Ортағасырлық аңыз кейіпкері: Жабайы адам

Кіріспе

Мифтік тұлға

Жабайы адам, орманның жабайы адамы немесе вудвоуз/водевоуз – бұл ортағасырлық Еуропа өнері мен әдебиетінде кездесетін мифтік тұлға және мотив, оны классикалық мифологиядағы сатир немесе фаун түрімен, сондай-ақ римдік ормандар құдайы Сильванмен салыстыруға болады. Бұл бейненің ерекшелігі – оның "жабайылығы"; 12 ғасырдан бастап ол әрдайым шашымен жабылған күйде бейнеленген. Жабайы адамдардың суреттері Кентерберий соборындағы қиылысатын огивалық күмбездердің жиылысқан жерлеріндегі оюлы және боялған шатырларда кездеседі, мұндай жерлерде өсімдіктер символы саналатын Жасыл Адам да табылуы мүмкін. Жабайы адам бейнесі 16 ғасырға дейін, әсіресе Германияда, гербтердің тіреушісі ретінде сақталды. Германия мен Италиядағы Ренессанс кезеңінің граверлері жабайы ерлерге, жабайы әйелдерге және жабайы отбасыларға ерекше қызығушылық танытты, мысалы Мартин Шонгауэр (1491 жылы қайтыс болды) және Альбрехт Дюрер (1471–1528) есімдерін атауға болады.

Терминология

Орта ағылшын тіліндегі қалыпты термин, бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, woodwose немесе wodewose (сондай-ақ woodehouse, wudwas сияқты жазылған, бұл әртүрлі жекеше немесе көпше түрде түсіндірілуі мүмкін). «Сэр Гавен және Жасыл рыцарь» (шамамен 1390 ж.) еңбегінде кездеседі. Орта ағылшын сөзі алғаш рет 1340 жылдарда, сол кездегі көркем өнерде танымал болған жабайы адамға сілтеме жасайтын Эдуард III-нің Ұлы гардеробының гобеленінің латынша сипаттамасында тіркелген, бірақ 1251 жылға дейін Роберт де Вудевуз есімді адамның тегі ретінде де кездеседі. Нақты аңыз немесе мифологиялық жаратылысқа қатысты термин 1380 жылдарда Уиклифтің Библиясында кездеседі, ол שעיר (LXX δαιμόνια, латынша pilosi – «түкті») сөзін Ишая кітабының 13:21 аятында аударған. «Сэр Гавен және Жасыл рыцарь» еңбегіндегі айғақтар Уиклифтің Библиясынан кейін шамамен 1390 жылға дейін сақталып қалған. Woodwose-тың ежелгі ағылшын тіліндегі түрі расталмаған, бірақ ол wudu wāsa немесе wude wāsa болған болуы мүмкін. Бірінші элемент әдетте «ағаш, орман» деген мағына беретін wudu сөзінен шыққан деп түсіндіріледі. Сонымен қатар, ол «жетім» деген мағынаны білдіретін неміс тіліндегі Waise және голланд тіліндегі wees сөздерімен байланысты, яғни жалғыз қалған немесе тастап кетілген адамды білдіруі мүмкін. Ежелгі жоғарғы неміс тілінде schrat, scrato немесе scrazo терминдері болды, олар латын еңбектерінің глоссаларында фавндар, ормандықтар немесе түктілердің аудармасы ретінде пайда болып, осы жаратылыстарды түкті орман тұрғындары ретінде сипаттайды. Біріншісі грек даласының жындысы Ламияға сілтеме жасайды, ал екіншісі грек-рим жер және құнарлылық құдайы Майядан шыққан, ол басқа жерлерде Фаунамен теңестіріліп, ортағасырлық жабайы адам туралы түсініктерге зор ықпал еткен. Француз тіліндегі огре сөзінің де сондай тегі бар. Маңыздысы, Оркус Майямен би арқылы байланысты, ол 9-шы немесе 10-шы ғасырлардағы испандық тәуба етушілердің айыптауына ұшырады. Бұл термин ерте заманғы ағылшын тіліндегі әдебиетте классикалық сөздермен немесе «жабайы адам» деген сөзбен ауыстырылды, бірақ Вудхаус немесе Вудхаус тегі түрінде сақталды (Wodehouse әулетін қараңыз). «Жабайы адам» және оның туысқан сөздері – бұл жаратылыстың көптеген қазіргі тілдердегі жалпы атауы; ол неміс тілінде wilder Mann, француз тілінде homme sauvage, ал итальян тілінде uomo selvatico – «орман адамы» деп аталады.

