Кіріспе

Британдық жеңіл крейсерлер класы

Фиджи класының крейсерлері – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кең ауқымда қолданылған Корольдік теңіз күштерінің он бір жеңіл крейсерлерінен тұратын класс. Кластың әрбір кемесі Британ одағы мен империясының тәжді колониясы немесе құрамындағы аумақтың атымен аталады. Бұл класс «Колония» класы немесе «Тәжді колония» класы деп те белгілі болған. Алдыңғы класс өте үлкен болғандықтан, одан гөрі ықшам нұсқа ретінде жасалған, соңғы үш кеме сәл өзгертілген конструкциямен салынды және кейде «Сейлон» класы деп аталды.

Дизайн

Олар 1936 жылғы Екінші Лондондық Әскери-теңіз келісімінің крейсерлерге қойған шектеулеріне сәйкес салынды. Бұл келісім 1922 жылғы Вашингтондық Әскери-теңіз келісімінде белгіленген жеңіл крейсерлерге арналған лимиттерді 10 000 тоннадан 8 000 тоннаға дейін төмендетті. Сырттан олар 1936 жылғы үлгілердің кішірек нұсқаларына ұқсады. Фиджи класының крейсерлері, соғыстың ортасында пайда болғандары сияқты, 1000 тоннаға аз сусырумен, бірдей қару-жарақпен жабдықталды. Фиджи және Минотавр кластары өте тығыз конструкциялар болды, олар соғыстың қиын жағдайларында салынды және соғыстан кейін үлкен жаңартуларға мүмкіндік аз болды. 19 метрлік қақпаның ені шектеулер тудырды. Фиджи класы Таун класынан айырмашылығы, трансомды корпусқа және тік түзу түтікшелер мен мачталарға ие болды; ал Таун класының түтікшелері бұрылысқан. Қару-жарақ схемасы Таун класынан өзгеше болды; негізгі белдік енді оқ-дәрілерді қорғады, бірақ машина бөліміндегі белдік мөлшері азайтылды. 6 дюймдік Mk XXIII зеңбірек мұнаралары мен оқ-дәрілік бөлімдері Town класының Эдинбург тобына сәйкес орналастырылды, бірақ артқы мұнаралар Саутгемптон және Глостер топтарындағыдай бір палуба төмен орналастырылды. Фиджи класына орнатылған үш зеңбіректік 6 дюймдік мұнаралар 1 және 2 топтағы Таун класының 150 тонналық мұнараларынан 25 тоннаға ауыр болды және конструкцияны одан әрі шектеді. Зеңбіректерге оқ-дәрілерді жеткізу жүйесі де жақсартылды, күрделі конвейерлік жүйе алынып тасталды. Фиджи класының шектеулі көлеміне байланысты, бірнеше кемелерде қосымша жеңіл әуе шабуылына қарсы (АА) қаруларды орнату үшін 'X' мұнарасы алынып тасталды. Бірінші топтағы кемелер екіншілік қару-жарақпен АА атысын басқару үшін Жоғары Бұрышты Басқару Жүйесімен (HACS) жабдықталған, ал Цейлон тобы АА атысын басқару үшін Фьюз Хикинг Клогын қолданды. Екі топ та негізгі қару-жарақпен беттік атысты басқару үшін Адмиралтействоның Отты Басқару Кестесін және қосалқы қару-жарақпен беттік атысты басқару үшін Адмиралтействоның Отты Басқару Сағатын қолданды. 1940 жылдардың соңында Фиджи класының көпшілігі жаңартылған 274-түрлі «құлыптау және іздеу» беттік атысты басқару радарына ие болды, бұл алғашқы оқтардан соққы беру мүмкіндігін едәуір арттырды. 1950 жылдары (Корея соғысы мен Суэц дағдарысынан басқа) MKXIII мұнараларының бірі ғана адамдармен жабдықталды, ал 'B' және 'Y' мұнаралары оларды пайдалану үшін қажетті үлкен экипаж санына байланысты консервацияланды. Бұл 610-750 экипажбен жұмыс істеу арқылы бейбіт уақытта жағдайды жақсартуға мүмкіндік берді, соғыс кезіндегі толық экипаж 1000-1100 адамды құрады.

