Кіріспе

Австрия композиторы (1824–1896) Йозеф Антон Брукнер (; 4 қыркүйек 1824 – 11 қазан 1896) – австриялық композитор және органшы, ең белгілісі симфониялары және қасиетті музыкасымен, оның ішінде мессалар, Те Деум және мотеттермен танымал. Симфониялары бай гармониялық тілі, күшті полифониялық сипаты және айтарлықтай ұзындығымен австро-германдық романтизмнің соңғы кезеңінің символы саналады. Брукнердің композициялары диссонанстар, дайын емес модуляциялар және еркін гармониялар арқасында заманауи музыкалық радикализмді анықтауға көмектесті. Рихард Вагнер және Уго Вольф сияқты басқа музыкалық радикалдардан өзгеше, Брукнер басқа белгілі музыканттардың алдында, әсіресе Вагнердің алдында құрмет пен тіпті көңілжайлылық танытты. Брукнердің тұлғасы мен композиторлық өнері арасындағы осы айқын қарама-қайшылық оның өмірін музыкасына тікелей түсініктеме беретіндей етіп сипаттауға кедерілдіреді. Ханс фон Бюло оны "жартылай гений, жартылай қарапайым адам" деп сипаттады. Брукнер өзінің туындыларын сынап, оларды жиі қайта өңдеген. Оның көптеген шығармаларының бірнеше нұсқасы бар. Оның шығармалары, әсіресе симфониялары, сынға ұшырады, әсіресе ықпалды австриялық сыншы Эдуард Ханслик және Иоганнес Брамстың жақтастары, олардың үлкен көлемі мен қайталауды жиі пайдалануын, сондай-ақ Брукнердің көптеген шығармаларын қайталауға бейімділігін, көбінесе әріптестерінің көмегімен, және қай нұсқаны дұрыс екендігі туралы шешім қабылдаудағы қиындығын атап өтті. Екінші жағынан, Брукнерді оның досы Густав Малер сияқты келешек композиторлар жоғары бағалады.

Ерте өмір

Антон Брукнер 1824 жылдың 4 қыркүйегінде Ансфельденде (сол кездегі ауыл, қазір Линц қаласының шеткі аймағы) дүниеге келді. Брукнерлер отбасының түбірі шаруалар мен қолөнершілерден басталады, олардың тарихы 16 ғасырға дейін жетеді. Олар Синдельбургтің оңтүстігіндегі көпірге жақын жерде тұрғандықтан, оларды «Брукхнер ан дер Брукхен» (көпірдегі көпіршілер) деп атаған. Брукнердің әкесі 1776 жылы Ансфельденде мектеп мұғалімі болып тағайындалды, ал 1823 жылы осы лауазымды Брукнердің әкесі, Антон Брукнер аға, мұрагерлікпен алды. Бұл жұмыс жалақысы аз болғанымен, ауылдық жерде зор құрметке ие болды. Антон Брукнер аға Тереза Хельмге үйленді, олардың он бір баласы болды, ал Антон Брукнер олардың үлкені еді. Музыка мектеп бағдарламасына енген, ал Брукнердің әкесі оның алғашқы музыка мұғалімі болды. Ол алты жасында мектепке қабылданды, жақсы оқушы екенін көрсетті және оқуын ертерек жоғары сыныпқа көшті. Оқу кезінде Брукнер басқа балаларды оқытуға көмектесіп, әкесіне қолғабыс жасады. 1833 жылы Брукнер діни нарық алғаннан кейін, әкесі оны Хёршингтегі басқа мектепке жіберді. Мектеп директоры Иоганн Баптист Вайс музыкаға құмар және беделді органшы болды. Осы мектепте Брукнер білімін аяқтап, органшы ретінде өнерін жетілдірді. Шамамен 1835 жылы Брукнер өзінің алғашқы шығармасын жазды – «Pange lingua», ол өмірінің соңында қайта қараған туындыларының бірі. Әкесі ауырғанда Антон Ансфельденге оның жұмысына көмектесу үшін оралды.