The normal Middle English term, also used to the present day, was woodwose or wodewose (also spelled woodehouse, wudwas etc., understood perhaps as variously singular or plural). occurs in Sir Gawain and the Green Knight (c. 1390). The Middle English word is first attested for the 1340s, in references to the wild man popular at the time in decorative art, as in a Latin description of an tapestry of the Great Wardrobe of Edward III, but as a surname it is found as early as 1251, of one Robert de Wudewuse. In reference to an actual legendary or mythological creature, the term is found during the 1380s, in Wycliffe's Bible, translating שעיר (LXX δαιμόνια, Latin pilosi meaning "hairy") in Isaiah 13:21 The occurrences in Sir Gawain and the Green Knight date to soon after Wycliffe's Bible, to c. 1390. The Old English form of woodwose is unattested, but it would have been either wudu wāsa or wude wāsa. The first element is usually explained as from wudu "wood, forest". It might alternatively mean a forlorn or abandoned person, cognate with German Waise and Dutch wees which both mean "orphan". Old High German had the terms schrat, scrato or scrazo, which appear in glosses of Latin works as translations for fauni, silvestres, or pilosi, identifying the creatures as hairy woodland beings. the former clearly refers to the Greek wilderness demon Lamia while the latter derives ultimately from Maia, a Greco Roman earth and fertility goddess who is identified elsewhere with Fauna and who exerted a wide influence on medieval wild man lore. The French ogre has the same derivation, Importantly, Orcus is associated with Maia in a dance celebrated late enough to be condemned in a 9th or 10th century Spanish penitential. The term was usually replaced in literature of the Early Modern English period by classically derived equivalents, or "wild man", but it survives in the form of the surname Wodehouse or Woodhouse (see Wodehouse family). "Wild man" and its cognates is the common term for the creature in most modern languages; it appears in German as wilder Mann, in French as homme sauvage and in Italian as uomo selvatico "forest man".

