойынсұнбастығынан туған салқың қақтығыс, ешкім де бейбітшілікке шақыруға дайын емес. Ұлыбританияда бейбітшілік қозғалысы күшейіп келеді. Ал «Голиат» компаниясы ресейліктерді жеңу үшін «СТОНК» кодовый атымен плазмалық мылтық жасауға келісімшарт жасады. Қару бір оқпен танкты жоя алады. «Голиат» компаниясы «СТОНК» жақын арада британдық әскердің стандартты қаруына айналады деп уәделейді. Оқиғаның басты кейіпкері – отыз алты жасар бойдақ, Крым соғысының қатысушысы және әдеби детектив Thursday Next, ол Лондонда Пиквик атты үй жануары – додомен бірге тұрады. (Додо мен неандертальдықтар да осы балама Жердегі гендік инженерияның жетістіктерінің арқасында қайта жандандырылды). Ол соғыстың жалғасуына қарсы, себебі оның ағасы соғыста қаза тапқан, ал бұрынғы күйеуі Ланден Парк Лейн шайқаста аяғын жоғалтқан. Соғыстың ауыр салдары бірнеше жыл бұрын Парк Лейнмен қарым-қатынасын ажыратуға соқтырды. Оқиға басталғанда, Thursday іздестіріліп жатқан террорист Ахерон Хадесті, оның бұрынғы университетінің профессоры, қазіргі қылмыстық әлемнің құпия шебері, ұстауға көмектесу үшін жоғарылатылады. Thursday оны танитын жалғыз адам, ол оны бақылау кезінде ұстауға жақын келеді, бірақ Хадес ақыл-ойымен манипуляциялау және өте төзімді болу сияқты адамнан тыс қабілеттерге ие және осы қабілеттерін оның атуына төтеп беру үшін пайдаланады. Ол ұсталудан қашып, Thursday-дің бүкіл командасын өлтіреді. Ұстауға тырысқанда, оны атып жарақаттайды, бірақ «Джейн Эйр» кітабының бір данасы Хадестің оғын тоқтатады. Белгісіз біреу жедел жәрдем келгенге дейін оған көмектеседі, «Е. Ф. Р.» әріптерімен жазылған қолшашқа мен 19 ғасырға тән жакетті қалдырады. Thursday бұл заттардың «Джейн Эйр» романының кейіпкері Эдвард Фэрфакс Рочестерге тиесілі екенін анықтайды. Бала кезіндегі бір оқиғаны еске түсіргенде, Thursday романың әлеміне физикалық түрде кіріп, Рочестермен қысқаша танысқандай болады. Ауруханада жатып емделгенде, ол Хадес оқиға орнынан қашқаннан кейін көлік апатында қаза тапқан сияқты екенін біледі. Ол сондай-ақ уақытқа саяхаттайтын өзінің болашақ нұсқасымен кездеседі, ол Хадес апаттан аман қалғанын ескертеді және оған туған қаласы Суиндонда LiteraTec жұмысына орналасуды тапсырады. Ол жұмысқа орналасады, ал отбасына барып жатқанда, оның талантты Майкрофт ағасы мен Поли әпкесі прозалық порталды құрғанын біледі, бұл адамдарға көркем шығармаларға кіруге мүмкіндік беретін құрылғы. Үйінде ол бұрынғы күйеуі Парк Лейнмен қайта танысады. Ол сондай-ақ, Джек Шитт есімді «Голиат» компаниясының жоғары лауазымды қызметкерімен кездеседі және онымен бірлесіп Хадесті тергеуге мәжбүр болады. Осы арада Хадес Чарльз Диккенстің «Мартин Чадзлвит» романының түпнұсқа қолжазбасын ұрлап алады. Ол сонымен қатар Майкрофт, Поли және прозалық порталды әдеби әлемді шантаждау үшін ұрлайды; романның түпнұсқа қолжазбасының сюжетіне енгізілген кез келген өзгеріс барлық басқа көшірмелерді өзгертеді. Өзінің талаптарының маңызды екенін көрсету үшін Хадес «Мартин Чадзлвит» романының түпнұсқа қолжазбасындағы шағын