Мұғалімнің білімі

Брукнердің әкесі 1837 жылы, Брукнер 13 жасқа толғанда қайтыс болды. Мұғалімдік лауазымы мен үйі жаңадан тағайындалған адамға берілді, ал Брукнер Санкт-Флориандағы Августин монастырына хорға оқуға жіберілді. Хорда ән айтумен қатар, ол скрипка мен орган сабақтарын да алды. Брукнер монастырьдің ұлы органына қатты тәнті болды, ол кешкі барокко дәуірінде салынған және 1837 жылы қайта жаңартылған еді, және ол кейде шіркеу қызметтерінде оны ойнайтын. Кейіннен бұл орган "Брукнер органы" деп аталды. Музыкалық қабілетіне қарамастан, Брукнердің анасы 1841 жылы оны Линцтегі мұғалімдер семинарына жіберді. Семинарды үздік бағамен бітірген соң, Брукнер Виндхагтағы мектепке көмекші мұғалім ретінде жіберілді. Өмір сүру деңгейі мен жалақысы өте нашар болды, ал оның басшысы, мұғалім Франц Фукс оны үнемі кемсінтіп, мазақ етті. Қиын жағдайға қарамастан, Брукнер ешқашан шағымданған жоқ немесе қарсылық көрсеткен жоқ; өзінің кемтарлығына сенуі оның өмір бойы Брукнердің басты жеке қасиеттерінің бірі болып қалды. Ол 17-19 жасында Виндхаагта музыкамен байланысы жоқ пәндерді оқытты. Прелат Майкл Арнет Брукнердің Виндхаагтағы қиын жағдайын байқап, оған Санкт-Флориан монастырының жанындағы мектепке көмекші мұғалім лауазымын берді, осылайша оны екі жылға Кронсторф-ан-дер-Энс қаласына жіберді. Мұнда ол музыкалық қызметке көбірек қатыса алатын болды. Кронсторфтағы уақыт Брукнер үшін гөрі әлдеқайда жақсы өтті. 1843 және 1845 жылдар аралығында Брукнер Энсте Леопольд фон Зенеттидің шәкірті болды. Виндхаагта жазған аз ғана шығармаларымен салыстырғанда, 1843-1845 жылдардағы Кронсторф композициялары көркемдік шеберлігін айтарлықтай жақсартты және, ақыры, "Брукнер стилі" деп аталатын нәрсенің бастамасы болды. Кронсторфтың шығармаларының ішінде Asperges me (WAB 4) вокалдық шығармасы бар, оны жас көмекші мұғалім, лауазымына қарамастан, "Антон Брукнер м. п. риа. Ком[позитор]" деп қол қойған. Бұл Брукнердің ерте көркемдік амбицияларының бірінші белгісі ретінде қарастырылды. Басқа жағдайларда, Брукнердің өмірлік жоспарлары мен ниеттері туралы көп мәлімет жоқ.

Санк-Флориандағы органшы

Кронсторф кезеңінен кейін Брукнер 1845 жылы Санкт-Флорианға оралды, онда келесі 10 жыл бойы мұғалім және органшы болып жұмыс істеді. Санкт-Флорианда болған уақытында Брукнер Зенеттипен жұмысын жалғастырды.

Зерттеу кезеңі

1855 жылы Брукнер, танымал веналық музыка теоретигі Симон Сектердің шәкірті болуға ниеттеніп, шеберге бір жыл бұрын жазылған Missa solemnis (WAB 29) шығармасын көрсетті және қабылданды. Білім беру, музыка теориясы және контрапункт сияқты дағдыларды қамтыды, көбінесе хат алмасу арқылы жүзеге асырылды, бірақ Венада жеке сабақтар да болды. Сектердің оқытуы Брукнерге терең әсер етті. Кейіннен Брукнер өзі музыкадан сабақ бере бастағанда, өзінің оқу бағдарламасын Сектердің "Музыкалық композицияның негіздері" (Лейпциг, 1853/54) кітабына негіздеді. Көбінесе өзін-өзі оқытқан композитор Брукнер 1861 жылы 37 жасында ғана шығармалар жазуға белсенді кірісті. Брукнер одан әрі өзінен тоғыз жас кіші Ото Кицлермен оқыды, ол оны Рихард Вагнердің музыкасымен таныстырды, оны Брукнер 1863 жылдан бастап мұқият зерттеді. Брукнер алғашқы оркестрлік туындыларын ("оқу" F-минор симфониясы, үш оркестрлік пьеса, D-минор маршы және G-минор увертюрасы, оларды 1862–1863 жылдары жазған) Ото Кицлердің бақылауымен жасалған жаттығулар деп есептеді. Ол 40 жасқа дейін білімін жетілдірді. Оның кең танылуы мен қабылдануы 60 жастан асқан соң ғана келді (1884 жылы оның жетінші симфониясының тұсаукесерінен кейін). 1861 жылы ол Франц Листпен танысты, ол Брукнер сияқты терең католик дініне сенетін және ең алдымен гармониялық жаңашыл болатын, Вагнермен бірге жаңа неміс мектебін құрады. 1861 жылдың мамырында ол жеті бөлімнен тұратын "Аве Мария" шығармасын композитор және дирижер ретінде тұңғыш рет орындады. Брукнер Сектер мен Кицлермен оқуын аяқтағаннан кейін көп ұзамай өзінің алғашқы жетілген туындысын – ре минорындағы мессасын жазды. 1861 жылдан 1868 жылға дейін ол уақытын Вена мен Санкт-Флориан қалалары арасында бөлісті. Ол өзінің музыкасын қалай заманауи етуді білгісі келді, сонымен қатар діни атмосферада уақыт өткізуді қалады.