Өзгерістер

Радарлық құрылғылардың қосылуы ұшақтарды байқау қажеттілігін жойды, бұл ұшақтарға арналған жабдықтар мен катапультаны алып тастауға мүмкіндік берді. Бұл соғыс кезіндегі экипаждардың санын арттыру үшін қосымша орындармен қамтамасыз етті, сонымен қатар үлкен көлемдегі тұрақсыз авиациялық отынды тасымалдау қажеттілігі де болмады. 1940 жылы кеменің алдыңғы бөлігі торпеданың жарылуынан 5700 галлон авиациялық отын жанып, бір жылға жарамсыз күйге түсті. Фиджи мен Кения ешқашан катапультаны алмады, Нигерия 1941 жылы оны алып тастады, ал қалған кемелер 1942 және 1944 жылдар аралығында осы құрылғыдан айырылды. Цейлон тобы 6 дюймдік "X" мұнарасыз аяқталды, ал 1944 және 1945 жылдар аралығында Бермуда, Ямайка, Маврикий және Кениядағы мұнаралар да алынып тасталды. Бұл қосымша жеңіл зениттік қаруларды орнатуға мүмкіндік берді, әдетте "X" позициясында Mark VII үлгісіндегі төрт еселенген QF 2 пдр pom pom орнатылды. Бермуда, Ямайка және Маврикийде 2 қосымша төрт еселенген pom pom қосылды (барлығы бес), ал Mark XV қуатты орнатуларда екіден төртке дейін бір pom pom болды. Кенияда барлық pom pom алынып тасталды және олардың орнына бес қос және сегіз 40 мм Bofors зениттік пушкасы орнатылды. Соғыс аяқталған кезде Ньюфаундлендте бір, Угандада екі американдық үлгідегі 40 мм төрт еселенген Bofors Mark III, ал Нигерияда төрт Mark III орнатылды. Жалпы алғанда, 6-24 20 мм Oerlikon зениттік пушкасы Mark IIIA бірлігінде және Mark V қос қуатты орнатуларында қосылды. Соғыстан кейінгі модификациялар 274 типті бұғаттауыш және жер бетіндегі атысты басқару жүйесімен шектелді. Ньюфаундлендте 275 типті 4 дюймдік қос басқаруға арналған нашар және сенімсіз "шынық үй" нұсқасы болды, ал Цейлонда 262 MRS1 AA типті қысқа қашықтықтағы басқару жүйесі болды, оның іздеу қашықтығы шамалы ғана болатын. Бермуда мен Гамбияда төрт жоғары бұрышты директорлық бақылау мұнарасы (DCT) және жеке радиолокациялық дискілері бар, 1955 жылы ұзақ жөндеуден бас тарту арқасында қол жеткізілген жүйелерді пайдалана отырып, әлдеқайда жетілдірілген Mk 63 американдық радары орнатылды. 1950 жылы кеңейтілген жөндеу кезінде негізгі 4 дюймдік қос пушканың жақсартылған жаңа нұсқалары орнатылды; олар электр жетегімен жабдықталған және 20 градус/сек жылдамдықпен айналып, субсоник ұшақтарды іздеуге қабілетті болды. АҚШ-тың өзара көмек бағдарламасы аясында ескірген және дәл емес 4 дюймдік пушкаларды RN 4 дюймдік Mark XIX екілік мұнараларымен салыстырылатын ауырлығы мен өлшемдері ұқсас 3 дюймдік 50 калибрлі екілік мұнаралармен ауыстыру туралы ұсыныстар қабылданбады, өйткені RN-де 4 дюймдік снарядтардың үлкен қоры болды. Бұл кемелерде ядролық жарылыстан қорғану үшін су шашырату жүйесі орнатылып, 960 типті ұзақ қашықтықтағы әуе іздеу радары қолданылатын болды. Ньюфаундлендте электр жабдықтары толығымен жаңартылып, қайта сымдалды, зениттік атыс басқару жүйесі күшейтілді және Фиджи класындағы кемелердің арасында ең жақсы жаңартылған кеме болды. Фиджи класының кемелері жағалауға шабуыл жасау және отарлаушылық патрульдеуге ғана жаңартылды. 1950 жылдардың ортасында Цейлон, Гамбия және Бермудадағы жөндеу жұмыстары өте қарапайым болды. Олар автоматтандыруды арттыру, бу турбиналарының қызмет ету мерзімін ұзарту және палуба астындағы экипаждың санын азайтуды қамтыды. Қысқа қашықтықтағы зениттік қорғаныс Mk 5 екілік орнатуларында алтыдан сегізге дейін екілік L/60 Bofors зениттік пушкасына дейін оңайлатылды, атыс жылдамдығы бір пушкаға 150 айналымға дейін арттырылды (әр екілік орнату үшін 280–300 айналым). Бұл екінші дүниежүзілік соғыстың төмен қабатты шабуылдарына немесе кейінірек Фолкленд соғысы сияқты шабуылдарға тойтарыс берер еді, сол кезде RN 40 мм зениттік пушкаларды орнатпаған, соңғылары 1981 жылы алынып тасталды.