кейіпкер Мистер Куверлиді өлтіреді. Талаптары орындалмаған кезде, ол «Джейн Эйр» романының түпнұсқа қолжазбасын ұрлап, оны ұрлап, төлем талап етеді. Бұл «Джейн Эйр» романының барлық көшірмелерінің мәтінінің Джейнді ұрлау сәтінде, кітаптың жартысында кенеттен аяқталуына әкеледі. Thursday мен Джек Шитт Хадестің Уэльске ізіне жетеді. Ол Майкрофтты және прозалық порталды құтқарады, ал Джейн романына қайтарады. Бірақ, ол Поли әпкені Вордсворт өлеңдерінің бірінде тұрған күйде табады және Хадес «Джейн Эйр» романының түпнұсқа мәтініне Поли әпкені тұтқынға алған қағаз парасын алып кіргенін біледі. Thursday Хадесті қуалайды. Романда өткен бірнеше апта (сыртқы әлемде одан да жылдам өтеді, себебі кітап Джейн қайтарылғаннан кейін өзін-өзі қайта жазады) және көптеген қиындықтардан кейін, ол Хадесті өлтіріп, Поли әпкесі бар өлеңді қайтарып алады. Осы процесте Торнфилд Холлы өртеліп, Рочестердің ақылы тоқыраған әйелі Берта өліп қалады, ал Рочестер ауыр жарақат алады. Thursday сонымен қатар кітаптағы кейіпкерлер өмірін қайта-қайта басып өтетінін, оқиғалардың қалай аяқталарын толық біліп, оларды өзгерте алмайтынын біледі. Сондықтан Рочестер оның құпия некесін білгеннен кейін қашып кеткенде Джейннің жоғалуын қайта-қайта басынан кешіруге мәжбүр. Thursday, Рочестермен дос болғандықтан, кітаптың соңын бақытты етуді көздейді. Ол оқиғаларды өзгертіп, Джейн мен Рочестерді қайта қосады (яғни, соңын «Джейн Эйр» романының нақты соңымен сәйкес келеді). Өзінің әлеміне оралған Thursday, Поли әпкесін босату үшін прозалық порталды пайдаланады, ал Джек Шитт құрылғыға қызығушылығы бар екенін ашады. «Голиат» компаниясы «СТОНК» қаруын жасауды қанағаттанарлық деңгейде аяқтамады. Сондықтан, әскерге қаруды тапсыру мерзімі таяғанда, ол қару-жарақ нұсқаулығынан, өзі де көркем шығарма болған, жұмыс істейтін «СТОНК»-ты алуға шешім қабылдады, себебі қару жұмыс істемейді. Thursday Шиттке осы мақсатта порталды пайдалануға көндіріледі, бірақ порталға қосылған кітапты Эдгар Аллан Поның «Қарға» өлеңіне ауыстырады. Портал ашылғанда, ол Шиттті ішке итеріп, оны тұтқынға алады, ал Майкрофт порталды жояды. Жаңа танымал болған статусын пайдаланып, Thursday Қырым соғысын жалғастыруды қолдайтындар мен қарсыластары арасындағы теледебатқа қатысады. Соғысты қолдайтындар «Голиат» компаниясының плазмалық мылтықтары жеңіске кепілдік беретініне сендіреді. Бірақ дебатта Thursday плазмалық мылтықтар жұмыс істемейтінін жариялайды. Бұл Англияны өз позициясын қайта қарастыруға мәжбүр етеді, нәтижесінде бейбіт келісімдер басталып, соғыс аяқталады. Thursday Парк Лейн басқа әйелге үйленуге асығысқан шіркеуге келеді, бірақ Рочестердің адвокаты тойды тоқтатып, күйеудің бұрыннан үйленгенін мәлімдейді. Thursday мен Парк Лейн қайта табысып, үйленеді. Thursday-дің әкесі, SpecOps 12 – «Хроногард» ұйымының бұрынғы агенті, қызына бірнеше кеңес береді. Роман Thursday-дің болашағына қатысты белгісіздікпен аяқталады: «Джейн Эйр» романының жаңа соңына қоғамның реакциясы оң, бірақ «Голиат» компаниясының ашуы да бар.