Вена кезеңі

1868 жылы Сехтер қайтыс болғаннан кейін Брукнер Сехтердің Вена консерваториясында музыка теориясы пәнінің мұғалімі лауазымын тартыншақпен қабылдады. Осы кезеңде ол негізгі күшін симфониялар жазуға жұмсады. Бұл симфониялар көбінесе жақсы қабылданалмады, тіпті кейде «жабайы» және «мағынасыз» деп есептелді. Консерваториядағы оның шәкірттерінің арасында Рихард Роберт болды. Оның шәкірті Фридрих Клозе Брукнердің композитор және ұстаз ретіндегі әсерлерін сипаттайтын кітап жазды. 1875 жылы ол Вена университетінде жұмыс істей бастады, онда музыка теориясын оқу жоспарының бір бөлігіне енгізуге тырысты. Жалпы алғанда, ол Венада бақытсыз болды, себебі қаланың музыкалық өмірі сыншы Эдуард Хансликтің ықпалында болды. Сол кезде Вагнер мен Брамстың музыкасын қолдайтындар арасында қақтығыс болды. Брукнер Вагнердің жақтаушысы болғандықтан, Хансликтің жауына айналды. Дегенмен, оның қолдаушылары да болды. Deutsche Zeitung газетінің музыка сыншысы Теодор Хелм, сондай-ақ Артур Никиш және Франц Шалк сияқты белгілі дирижерлер оның музыкасын көпшілікке таныстыруға тырысып, Брукнердің музыкасын халыққа ұнамды ету үшін «өзгерістер» енгізуді ұсынды. Брукнер осы өзгерістерге келіссе де, өзінің түпнұсқалық партитураларын Венадағы Австрия Ұлттық кітапханасына мұра етіп қалдыруды өсиет етті, олардың музыкалық құндылығына сенімді болды. Симфониялармен қатар, Брукнер мессалар, мотеттер және басқа да қасиетті хорлық шығармалар, сондай-ақ бірнеше камералық шығармалар, оның ішінде скрипкалық квинтет жазды. Оның романтикалық симфонияларынан өзгеше, Брукнердің кейбір хорлық шығармалары консервативті және контрапункттік стильде болады. Алайда, Te Deum, Helgoland, 150-ші псалм және кем дегенде бір месса хроматизмді инновациялық және радикалды түрде қолдануға мысал болады. Биографтар Брукнерді «жаңағы» провинциал адам ретінде сипаттайды, ал көптеген биографтар Брукнердің өмірі мен шығармалары арасындағы үлкен қарама-қайшылыққа назар аударады. Мысалы, Карл Гребе былай деді: «Оның өмірі оның шығармалары туралы ештеңе айтпайды, ал оның шығармалары оның өмірі туралы ештеңе айтпайды, міне, әрбір биография авторы еске алуға тиіс қиын жайт». Брукнердің өнерге деген адалдығы және соңынан келген даңққа қарапайымдылықпен қанағаттанғаны туралы көптеген әңгімелер бар. Бірде, 1881 жылы төртінші симфониясының репетициясынан кейін, жақсы ниетті Брукнер дирижер Ханс Рихтерге сыйлық берді: «Симфония аяқталғаннан кейін, - деді Рихтер, - Брукнер маған келді, оның беті қуаныштан жарқырап тұрды. Мен оның қолымда тиын сезіндім. «Осыны алып, менің денсаулығыма бір стақан сыра ішіңіз», - деді ол». Рихтер, әрине, Мария Тереза талерін қабылдап, оны әрқашан сағат тізбегіне тақты. Брукнер өз заманында белгілі органшы болған, ол 1869 жылы Францияда және 1871 жылы Ұлыбританияда тыңдаушыларды таң қалдырды, Лондондағы Корольдік Альберт залында жаңа Генри Уиллис органында алты рецитал және Кристалл сарайында тағы бес рецитал берді. Ол органға арналған ірі шығармалар жазбаса да, оның импровизациялық сессиялары кейде симфонияларға идеялар берді. Ол консерваторияда орган орындауын оқытты; оның студенттерінің арасында Ханс Ротт және Франц Шмидт болды. Гюстав Малер, Брукнерді өзінің «алда жүргені» деп атаған, сол кезде консерваторияға оқуға түсті. Брукнер өмір бойы бойдақ болды және жасөспірім қыздарға көптеген сәтсіз неке ұсыныстарын жасады. Солардың бірі досының қызы Луиза болды; оның қайғысында ол «Entsagen» (Бас тарту) кантатасын жазды деп есептеледі. Оның жасөспірім қыздарға деген сүйіспеншілігі музыка сабақтарынан кейін орынсыздыққа айыптады, бірақ ол ақталғаннан кейін ұлдарды оқытуға көңіл бөлді. Оның 1874 жылғы күнтізбесінде оған ұнаған қыздардың есімдері тізілген, ал оның күнделіктеріндегі осындай қыздардың тізімі өте ұзын болды. 1880 жылы ол Обераммергау құмарлық пьесасының актерлік құрамындағы 17 жасар шаруа қызына ғашық болды. Оның жасөспірім қыздарға деген қызығушылығы күнәдан қорқуымен байланысты болуы мүмкін; ол (егде саяхатшылардан айырмашылығы) өзінің пәк қызға үйленетіндігіне сенімді бола алады деп сенді. Оның жасөспірімдерге жасаған сәтсіз ұсыныстары 70 жасқа толғаннан кейін де жалғасты; Берлиндегі қонақ үйдің бөлмешік қызметшісі Ида Бухц оған үйленуге жақын болды, бірақ католиктік дінге кіруден бас тартқан кезде уәдесін бұзды. Ол жиі депрессияға ұшырады, әйел табуға жасаған көптеген сәтсіз әрекеттері оның қайғысын арттырды. 1886 жылдың шілдесінде император оны Франц Иосиф орденімен марапаттады. 1892 жылы 68 жасқа толғанда Вена университетіндегі лауазымынан зейнетке шықты. Ол студенттерін оқытуға көмектесетін көптеген музыка жазды. Брукнер 1896 жылы Венада 72 жасында қайтыс болды. Ол Санкт-Флориан монастырь шіркеуінің мазаршасына, өзінің сүйікті органының астына жерленді. Ол әрқашан өлім мен майыттарға қызығушылық танытты және өзінің денесін бальзамдау туралы нақты нұсқаулар қалдырды. 1932 жылы (2004 жылға дейін «Вена Брукнер консерваториясы» деп аталған) Линецтегі музыка, драма және би университеті оның құрметіне аталды. Брукнер оркестрі де оның құрметіне аталды.