Қызмет

Олар Екінші дүниежүзілік соғыста өзгеше көзге түсіп қызмет етті. «Ямайка» бірнеше операцияларға қатысты, оның ішінде 1942 жылы неміс крейсерлері «Адмирал Хиппер» мен «Лютцовты» кері қайтаруға, 1943 жылы неміс шайқас кемесі «Шарнхорстты» батыруға, ал 1944 жылы неміс шайқас кемесі «Тирпицке» қарсы авиациялық шабуылдарды сүйемелдеуге қатысты. 1941 жылы Крит шайқасы кезінде неміс авиациясы салдарынан батты. 1942 жылы Арктика конвойында жоғалып кетті; бұрынғы беткейлік шайқаста алған зақымдарынан азайтылған жылдамдықпен келе жатқанда, неміс авиациясының шабуылынан өртеніп, суға батырылды. Аман қалғандар соғыстан кейін де қызметте болды, Корея соғысы сияқты басқа да операцияларға қатысты. 1959 жылы Перуға сатылып, сәйкесінше «Coronel Bolognesi» және «Almirante Grau» болып аталды. Бұл екі кеме 1982 жылы қызметтен шығарылды. Олар 1954-1957 жылдары «Ньюфаундленд» стандартында қайта жаңартылып, Үндістанға сатылды. «Ньюфаундленд» ретінде, кеме ауысқаннан кейін көп пайдаланылды, 1971 жылы Пәкістанмен соғыста қатысты, ал 1979 жылы портовый оқу кемесіне айналдырылды. 1984 жылы қызметтен босатылып, 1985 жылы металлға тапсырылды, осылайша оның класындағы ең ұзақ қызмет еткен кеме (41 жыл) болды. «Фиджи» класындағы барлық кемелер 1962 жылға дейін Корольдік теңіз күштеріндегі активті қызметтен шығарылып, металлға сатыла бастады, бірақ «Бермуда» 1961 жылға дейін толыққанды жұмыс істеді және кейде 1962 жылы Резервтік флоттың флагманы ретінде теңізге шықты. «Гамбия» 1960 жылдың желтоқсан айында резервке жіберілді. 1950 жылдары «Town» класындағы үлкен крейсерлер тропиктер мен Таяқ Шығыста патрульдеуде тұруға ыңғайлырақ және жайлырақ деп есептелді, бірақ ескі болғандықтан, олардың операциялық қолданылуы 1958 жылға дейін тоқтатылды және келесі жылы металлға сатылды, «Шеффилд» және «Белфаст» (GFS үшін қайта жандандыруға қабілетті соғыс кезіндегі соңғы крейсерлер, 1964 жылы Лейбористік үкімет сайланғанға дейін жартылай резервте болды, ол оларды қысқа мерзімді орналастыру кемелері ретінде пайдалану және тарихи сақтауды қарастыра отырып, дереу жоюды шешті) ерекшеліктерді қоспағанда. «Фиджи» класындағы соңғы крейсерлер ұзақ жылдар бойы күтімсіз резервтік статуста болғандықтан күрт нашарлап кетті. «Гамбия» Лондон мұражайы кемесі ретінде пайдалануға балама ретінде қарастырылды, өйткені кеменің жағдайы «Белфастқа» қарағанда түпнұсқарақ болды, бірақ «Гамбия» 1968 жылы металлға сатылды, өйткені кеменің жағдайы оны «Белфастқа» қарағанда сақтауды қымбат етті.