In a parallel universe, England and Imperial Russia have fought the Crimean War for more than a century; although now a republic (with entertainer George Formby as its president), England still also has a parliamentary government, although heavily influenced by the Goliath Corporation (a powerful weapon producing company with questionable morals); and Wales is a separate, socialist nation. The book's fictional version of Jane Eyre ends with Jane accompanying her cousin, St. John Rivers, to India in order to help him with his missionary work. Society publicly debates literary questions (especially the question of Shakespearean authorship), sometimes inspiring gang wars and murder. Regular law enforcement agencies still exist, alongside new specialized agencies under the single organization SpecOps (Special Operations). The more than 20 branches include SpecOps 12, the Chronoguard, who police all events related to time travel, and SpecOps 27, the Literary Detectives, or "LiteraTecs", who deal with all literature related crimes. The Crimean War is a cold conflict with both sides at a stalemate but too stubborn to call for peace. A peace movement in Britain is gaining popularity. Meanwhile, Goliath has been contracted to create a plasma rifle codenamed "STONK" to overpower the Russians. The weapon should be capable of destroying a tank with a single blast. Goliath promises that STONK will soon be standard issue to the British military. The plot revolves around Thursday Next, a single, thirty six year old woman who is a veteran of the Crimean War and a literary detective who lives in London with her pet dodo Pickwick. (Dodos have been recreated, as have Neanderthals, due to advanced genetic engineering technology on this alternate Earth). She is privately against the continuation of the war, as her brother was killed in action and her then fiancé Landen Parke Laine lost a leg in combat. The trauma of the war led to the end of her relationship with Parke Laine several years prior. As the story begins, Thursday is promoted to assist in the capture of a wanted terrorist, Acheron Hades, her former university professor who has become a mysterious criminal mastermind. Thursday is the only living person who can recognize him, and nearly captures him during a stakeout, but Hades possesses several superhuman abilities, such as mental manipulation and extreme durability, and uses those powers to withstand her gunfire. He evades capture and kills Thursday's entire team. During the capture attempt she is shot, but a copy of Jane Eyre stops Hades's bullet. A mysterious stranger aids her until the paramedics arrive, leaving behind a handkerchief monogrammed with the letters "E. F. R." and a 19th century style jacket. Next recognizes these items as belonging to Edward Fairfax Rochester, a fictional character from Jane Eyre. During a flashback to her childhood, Thursday remembers a seemingly supernatural event, whereby she was able to physically enter the world of the novel and briefly became acquainted with Rochester. While recovering in hospital, she learns that, after fleeing the scene, Hades was seemingly killed in a car accident. She also meets a time traveling future version of herself, who warns her that Hades survived the accident, and instructs her to take a LiteraTec job in her home town of Swindon. She takes the job, and while visiting her family there, she discovers that her brilliant Uncle Mycroft and Aunt Polly have created the Prose Portal, a device that allows people to enter works of fiction. At home, she renews an acquaintance with her ex fiancé Parke Laine. She also meets, and is forced to work with, a high ranking Goliath operative named Jack Schitt, who is similarly investigating Hades. Hades, meanwhile, steals the original manuscript of Charles Dickens's Martin Chuzzlewit. He also kidnaps Mycroft, Polly, and the Prose Portal in order to blackmail the literary world; any changes made to the plot of a novel's original manuscript will change all other copies. To demonstrate his demands are serious, Hades