Композициялар

Кейде Брукнердің шығармаларын Ренате Грасбергер редакциялаған Брукнер шығармаларының тізімі Werkverzeichnis Anton Bruckner-ден WAB нөмірлерімен атайды. Бұл мәселе дау тудырды. Көптеген нұсқалардың таралуына қатысты жиі айтылатын түсінік – Брукнер әріптестерінің қатал, жан-жақты хабарсыз сын-пікірлеріне негізделген өз жұмысын қайта қарауға дайын болды. "Мұндай кеңестер Брукнердің музыкалық емес жағындағы барлық әлсіздігін оятты", – деп жазады музыка зерттеушісі Деррик Кук. "Осы мәселелерде өзіне сенімсіздік танытқандықтан, ол достарының, «сарапшылардың» пікірлеріне бойын иеуге, түзетулерге рұқсат беруге және тіпті кейбір жағдайларда оларды жасауға көмектесуге міндетті болды". Бұл түсінік, Халықаралық Брукнер қоғамы жариялаған Брукнер шығармаларының алғашқы сындық басылымдарының бас редакторы болған Брукнер зерттеушісі Роберт Хаас қолдаған кезде кеңінен қабылданды; ол Брукнерге қатысты көптеген концерттік бағдарламалар мен өмірбаяндық эскиздерде әлі де кездеседі. Хаас еңбегін нацистер қолдады, сондықтан соғыстан кейін одақтастар нацистік идеологияны тазарту саясатын жүзеге асырғаннан кейін ол ұмытылды. Хаасқа қарсылас Леопольд Новак Брукнер шығармаларының толығымен жаңа сындық басылымын жасау үшін тағайындалды. Ол және басқалар, мысалы, дирижер Леон Ботштейн, Хаас түсіндірмесі ең жақсы жағдайда негізсіз болжам, ең нашар жағдайда Хаас өзінің редакциялық шешімдерін ақтауға тырысқан әрекет деп мәлімдеді. Сондай-ақ, Брукнер көбінесе бір симфонияны аяқтағаннан кейін бірнеше күн өткен соң келесі симфонияға кірісетіні айтылды. Деррик Кук былай деп жазады: "Үнемі қарсылық пен сынға қарамастан, достарының сақтық танытуына қарамастан, ол оңға да, солға да бұрмалаған жоқ, тікелей келесі симфонияға кірісті". Брукнер он бір симфония жазды, біріншісі – 1863 жылы Ф минорындағы Оқу симфониясы, соңғысы – 1887–96 жылдары аяқталмаған №9 ре минорындағы симфония. №4 (Романтикалық) симфонияны қоспағанда, Брукнердің ешбір симфониясы бастапқыда қосымша атауға ие болған жоқ, ал қазіргі қосымша атаулар композиторға емес, кейінірек пайда болған.

