Кіріспе

Myrtus (көбінесе myrtle деп аталады) – Myrtaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Оны алғаш рет 1753 жылы швед ботанигі Линней сипаттаған. Осы туысқа 600-ден астам атау ұсынылған, бірақ олардың көбі басқа туыстарға көшірілген немесе синонимдер деп саналған. Myrtus туысына бүгінде үш түр жатады:
Myrtus communis – Жалпы мырс; Оңтүстік Еуропаның Жерорта теңізі аймағында өседі.
Myrtus nivellei – Сахара мырсы; Солтүстік Африкада өседі.
Myrtus phyllireaefolia.

АҚШ-та "жайылмалы мырс" деп белгілі жер жамылғысы.
Негізгі белдеудегі астероид.

Қарағай

Мирт (Myrtus communis) – Жерорта теңізі аймағында, Макаронезияда, Батыс Азияда және Үндістан субконтинентінде өсетін өсімдік. Ол егіледі де. Бұл мәңгі жасыл бұта немесе кішкентай ағаш, биіктігі 5 метрге жетеді. Жапырақтары толық, 3–5 см ұзындығында, хош иісті эфир майына ие. Жұлдыз тәрізді гүлдің бес құлпынайы мен тостағаншалары және көптеген аталықтары бар. Құлпынайлары көбінесе ақ түсті болады. Гүлді жәндіктер тозаңдатады. Жемісі – бірнеше тұқымы бар дөңгелек жидек, көбінесе көк-қара түсті. Сондай-ақ, сары құмдай түсті жемісі бар түрі де кездеседі. Тұқымдарды жидектерді жеген құстар таратуға көмектеседі.

Сахаралық мырт

Myrtus nivellei, Сахара мирті (туарг тілінде: tefeltest) – Орталық Сахара шөлінің тауларына ендемик өсімдік. Ол Оңтүстік Алжирдегі Тассили н'Аджер тауларында және Солтүстік Чадтағы Тибести тауларында шектеулі ареалда таралған. Сахараның орталық шөлейт жазықтарынан биік орналасқан таулы аймақтардағы сирек қалдық ормандарда өседі.

Бағбандық

Myrtus communis бау-бақшалар мен саябақтарда сәндік бұта ретінде кеңінен өсіріледі. Ол көбінесе қоршау өсімдігі ретінде қолданылады, оның кішкентай жапырақтарын оңай кесуге болады. Егер жиі кеспесе, жаздың соңында көптеген гүлдері ашылады. Гүлдеуі үшін ұзақ, ыстық жаз және қысқы аязға қарсы қорғау қажет. Түр және M. communis subsp. tarentina түршесі Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргендері» наградасын алған.

Ас үй

Myrtus communis Сардиния және Корсика аралдарында спиртте мацерациялау арқылы Mirto деп аталатын хош иісті ликер жасау үшін қолданылады. Мирто – Сардинияның ең кең таралған сусындарының бірі және екі түрі бар: жидектерді мацерациялау арқылы жасалған қызыл мирто және сирек кездесетін сары жидектерден, кейде жапырақтардан жасалған ақ мирто. Жерорта теңізінің көптеген шошқа еттерінен жасалған тағамдарына мүрт жидектері қосылады, ал жас шошқаны көбінесе етке хош иісті дәм беру үшін ішек қуысына мүрт бұтақтарымен толтырады. Жидектерді, тұтас немесе ұнтақталған күйде, бұрыш орнына пайдалануға болады. Олар итальяндық Мортаделла шұжығының және американдық Болонья шұжығының ерекше дәміне үлес қосады. Калабрияда мүрт бұтағынан құрғақ інжірге тізіп, пісіреді. Инжір шөптің эфир майларының арқасында жағымды дәмге ие болады. Содан кейін оны қыс бойы жеуге болады.

Дәрілік

Мирт, самырсын қабығымен бірге, Гиппократ, Плиний, Диоскорид, Гален және араб авторларының еңбектерінде шағын орын алады. Мысалы, Цельс "сірке суымен соданы, немесе мирт майы мен шарапқа ладанды" қосып, бас терісінің түрлі ауруларын емдеуге болатынын айтқан. Мирттің тиімділігі жоғары деңгейдегі салицил қышқылына байланысты болуы мүмкін. Көптеген елдерде, әсіресе Еуропа мен Қытайда, бұл затты қыстың инфекцияларына тағайындау дәстүрі бар. Риносинуситті емдеу үшін қолданылатын дәрілік шөптерді жүйелі түрде қарау көрсеткендей, ешқандай дәрілік шөп риносинуситті емдеуде тиімді екенін дәлелдейтін жеткілікті мәліметтер жоқ, ал Myrtus үшін клиникалық нәтижелердің маңыздылығын растауға жеткілікті деректер қарастырылмаған. Парсы дәстүрлі медицинасында қан кетуді тоқтату үшін Myrtus communis, әсіресе оның жапырақтары қолданылады. Бір зерттеуде жапырақтардың сулы экстрактының егеуқұйрық үлгісінде гемостатикалық активтілігі анықталды.