kills Mr Quaverley, a minor character from the original manuscript of Martin Chuzzlewit. When his demands are not met, he stages a theft of the original manuscript of Jane Eyre and kidnaps Jane for another ransom demand. This causes the text of all copies of the Jane Eyre novel to abruptly end at the moment of Jane's kidnapping, roughly halfway through the book. Next and Jack Schitt independently trace Hades to Wales. She rescues Mycroft and the Prose Portal, and returns Jane to the novel. However, she finds Aunt Polly stuck in one of Wordsworth's poems, and learns that Hades has gone into the original text of Jane Eyre carrying the scrap of paper on which Polly is imprisoned. Next pursues Hades. After several weeks in the novel (which pass in the outside world much more quickly, as the book rewrites itself after Jane is returned) and much trouble, she succeeds in killing Hades and recovering the poem with Polly in it. In the process, Thornfield Hall is burned, Rochester's mad wife Bertha falls to her death, and Rochester is grievously injured. Thursday also discovers that the characters in the book must continually relive their lives, with full knowledge of how events turn out, and are unable to alter any of them. Thus, Rochester must repeatedly suffer the devastating loss of Jane when she runs away from him upon discovering his secret marriage. Thursday, who has befriended Rochester, resolves to change the ending of the book to a happy one. She changes events to reunite Jane and Rochester (in other words, she alters the ending to match the actual ending to Jane Eyre). Returning to her own world, Next uses the Prose Portal to release her Aunt Polly, while Jack Schitt reveals that his interest is in the device. Goliath had never been able to perfect STONK as a feasible weapon. Therefore, with their deadline to deliver the weapons to the military, he had resolved to extract working STONKs from the weapon's manual, itself a work of fiction, as the weapons don't work. Thursday reluctantly agrees to let Schitt use the portal for this endeavor, but switches the book connected to the portal to be the text of Edgar Allan Poe's "The Raven". When the portal opens, she pushes Schitt inside, and traps him there, while Mycroft destroys the portal. Using her new celebrity status, Next enters a televised debate between supporters and opponents of the continuation of the Crimean War. Supporters of the war assume that Goliath's plasma rifles will be sufficient to guarantee victory. But in the debate, Next publicly reveals that the plasma rifles do not work. This forces England to rethink its position, which leads to peace negotiations and an end to the war. Next shows up at the church where Parke Laine is about to be married to another woman, but Rochester's lawyer interrupts the wedding to reveal that the bride is already married. Next and Parke Laine are reconciled and marry instead. Next's father, a renegade agent from SpecOps 12, the ChronoGuard, turns up to dispense some fatherly advice to his daughter. The novel ends with Next facing an uncertain future at work: public reaction to the new ending for Jane Eyre is positive, but there are other repercussions, including Goliath's fury.

Қабылдау

Кітап жалпы алғанда жоғары бағаланды, сыншылар оны "ойнақысыңқы", "керемет ақымақтық", "көп ойластырылған", және "таң қалдырарлық жаңалыққа толы туынды" деп атады. Бұл бір сыншыны Ффордтың "бір-бірімен байланысы жоқ идеяларды қағазшаларға жазып алған болуы керек" деп әзілдеуге итерді, және "оларды шапкаға лақтырып, бірнеше тақырыпты таңдаудың орнына, ол шапканы толығымен ұстап алған" деді. Ффордтың ерекше жазу стилі оны басқа белгілі жазушылармен, ең көп Дуглас Адамс және Льюис Кэрроллмен, ұқсас "мағынасыздық пен сөз ойындары" және "ерекше юмор" үшін салыстыруға әкелді.

Кейбір сыншылар романды "қиын түйінделген" сюжеттері, "аяқталмаған егжей-тегжейлер" және "көңілді әжуадан мағынасыздыққа дейін ауыса алатын" дәйді сөздері, сондай-ақ "көріністерден келіп-кетіп жүретін" екінші дәрежелі кейіпкерлері үшін де сынға алды.