Стиль

Брукнердің симфониялары әдеттегі оркестр үшін жазылған, оған жұп-жұптан ағаш аспаптары, төрт горн, екі-үш труба, үш тромбон, туба (Төртінші симфонияның екінші нұсқасынан бастап), тимпан және скрипкалар кіреді. Кейінгі симфонияларда құрамы біршама артады, бірақ көп емес. Оның соңғы үш симфониясында Вагнер тубаларын қолдану ерекше көзге түседі. Тек Сегізінші симфонияда арфа және тимпаннан басқа соққы аспаптары да бар. (Кейбір нұсқаларда жетінші симфонияның екінші бөлімінің кульминациясында үшбұрыш соққысымен бірге бір рет барабан соғылады). Брукнердің оркестрлік жазу стилі оның замандастары – веналықтар (Эдуард Ханслик және оның айналасы) тарапынан сынға ұшырады, бірақ ХХ ғасырдың ортасына қарай музыкатанушылар оның оркестрлеуі негізгі аспабы – органның дыбысына ұқсас екенін мойындады, яғни екі топ аспаптарды кезектестіре отырып, органның бір мануалынан екіншісіне ауысу сияқты дыбыс шығарады.

Брукнер проблемасы

"Брукнер проблемасы" – симфониялардың көпшілігі үшін қолданыстағы көптеген түрлі нұсқалар мен басылымдар тудырған қиындықтар мен күрделіліктерді білдіреді. Бұл термин 1969 жылы музыкатанушы Дерик Куктің "The Bruckner Problem Simplified" (Брукнер проблемасы жеңілдетілген) атты мақаласы жарияланғаннан кейін кеңінен танылды, ол бұл мәселені ағылшын тілінде сөйлейтін музыканттар назарына жеткізді. Брукнер симфонияларының алғашқы нұсқалары көбінесе аспаптық, контрапункттік және ырғақты күрделілікті (Брукнердің "2 + 3" ырғағы, бестіктіктерді пайдалану) ұсынды, оның ерекшелігі түсініксіз болды және музыканттар орындауға қиын деп санады. Оларды "орындауға қолайлы" ету үшін, 5, 6 және 7-ші симфонияларды қоспағанда, симфониялар бірнеше рет қайта қарастырылды. Соның салдарынан, Брукнердің достары мен әріптестері терең түзетулер енгізген 3, 4 және 8-ші симфониялардың көптеген нұсқалары мен басылымдары пайда болды, және түзетулер Брукнердің тікелей келісімімен жасалған-жасалмағанын анықтау әрқашан мүмкін емес. Симфониялардың түпнұсқа нұсқаларын табу үшін Роберт Хаас 1930 жылдары Брукнердің шығармаларының алғашқы сындық басылымын жасады, ол түпнұсқа партитураларға негізделген. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін басқа ғалымдар (Леопольд Новак, Уильям Карраган, Бенджамин Гуннар Кохрс және т.б.) осы жұмысты жалғастырды.