Классикалық

Грек мифологиясында және діни ғұрыптарында мирт Афродита және Деметр құдайларына қасиетті саналған: Артемидор түс жоруда «мирт гүл шоғы зәйтүн гүл шоғымен бірдей, бірақ Деметрдің арқасында шаруалар үшін, ал Афродитаның арқасында әйелдер үшін ерекше ырысқа толы» дейді. Өйткені бұл өсімдік екі құдайға да қасиетті. Паузанияс түсіндіреді: «Грейс Афродитаға арналған құрбандықтарда мирт бұтағын ұстайды, себебі «мирт пен раушан Афродитаға қасиетті және Адонис туралы аңызбен байланысты, ал Грейс – барлық құдайлардың ішінде Афродитаға ең жақын». Аристофан айтуынша, мирт – Яхтың және тебандық батыр Иоланың құрметіне өткен тебандық Иолаеяда жеңімпаздардың гүл шоғы. Миртке байланысты екі аңыз бар: біріншісінде, Мирсин – Афинаның адал, сүйікті қызы, ол басқа спортшылардан озып кеткендіктен, олар оны кек алу үшін өлтірді. Афина оны мирт ағашына айналдырды, ол оған қасиетті болды. Екіншісінде Мирина – Афродитаның белсенді қызметшісі, оны күштеп үйлендіруге әрекет еткен немесе өзінің уәдесіне қарамастан үйленгісі келген. Қай жағдайда болсын, Афродита оны миртке айналдырып, өзінің сүйікті және қасиетті өсімдігі ретінде хош иіспен сыйлады. Римде Вергилий былай дейді: «Алкидке топырақ жақын, Вакхқа жүзім, әдемі Венераға мирт, ал Фобқа – өзінің лавр гүлі». Венарелияда әйелдер мирт бұтақтарынан тоқылған тәж киіп, суға түсетін, ал мирт тойларда қолданылатын. «Энеидада» мирт Фракияда өлтірілген Полидордың қабірін көрсетеді. Энейдің бұтақты жұлып алуға тырысуынан жер қанға боялады, ал өлген Полидордың дауысы оны кетуге ескертеді. Полидорды өлтірген сүмбілер сиқырлы түрде миртке айналып, оның қабірін көрсетеді.

Ауған дәстүрі

Ауған және парсы (иран) дәстүрлерінде мирт жапырақтары көз тиюден сақтану үшін қолданылады. Жапырақтар (көбінесе құрғақтары) отқа қойылып, күйдіріледі және түтіні Peganum harmala туралы сенімдегідей пайдаланылады. Ауғанстанда оны "ماڼو" (māṇo) деп атайды.

Яһудилік

Яһуди дінінде мирт – Суккоттың төрт түрінің (қасиетті өсімдіктердің) бірі, ол қоғамды құрайтын әртүрлі мінездерді бейнелейді. Хош иісі болғанымен, жағымсыз дәмі бар мирт, Тауратты оқып білуден гөрі, ізгі амалдары бар адамдарды көрсетеді. Пальма жапырағы, жылыс бұтағы және мирт бұтағы үш тармақ ғибадат етушілермен бірге тоқуға немесе байлауға арналған. Этрог немесе цитрон – лав толқынының рәсімінде екінші қолда ұсталатын жеміс. Мирт бұтақтары кейде күйеу жігітке үйлену тойынан кейін қонақ бөлмесіне кіргенде сыйға берілетін еді (Тос. Сота 15:8; Кетубот 17а). Мирт – Едем бағының символы және хош иісі (BhM II: 52; Sefer ha Hezyonot 17). Хекхалот мәтіні Меркава Раббада мирт жапырақтарын теоргалық рәсімнің бір бөлігі ретінде сору қажеттігі айтылады. Кабалистер миртты Тиферет сефирасымен байланыстырады және аптаның басталуымен оның үйлесімді күшін түсіру үшін Шаббат (әсіресе Хавдала) рәсімдерінде бұтақтарды пайдаланады (Шаб. 33a; Zohar Chadash, SoS, 64d; Sha’ar ha Kavvanot, 2, 73-76 бб.). Мирт жапырақтары сефардтық тахараның (өлгендерді жуу рәсімін үйрету) дәстүрлі нұсқауында бастың соңғы (жетінші) шаю кезінде суға қосылған. Мирт көбінесе Хавдала рәсімінде хош иісті өсімдікке бата айту үшін, сондай-ақ кейбір сефардтық және хасидтік дәстүрлерде кидуштан бұрын қолданылады.