Шығу тегі

Еуропалық жабайы адамға ұқсас бейнелер ерте заманнан бері бүкіл әлемде кездеседі. Осы типтің ең ерте мысалы – ежелгі Месопотамияның «Гилгамеш» дастанының Энкиду кейіпкері. «Даниял» кітабындағы (б.з.д. 2-ғасыр) Навуходоносор II-нің сипаттамасы ортағасырлық еуропалық түсініктерге зор әсер еткен болуы мүмкін. «Даниял» кітабының 4-тарауында Құдайдың Бабыл патшасын мақтандығы үшін мойынсұндырғаны бейнеленген; ол ақылдан адасып, адам қоғамынан қуылғаннан кейін денесінде түк өсіп, жануар сияқты өмір сүреді. Бұл бейне орта ғасырлардағы Навуходоносордың суреттерінде жиі кездеседі. Орта ғасырдың соңындағы аңыз бойынша, Иоанн Златоуст (407 жылы қайтыс болған) қасиеттілікпен тым оқшауланып, жабайыланған, сондықтан оны ұстаған аңшылар оның адам немесе жануар екенін анықтай алмаған. Ортағасырлық жабайы адам туралы түсінік сонымен қатар классикалық әлемдегі ұқсас жандар туралы әңгімелерге сүйенді, мысалы, римдік фавн мен Сильван, тіпті Геракл да. Жабайы адам туралы көптеген халықтық дәстүрлер ежелгі дәстүрлер мен сенімдерге сәйкес келеді. Гризон айманының тұрғындары жабайы адамды ұстау үшін оны мас етіп, байлап, одан ақылын алса, бостандыққа жібереді деп үміттенеді. Бұл ежелгі дәстүрмен байланысты, Ксенофонт (б.з.д. 354 ж. қайтыс болды) және Овидий, Паусаний, Клавдий Элиан сияқты авторлардың еңбектерінде де кездеседі. Онда бақташылар Силен немесе Фавн деп аталатын орманды жандарды ұстап, дәл осы мақсатпен пайдаланған. Бұл ежелгі жабайы адамдар әдетте жалаңаш және кейде түкті болған, бірақ мәтіндерде олар көбінесе алыс елдерде мекендейтіні айтылады. Парсы сарайының бұрынғы дәрігері Ктесиас жазған «Индика» кітабы (Үндістан туралы) және Ұлы Александрдың жаулап алуларынан кейін Үндістан батыс фантазиясында керемет жаратылыстардың отаны ретінде танылды, ал жабайы адамдар осы жерде өмір сүретіні жиі айтылды. Квинт Курций Руф және Арриан Александрдың өзі Үндістанға жасаған жорығы кезінде балық жейтін жабайы тайпамен кездескенін жазды. Маймылдар туралы бұрмаланған әңгімелер ежелгі және ортағасырлық жабайы адам туралы түсініктерге әсер еткен болуы мүмкін. Плиний Естетабиғатында Үндістандағы сильвестрлер, яғни адам тәрізді денесі, бірақ жүні, тістері және сөйлей алмау қабілеті жоқ жануарлар туралы айтады – бұл сипаттама осы аймақтағы гиббондарға ұқсас. Грек тарихшысы Агатархид Эфиопияда өмір сүретін, шапшаң және еркек-еркек қатынасқа бейім «тұқым жейтін» және «ағаш жейтін» тайпаларды сипаттады, бұл шимпанзелер болуы мүмкін. Жабайы адам бейнесіне шабыттанған тарихи мысалдардың бірі – Шығыс христиандығындағы Грэзерлер болуы мүмкін; олар ет жемей, жалғыз өмір сүрген, көбінесе мүлдем жалаңаш монахтар еді. Византия қоғамында олар қасиеттілер саналды, ал олардың өмірі туралы агиографиялық мәліметтер христиандық әлеміне тарады, бұл кейінгі авторларға әсер еткен болуы мүмкін.

Figures similar to the European wild man occur worldwide from very early times. The earliest recorded example of the type is the character Enkidu of the ancient Mesopotamian Epic of Gilgamesh. The description of Nebuchadnezzar II in the Book of Daniel (2nd century BC) may have greatly influenced the medieval European concepts. Daniel 4 depicts God humbling the Babylonian king for his boastfulness; stricken mad and ejected from human society, he grows hair on his body and lives like a beast. This image was popular in medieval depictions of Nebuchadnezzar. Late medieval legends of Saint John Chrysostom (died 407) describe the saint's asceticism as making him so isolated and feral that hunters who capture him cannot tell if he is man or beast. The medieval wild man concept also drew on lore about similar beings from the Classical world such as the Roman faun and Silvanus, and perhaps even Heracles. Several folk traditions about the wild man correspond with ancient practices and beliefs. Notably, peasants in the Grisons tried to capture the wild man by getting him drunk and tying him up in hopes that he would give them his wisdom in exchange for freedom. This suggests an association with an ancient tradition – recorded as early as Xenophon (d. 354 BC) and appearing in the works of Ovid, Pausanias, and Claudius Aelianus – in which shepherds caught a forest being, here termed Silenus or Faunus, in the same manner and for the same purpose. These ancient wild men are naked and sometimes covered with hair, though importantly the texts generally localize them in some faraway land, After the appearance of the former Persian court physician Ctesias's book Indika (concerning India), which recorded Persian beliefs about the Indian subcontinent, and the conquests of Alexander the Great, India became the primary home of fantastic creatures in the Western imagination, and wild men were frequently described as living there. Both Quintus Curtius Rufus and Arrian refer to Alexander himself meeting with a tribe of fish eating savages while on his Indian campaign. Distorted accounts of apes may have contributed to both the ancient and medieval conception of the wild man. In his Natural History Pliny the Elder describes a race of silvestres, wild creatures in India who had humanoid bodies but a coat of fur, fangs, and no capacity to speak – a description that fits gibbons indigenous to the area. Similarly, the Greek historian Agatharchides describes what may have been chimpanzees as tribes of agile, promiscuous "seed eaters" and "wood eaters" living in Ethiopia. One of the historical precedents which could have inspired the wild man representation could be the Grazers; a group of monks in Eastern Christianity which lived alone, without eating meat, and often completely naked. They were viewed as saints in Byzantine society, and the hagiographical accounts about their lives were spread in all of Christianity, possibly influencing later authors.