Бастапқы жоба

Бермуд аралдары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Шамыл» операциясына, Солтүстік Африкаға қонуға, сондай-ақ басқа да операцияларға қатысты. Соғыстан кейін кеме қызметін жалғастырып, әлемнің көп бөлігін аралады және 1962 жылы қызметтен шығарылғанға дейін бірнеше рет жөндеуден өтті. 1965 жылы сүзіліп жіберілді. Фиджи 1940 жылы неміс суасты қайығының торпедасына түсті, бірақ аман қалды. 1941 жылы Крит шайқасында Фиджи неміс Messerschmitt Bf 109 ұшағынан түскен бомбадан зақымданды. 20 бомбадан аман қалғаннан кейін, бұл бомба оның қисайюына себеп болды; келесі бомбалар қисайғандықты күшейтті және крейсер бір сағаттан кейін аударылып кетті. 523 экипаж мүшесі құтқарылды. Гамбия 1943 жылдан бастап Жаңа Зеландия Корольдік теңіз күштеріне берілді және Британдық Тынық мұхиты флотында активті қызмет етті. 1946 жылы ол Корольдік теңіз күштеріне қайтарылды. Кеме 1968 жылы сүзіліп жіберілді. Ямайка Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті және сол соғыста бірқатар операцияларға қатысты, оның ішінде Солтүстік Мұзды теңіз шайқасында «Шарнхорст» линкорынды батыру, Баренц теңізі шайқасында неміс крейсері «Адмирал Хипперді» кері шегіндіру және «Тирпиц» линкорына қарсы авиациялық шабуылдарды сүйемелдеу. Корея соғысында Ямайка «Корея жағалауының көшпенді әуесі» деп аталды, себебі Солтүстік корейліктер оның үш рет батып кеткенін мәлімдеді. 1955 жылы Ямайка «Ривер-Плейт шайқасы» фильмінде түсуге пайдаланылды. 1960 жылы сүзіліп жіберілді. Кения Екінші дүниежүзілік соғысқа белсенді қатысып, біраз уақыт алыс Шығысқа орналастырылды. Кения Корея соғысына да қатысты. 1962 жылы сүзіліп жіберілді. Маврикий Нормандияға қону операциясына және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі басқа да операцияларға қатысты. 1965 жылы сүзіліп жіберілді. 1942 жылы Мальта аралына көмек көрсету үшін жасалған ең ірі әрекет – «Педестал» операциясына қатысты (итальяндық «Аксум» суасты қайығынан зақымдалды). 1945 жылы Шығыс флотының құрамында Суматраға шабуылдар жасады. 1958 жылы Үндістанға сатылып, аты өзгертілді. Тринидад 1942 жылы PQ13 конвойына шабуыл жасаған үш неміс эсминецімен шайқас кезінде өзінің торпедасына тиді, оның бұзылған гироскопы болғандықтан, ол айналып өтті, бірақ неміс кемелерінің біреуін жойды. КСРО-да уақытша жөндеуден кейін, Баренц теңізі арқылы Ұлыбританияға қайтып келе жатқанда Тринидад Люфтваффе Юнкерс Ju 88 бомбалаушыларынан бомбаланды, одан әрі зақымдалып, келесі күні торпедамен батырылды.

Сейлон тобы

Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде Қиыр Шығысқа жіберілді және Корея соғысына белсенді қатысты. 1960 жылы қызметтен шығарылып, кейін Перуға сатылып, Coronel Bolognesi деп аталды. 1982 жылы қайтадан қызметтен шығарылды. Италияның "Асцианги" су асты кемесімен торпедаланып, Мальтада уақытша, ал Бостон әскери-теңіз базасында толық жөндеуден өтті. 1944 жылы Александрия портында тоқтағанда жарылыс болды. Кеме ауыр зақымдар алды, көптеген адамдар қаза тапты. 1945 жылдан бастап Қиыр Шығыста болды, бірнеше операцияны қолдады және Жапонияның капитуляциясына қатысып, уақытында Жапонияға жеткен азау британдық кемелердің бірі болды. Суэц операциясы кезінде Египеттің "Домиат" фрегатын батырды, оған соңғысы оқ атқаннан кейін. 1959 жылы Перуға сатылып, 1973 жылы Almirante Grau, кейін Capitan Quinones деп аталды. 1979 жылы қызметтен босатылып, Екінші дүниежүзілік соғыста оның экипажымен бірге шайқасқан Жапонияда металл терісіне жіберілді. Уинстон Черчилльді Вашингтонға дейін сүйемелдеді. 1943 жылы Сицилияға шабуылға қатысты. Сол жылы неміс серпитін бомбасынан зақымданып, айтарлықтай қирауларға ұшырады, 16 экипаж мүшесі қаза тауып, 7-сі жараланды. 1944 жылы АҚШ-та жөндеуден кейін, HMCS Uganda ретінде Канада Корольдік теңіз күштеріне қайтадан қосылды. 1945 жылы Ұлыбританияның Тынық мұхиты флотына қосылып, Қиыр Шығыста бірнеше шайқастарға қатысты. 1947 жылы резервке қойылды, бірақ Корея соғысында қызмет ету үшін HMCS Quebec ретінде қайтадан жұмысқа алынды. 1961 жылы кеме бұзылды.