Киелі хорлық шығармалар

Брукнер дінге шын ниетпен берілген адам болды және көптеген қасиетті туындылар жазды. Ол «Те-Деум», бес псалмдық жинақ (1890 жылдары 150-ші псалмды қоса алғанда), мерекелік кантата, «Магнификат», шамамен қырық мотет (олардың ішінде сегіз «Tantum ergo» жинағы, сондай-ақ «Christus factus est» және «Ave Maria» псалмдарының үш нұсқасы) және кем дегенде жеті Месса жазды. 1842-1844 жылдар аралығында жазылған үш ерте Месса («Windhaager Messe», «Kronstorfer Messe» және «Messe für den Gründonnerstag») жергілікті шіркеулерде қолдануға арналған қысқа австриялық Ландмессендер болды және әрқашан ординардың барлық бөлімдерін қамтымады. 1849 жылғы D минорындағы Реквиемы – Брукнердің өзі сақтауға лайық деп есептеген ең алғашқы туындысы. Ол Моцарттың D минорындағы «Реквиемы» және Майкл Хайднның ұқсас шығармаларының айқын ықпалын көрсетеді. 1854 жылы Фридрих Майердің тағайындалуына арналған «Missa solemnis» Брукнердің Симон Зехтермен оқуды бастамас бұрын жазған соңғы маңызды туындысы болды, мүмкін, SATB солистері, екі хор және оркестр үшін жазылған үлкен «146-шы псалмды» есептемегенде. Брукнер 1860 жылдары жазып, өмірінің соңында қайта жөндеген үш Месса жиі орындалады. D минорындағы 1-ші және F минорындағы 3-ші нөмірленген Мессалар жеке әншілер, аралас хор, қосымша орган және оркестр үшін, ал 2-ші нөмірлі E минорындағы Месса аралас хор мен кішкентай үрмелі аспаптар тобына арналған, және ол Чечилиялықтардың пікірін жартылай ескеру үшін жазылды. Чечилиялықтар шіркеу музыкасынан аспаптарды толығымен алып тастауды қалады. 3-ші Месса ашық түрде концерттік орындалуға, емес, діни қызметке арналған, және ол Глорияның «Gloria in excelsis Deo» және Кредоның «Credo in unum Deum» алғашқы жолдарын музыкаға қосқан Мессасының жалғыз туындысы. Басқа Мессалардың концерттік орындалуында, бұл жолдар тенор солисі дін қызметкері сияқты, грегориан әнімен айтылады.

Әндік шығармалар

Жас кезінде Брукнер ерлер хорында ән айтып, олар үшін музыка жазды. Брукнердің діни емес хор музыкасы көбінесе хор қоғамдары үшін жазылған. Мәтіндері әрқашан неміс тілінде. Осы туындылардың кейбіреуі жеке шараларға, мысалы, үйлену тойына, қоштасу рәсіміне, туған күнге немесе есімділікке арнап жазылған, олардың көпшілігі композитордың достары мен таныстарына арналған. Бұл музыка сирек орындалады. Биографиялық деректерді жазған Дерек Уотсон ерлер хорына жазылған шығармаларды "неміс тілін білмейтін тыңдаушыға қызықсыз" деп сипаттайды. Мұндай 30-ға жуық шығарманың ішіндегі ең ерекше және әсерлісі – ерлер хоры, ер адам солисі, йодльшілер және төрт горны үшін жазылған "Abendzauber" (1878) әні. Брукнер сонымен қатар 20 Lied (лирикалық ән) жазған, олардың тек бір бөлігі ғана жарияланған. Брукнердің 1861–1862 жылдары Отто Кицлерден сабақ алған кезінде жазған Lied-тері WAB классификациясына енбеген. 2013 жылы Австрия Ұлттық кітапханасы Кицлердің оқу дәптерінің (Studienbuch) факсимилесін сатып алды, бұл қолжазбаға дейін жалпы жұртқа қол жеткізе алмаған. Факсимилені Пол Хокшоу мен Эрих Вольфганг Партч Брукнердің Gesamtausgabe жинағының XXV томында редакциялады. Брукнер сонымен қатар бес есімділік кантатасы, сондай-ақ екі патриоттық кантата – August Silberstein мәтіндеріне жазылған "Germanenzug" және "Helgoland" шығармаларын жазды. 1863–1864 жылдары жазылған "Germanenzug" (WAB 70) Брукнердің алғаш рет жарияланған туындысы болды. "Helgoland" (WAB 71) – TTBB ерлер хоры мен үлкен оркестр үшін жазылған, 1893 жылы аяқталған, Брукнердің соңғы аяқталған композициясы және ол Австрия Ұлттық кітапханасына мұра қалдыруға лайық деп санаған жалғыз діни емес вокалдық туындысы.