Ортағасырлық бейнелер

Жабайы адам дәстүрінің ең алғашқы дәлелдерінің бір бөлігі жоғарыда аталған 9-шы немесе 10-шы ғасырлардағы испандық тәубелік кітаптарында кездеседі. Басқа ерекшеліктері әртүрлі жағдайларда қалыптасқан немесе өзгерген. Ерте заманнан бері, дереккөздер жабайы адамдарды шаштылығымен байланыстырды; 12-шы ғасырға қарай олардың барлық денесін, қолы, аяғы, ұзын сақалдан жоғары беті, әйелдердің кеудесі мен жақтарын қоспағанда, шаш жамылғысымен жабылған деп сипаттаған. Көркем өнерде шаш көбінесе әйелдердің кеудесін қоспағанда, көйлек немесе киім жабатын аймақтарды жабады; еркектердің тізелері де көбінесе шашсыз болады. Періштелердің қауырсыннан жасалған шалбары сияқты, мұның да халықтық театр костюмдерінің ықпалынан болғандығы мүмкін. Әйелдердің бейнесі де Мария Магдалинаның шаш киіміндей болады; ортағасырлық аңыз бойынша, ол Мәсіхтің қайтысынан кейін шөлге тартып, киімдері істен шыққанда, шашы керемет түрде пайда болған.

Славян мифологиясы

Жабайы (диви) адамдар – славян халық демонологиясының кейіпкерлері, мифтік орман тұрғындары. Атаулары екі туысқан славян түбіріне – *dik және *div – қайнап, «жабайы» және «таңғажайып, ерекше» мағыналарын біріктіреді. Шығыс славян деректерінде кездесетін мысалдар: Саратов дикары, дикий, дикой, дикенкий мужичок – орманың руы (леши); ұзын сақал мен құйрығы бар аласа бойлы адам; украиналық лисови люди – мұрынды сүртетіндерге күміс сыйлайтын, шашы ұзын қарттар; Кострома дикий чорт; Вятка диконкий лас рух, сал ауруын (паралич) жіберуші; украиналық лихий див – батпақтың руы, қызба (демалыс) жіберуші; украиналық Карпат дика баба – жеті қадамдық (лигалық) етік киген, сұлу әйел, балаларды құрбандыққа шалып, қанын ішетін, ерлерді азғыратын. Тойдың қайнаған шағында, шамнан ұшқан от олардың тез тұтанатын киімдерін өртеп, бірнеше сарай қызметкерін қазаға жеткізді. Патшаның өмірі оның тәтесі Жоаннаның шапшаң қимылы арқасында сақталды, ол оны киімімен жапты. Бургундия сарайы 1470 жылы Гент қаласында «Жабайы ханымның қару-жарағы» (Pas de la Dame Sauvage) деп аталатын жауынгерлік саяхатты (pas d'armes) тойлады. Бір шабандоз Жабайы ханымды жеңу арқылы, әйелдің құрметіне лайық болу үшін атқару керек болған ерліктерді бейнелейтін бірнеше айқас өткізді. Ертедегі ойын карталарының жиынтықтарында «Жабайы адамдар» суыты бар, соның ішінде Ойын карталарының шебері (Рейнландта 1430-1450 жылдары жұмыс істеген) жасаған жиынтық, ол еуропалық ең ерте гравюралардың бірі. Жан Бурдишонның шамамен 1500 жылға жатқан қоғам мүліктері туралы төрт миниатюрадан тұратын жинағында «кедей», «шебер» және «бай» адамдармен бірге жабайы отбасы да бейнеленген.