Мандалық

Мандаи дінінде мирт гүл шоғы (клила) діни қызметкерлер маңызды діни обрядтар мен рәсімдерде, мысалы, шомылу және жаназа тілеу рәсімдерінде (масиқта) қолданады. Мирт гүл шоғы сондай-ақ, мандайлықтардың ресми символы – зәйтүн ағашынан жасалған, ақ жібек матамен оралған айқыштан тұратын дарфаш құрамына кіреді.

Қазіргі заманғы

Неоязық және викка рәсімдерінде мирт, Жерорта теңізі алабынан тыс жерде өспесе де, қазіргі кезде көбінесе Бельтанмен (мамыр мерекесі) байланыстырылып, қасиетті саналады. Мирт гүл шоғында болу – жалпы еуропалық дәстүр. Королева Викторияның үйлену букетінен алынған мирт бұтағы көшірме ретінде отырғызылды, және содан бері оның бұтақтары әрбір патшалық үйлену букетіне қосылып келеді.

Рим

Оның әдемі түрі, ұнамды иісі және топиарий шеберлерімен оңай кесілуі, сондай-ақ қасиетті байланыстарының болуы себепті, мирт римдік бақтардың ажырамас бөлігі болды. Римдік элитасы қоныстанған жерлерге, тіпті Жерорта теңізі бассейнінде бұрыннан өспеген аймақтарға да, отанына сағыну ретінде әкелінген болуы мүмкін: "Римдіктер өз мифологиясы мен дәстүрімен тығыз байланысты бұтақты орнатуға әрі кетіп, тырысқанға ұқсайды", - деп жазады Элис Коутс. Галлия мен Британияда ол жақсы өспеген болуы керек.

Англия

Англияда ол 16 ғасырда қайтадан таныстырылды, дәстүрлі түрде 1585 жылы Испаниядан сер Уолтер Рэлидің оралуымен, ол Англияда алғаш рет көрілген апельсин ағаштарын да әкелді. Myrtus communis-ке де қыстың суығы мен ылғалынан ұқсас қорғау қажет болды. Элис Коутс ертерек куәліктерді атап көрсетеді: 1562 жылы Елизавета I патшасының көрнекті министрі Лорд Бергли Париждегі мистер Виндебанкқа лимон, анар және мирт сұрап хат жазды, сондай-ақ оларды қалай өсіру керектігін түсіндірді – бұл мирттің, басқалары сияқты, әлі кеңінен таныс еместігін көрсетеді. 1597 жылы Джон Джерард Англияның оңтүстігінде өсірілген алты түрін тізімдеді, ал 1640 жылы Джон Паркинсон қос гүлді бір түрін атады. Элис Коутс бұл сол екі гүлді түрі екенін ұсынады, оны күнделікші және бағбан Джон Эвелин «теңдесі жоқ Николас Клод Фабри де Пейреск бірінші болып тапқан, оны есекқұлақ жабайы бұтадан жұлып алған» деп жазған. 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың басында мирт ағаштарын жазда баққа шығарып, қыста басқа нәзік жасыл өсімдіктермен бірге жылыжайда қыстатты. Фэрчайлд, «The City Gardener» (1722) олардың уақытша қолданылуын атап өтеді, жылы айларда бос камин толтыру үшін жыл сайын балабақшадан жалға алынды. 19-ғасырда Англияға Жапония мен Перудан әкелінген, көз тартарлық нәзік өсімдіктер мен бұталардың көбеюімен, шектеулі қаттылыққа төзетін қарапайым миртке орын табу қиын болды.

Қауымдас өсімдіктер

Оңтүстік Америкада, Жаңа Зеландияда және басқа да аймақтарда өсетін көптеген басқа туысқан өсімдіктер, бұрын Myrtus туысының кең мағынасында жіктеліп келген, қазір басқа туыстарға жататын түрлер болып саналады, олардың ішінде: Eugenia, Lophomyrtus, Luma, Rhodomyrtus, Syzygium, Ugni және кем дегенде он екіге жуық басқа туыстар. "Мирт" деген атау сондай-ақ, басқа тұқымдастарға жататын, байланысы жоқ өсімдіктердің халықтық атауларында (жергілікті есімдерінде) қолданылады, мысалы: "Креп мирт" (Lagerstroemia түрлері мен гибридтері, Lythraceae); "Балауыз мирт" (Morella түрлері, Myricaceae); және "Жылғыш мирт" (Vinca түрлері, Apocynaceae).