Басқа жұмыстар

Отто Кицлермен шәкірттік кезеңінде Брукнер үш қысқа оркестрлік шығарма және оркестрлеу жаттығулары ретінде ре минорындағы марш жазды. Сол кезде ол G минорындағы увертюраны да жазды. Симфониялардың жазбаларына кейде енгізілетін бұл шығармалар Брукнердің қалыптасып келе жатқан стилінің алғашқы көріністерін көрсетеді. 1862 жылы жазылған до минорындағы скрипкалық квартет және қосымша до минорындағы рондо Брукнердің қайтысынан кейін ондаған жылдар өткен соң табылды. Бесінші және Алтыншы симфониялармен бірдей кезеңде жазылған 1879 жылғы фа мажордағы скрипкалық квинтет жиі орындалады. Оның скерцосын алмастыру мақсатында жазылған ре минорындағы интермеццо жиі орындалмайды. C минорындағы «Симфониялық прелюдия» (Symphonisches Präludium) 1974 жылы Малер зерттеушісі Пол Бэнкс Австрия Ұлттық кітапханасында фортепианоға екі қолмен ойнауға арналған нота түрінде тапты. Бэнкс оны Густав Малерге жатқызды және Альбрехт Гюршинг оны оркестрледі. 1985 жылы Вольфганг Хилтл Рудольф Крыжановскийден түпнұсқалық ноталарды қайтарып алып, оны Доблингер баспасында жариялады (2002 жылы жарық көрді). Зерттеуші Бенджамин Гуннар Корстың сөзіне сүйенсек, бұл «прелюдияның» стилі бойынша сараптамасы оның Брукнерге тиесілі екенін көрсетеді. Брукнер, мүмкін, оқушысы Крыжановскийге, аспаптарды үйрену үшін, скрипкалық партиялар мен ағаштан жасалған және мыс аспаптарға арналған маңызды ноталар бар жобалық ноталарын берген болуы мүмкін. Брукнердің 1847 жылғы үш тромбонға арналған «Екі аэкваль» (Zwei Aequali) – салтанатты, қысқа шығармалар. 1865 жылғы әскери марш – Линц қаласындағы «Jäger Truppe» әскери музыкалық тобына алғыс айту мақсатында жазылған туындама туынды. 1866 жылғы «Кешкі әуендер» (Abendklänge) – скрипка мен фортепианоға арналған қысқа сипаттамалық шығарма. Брукнер сонымен қатар лансьер квадрилін (шамамен 1850 жыл) және фортепианоға арналған бірнеше кішкентай шығармалар жазды. Бұл музыканың көп бөлігі оқу мақсатында жазылған. Брукнердің 1862 жылы Кицлерден сабақ алған кезінде жазған фортепианоға арналған он алты қосымша шығармасы WAB тізіміне енбеген. Бұл шығармалардың факсимилесі Кицлердің оқулық кітабында (Studienbuch) кездеседі. Брукнер ешқашан опера жазған емес, Вагнердің музыкалық драмаларының жанкүйері болғанымен, драмаға қызығушылық танытпады. 1893 жылы ол Гертруд Болле Хеллмундтың романы негізінде «Астра» атты опера жазу туралы ойлады. Вагнердің операларын жиі тамашалағанымен, сюжеттен гөрі музыкаға көбірек қызығушылық танытты. Вагнердің «Готтердің құлауы» (Götterdämmerung) спектаклін көргеннен кейін: «Маған айтыңыз, неге олар соңында әйелді өртеді?» – деп сұрады. Брукнер сондай-ақ оратория жазған емес.

Брукнер жалпы сыйлығы

Венадағы Musikwissenschaftlicher Verlag баспасында жарық көрген Bruckner Kritische Gesamtausgabe (Брукнердің толық жинағы) үш кезеңге бөлінген басылымдарды қамтиды. Бірінші басылым (1934–1944 ж., редакция басшысы: Роберт Хаас) 2-ші және 8-ші симфониялар үшін «гибридтік» ноталармен, сондай-ақ кейбір өңделген туындылар үшін ұқсас жинақтарды қамтыды. Екінші басылымда (1951–1989 ж., редакция басшысы: Леопольд Новак) Новак және авторлар тобы кейбір туындылардың бірнеше нұсқаларын жариялап, Хаас жасаған қателердің бір бөлігін түзеді. Новактың отставкасынан кейін (1990 жылдан бастап, редакция басшысы: Герберт Вогг) Уильям Карраган, Пол Хокшоу, Бенджамин Гуннар Кохрс және т.б. Хаас пен Новактың жұмысын қайта қарастырып, оны одан әрі жетілдіруде. 2011 жылы жаңа басылым шығару туралы шешім қабылданды (редакциялық алқа: Пол Хокшоу, Томас Лейбниц, Андреас Линднер, Анжела Паховский, Томас Родер), ол ағымдағы басылымның мазмұнын қамтиды және оны басылым жарық көргеннен кейін табылған дереккөздермен үйлестіреді.