Мартин Шонгауэрдің "Жабайы адамдар"

Мартин Шонгауэр жабайы адамдарды бірнеше рет бейнеледі, соның ішінде 1480-ші жылдардағы төрт геральдикалық қалқан гравюрасында, онда жабайы еркектер өнер меценаттарының гербін ұстап тұрған күйде бейнеленген. Әрбір сурет шамамен 78 мм диаметрлі дөңгелек композицияға сыйымды, бұл Шонгауэрдің туындыларында жаңалық емес. «Қоянмен қалқан ұстаған жабайы адам» және «Мордың басы бар қалқан» гравюраларында жабайы адам екі параллель қалқанды ұстап тұр, олар орталық тұлғаның шатқасынан шығып тұрғандай көрінеді. Жабайы адам екі тік жардан қалқанның салмағын көтеріп тұр. Жабайы адамның басындағы шашы сыртқа қарай бағытталған бұтақтармен әшекейленген, ол нимб сияқты көрінеді. Жабайы адам көрерменге тікелей қарамайды, керісінше, дөңгелек шеңберінің оң төменгі жағына мұңды көзбен қарайды. Оның мұңды көрінісі бақта ұсталған жануарды еске түсіреді, ол қолға үйретілгеніне ренжігендей. Алғашқы гравюра мен «Грейхаундты ұстаған жабайы адам» арасында үлкен айырмашылық бар, себебі бұл тұлға әлдеқайда сенімді тұр. Ол тоқмақты ұстап, қалқаннан асып, жүзім шоғынан тоқылған тәж киіп, алысқа қарай қарайды. Шонгауэрдің үшінші гравюрасында, «Жабайы адам ұстаған бұғылы қалқанда» бейнеленген тұлға тоқмақты қанағатпен ұстап, бұғы бағытында қадам басады. Ол да жүзім шоғынан тоқылған тәж киеді, ол желге қарай созылып, тік жарлы тау шыңына жетеді. Төртінші гравюрасында, «Арыстан басын ұстаған қалқан ұстаған жабайы әйелде» Шонгауэр басқаша көрініс бейнелейді. Бұл көрініс көбірек жекелеген. Суретте жабайы әйел кепкен ағаш түбінде отырған, ал кеудесінде баласын емшеп отыр. Әйелдің денесі шашпен жабылған, бірақ беті ашық. Ол сондай-ақ жүзім шоғынан тоқылған тәж киеді. Басқа жабайы еркектермен салыстырғанда, жабайы әйелдің дене пропорциясы айқын түрде өзгеше. Соңында, әр гравюра жеке сурет ретінде тұруға жеткілікті күшті, бірақ бірге қойылғанда, олар дөңгелек матрицамен жасалған үздіксіз суреттен қалыптасқандай көрінеді.

Martin Schongauer depicted wild people several times, including on four heraldic shield engravings of the 1480s which depict wild men holding the coat of arms of the print's patrons. Each image is confined within an approximately 78 mm circular composition which is not new to Schongauer's oeuvre. In Wild Man Holding a Shield with a Hare and a Shield with a Moor's Head, the wild man holds two parallel shields, which seem to project from the groin of the central figure. The wild man supports the weight of the shields on two cliffs. The hair on the apex of the wild man's head is adorned with twigs which project outward; as if to make a halo. The wild man does not look directly at the viewer; in fact, he looks down somberly toward the bottom right region of his circular frame. His somber look is reminiscent of that an animal trapped in a zoo as if to suggest that he is upset to have been tamed. There is a stark contrast between the first print and Shield with a Greyhound, held by a Wild Man as this figure stands much more confidently. Holding a bludgeon, he looks past the shield and off into the distance while wearing a crown of vines. In Schongauer's third print, Shield with Stag Held by Wild Man, the figure grasps his bludgeon like a walking stick and steps in the same direction as the stag. He too wears a crown of vines, which trail behind into the wind toward a jagged mountaintop. In his fourth print, Wild Woman Holding a Shield with a Lion's Head, Schongauer depicts a different kind of scene. This scene is more intimate. The image depicts a wild woman sitting on a stump with her suckling offspring at her breast. While the woman's body is covered in hair her face is left bare. She also wears a crown of vines. Then, compared to the other wild men, the wild woman is noticeably disproportionate. Finally, each print is visually strong enough to stand alone as individual scenes, but when lined up it seems as if they were stamped out of a continuous scene with a circular die.