XX ғасырдағы қабылдау

Көптеген шығармаларының ұзақтығы мен кең оркестрлік көлеміне байланысты Брукнердің танымалдылығы ұзақ ойналатын жазбалардың пайда болуымен және жазу технологиясының жетілдірілуімен арта түсті. Ол қайтыс болғаннан кейін ондаған жылдар өткен соң, нацистер Брукнердің музыкасын жақсы қабылдады, себебі олар оны неміс халқының рухын көрсетеді деп есептеді. Хитлер тіпті 1937 жылы Регенсбургтағы Вальхалла ғибадатханасында кеңінен суретке түсірілген салтанатты шарада Брукнердің бюстін қадірледі. Брукнердің музыкасы нацистік Германияда ең көп таралған музыканың бірі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Адольф Гитлер Брукнердің музыкасына ғашық болды және нәтижесінде Брукнердің орган ойнаған және жерленген Линцтегі Флориан монастырын Брукнердің қолжазбаларын сақтауға арналған орынға айналдыруды жоспарлады. Гитлер монахтарды ғимараттан шығарып, органның қалпына келтірілуіне және Брукнерді зерттеу орталығының құрылуына жеке қаржы жұмсады. Ол сондай-ақ Брукнердің туындыларының Хаас жинағын басып шығаруға төледі және ұсынылған кітапханаға қажетті материалдарды өзі сатып алды. Сонымен қатар, Гитлер Брукнер симфониялық оркестрінің құрылуына мұрындық болды, ол 1943 жылдың күзінде концерттер өткізе бастады. Линцтегі қоңырау мұнараларының бірінен Брукнердің Төртінші симфониясының тақырыбын ойнату туралы оның жоспары іске аспады. Брукнердің жетінші симфониясынан алынған Адажио 1945 жылдың 1 мамырында Гитлердің өлімі туралы хабарланғанда неміс радиосы (Deutscher Reichsrundfunk) арқылы таратылды. Бүгінде 1974 жылы ашылған Линцтегі Брукнерхаус оның құрметіне аталған. Гитлер мен нацистердің оның музыкасын мақұлдауы соғыстан кейінгі ақпарат құралдарында Брукнердің беделін төмендетпеді, және 1950 жылдан бері Еуропа мен Америка Құрама Штаттарындағы бірнеше фильмдер мен телешоулар оның музыкасынан үзінділерді пайдаланды, олар 1930 жылдары да солай жасаған. Израиль филармониялық оркестрі Вагнердің музыкасын тыйым салғандай, Брукнердің музыкасын тыйым салған жоқ, тіпті Зубин Метамен бірге сегізінші симфонияны жаздырды. Брукнердің симфониялық шығармалары, оның өмірінде Венада көп сынға ұшыраған, қазір Вена филармониялық оркестрінің дәстүрінде және музыкалық репертуарында маңызды орынға ие.

Танымал мәдениетте

Брукнердің өмірі Ян Шмидт Гарренің 1995 жылғы "Брукнердің шешімі" фильмінде бейнеленген, ол Австриядағы емдеу орталығында оның қалпына келуіне назар аударады. Кен Расселдің Питер Маккриел бас рөлде ойнаған телефильмі "Антон Брукнердің ерекше ауруы" Брукнердің нағыз өміріндегі санаториядағы күндерін, оның мәжбүрлеуші-компульсивті бұзылысы (немесе сол кездегідей "сандарға құмарлық") салдарынан болған тұруын көркемдеп суреттейді. Бұған қоса, Висконти өзінің "Senso" (1954) фильмі үшін Брукнердің музыкасын пайдаланды, оның сюжеті Италияның 1866 жылы Австрияға қарсы соғысымен байланысты. Карл Дэвис 1925 жылғы "Бен Хур" фильмінің жаңадан түзеу жұмысы үшін "библиялық сахналарда құрмет сезімін тудыру үшін Брукнерден шабыттанды".