Ерте заманғы бейнелер

Жабайы адам орта ғасырдың соңында және Германияның Ренессанс дәуірінде кен өндірудің символы ретінде пайдаланылған. Ол осы контексте Найла және Вильдеман қалаларының гербтерінде кездеседі. 1529 жылы Жоғарғы Харц тауларында Вильдеман қалашығы кеншілер тарапынан құрылды, олар аңыз бойынша Харц тауларының шұралы аймағына кірген кезде жабайы ер және әйелге кездескен. Петрус Гонсалвус (1537 жылы туған) гипертрихоз ауруына байланысты Улисс Альдрованди оны "орман адамы" деп атады. Оның кейбір балалары да осы аурудан зардап шекті. Оның леди Кэтринмен үйленуі "Адамгершілік қыз бен аң" ертегісіне шабыттандырды деп саналады. Шекспирдің "Қысқы ертегі" (1611 ж.) пьесасындағы қой қырқу кезіндегі он екі "сатирдің" биі (IV. iv) бір қызметшінің жазбасында сипатталған: Бұл жазбада жабайы адамдар мен сатирлер шатастырылған. Шекспир Бен Джонсонның "Оберон, Сиқырлы ханзада" маскасынан (1 қаңтар 1611 ж. қойылған) шабыттанған болуы мүмкін, онда сатирлердің "қоңыр білектері" және "қылқан жамбастары" бар; олар "секіріп жүгіріп, ежелгі қимылдар жасайды".

Қазіргі әдеби бейнелер

Ағаш Woses немесе жай ғана Woses терминін Дж.Р.Р. Толкин өзінің Орта Жер туралы кітаптарындағы ойдан шығарылған жабайы адамдар, яғни Друэдаин тайпасын сипаттау үшін қолданады. Толкиннің мифологиялық әлемінде басқа адамдар, соның ішінде Рохирримдер, Друэдаиндерді гоблиндер немесе басқа да орман жаратылыстары деп жаңылыстырып, оларды Пукель адамдары (гоблин адамдары) деп атаған. Ол өзінің Друэдаиндері кейінгі дәстүрлі халық ауыз әдебиетіндегі жабайы адамдардың "шын" бастауы болуы мүмкін деген ой-шақыруға рұқсат береді. Британдық ақын Тед Хьюз "водво" сөзін өлеңінің және 1967 жылғы жинағының атауы ретінде пайдаланған. Эдгар Райс Берроуздың 1912 жылғы "Адамдардың Тарзаны" романындағы Тарзан кейіпкері жабайы адам архетипінің қазіргі заманғы нұсқасы ретінде сипатталған.

Қазіргі заманғы құжатталған бейнелер

Үндістанның джунглилерінде жалаңаш өмір сүрген Нг Чхайди атты жабайы бала тіркелген; оның шашы мен тырнақтары 38 жыл бойы өсіп, ол "жабайы әйелге" айналды.

Интерпретация

Жабайы адам Фрейдтің түсіндіруінше, "әрбір адамның, қарапайым немесе өркениетті болсын, бойында жатқан, оның әлеуметтік ортасы ұсынған дүниеге бейімделе алмауы сияқты мүмкіндіктерді" көрсетеді.