Кіріспе

Музыка

Шығыс Тимор музыкасы Португалия мен Индонезияның билігінде болған тарихын көрсетеді, олар гамелан мен фадо сияқты музыканы әкелді. Ең көп таралған жергілікті халық музыкасы – ликурай биі, оны әйелдер соғыстан оралған ерлерді қарсы алу үшін билейді. Олар кішкентай барабан қолданады және кейде ауылдар арқылы шеру жасағанда жаудың басын алып жүреді; бидің қазіргі нұсқасы әйелдер тарапынан құда түсу үшін қолданылады. Қазіргі заманда Шығыс Тимор музыкасы тәуелсіздік қозғалысымен тығыз байланысты; мысалы, Dili Allstars тобы 2000 жылғы тәуелсіздік туралы референдум алдында әнұран болған ән шығарды, ал Біріккен Ұлттар Ұйымы референдумда дауыс беруге тіркелуге шақыру үшін Лаханның "Hakotu Ba" әнін тапсырыс берді. Шығыс Тимордың танымал музыканттарының бірі – Австралияда өскен Тео Батисте Хименес, ол өз музыкасында туған жерінен келген халық ырғақтарын пайдаланады. Австралия, Португалия және басқа елдердегі эмигранттар қауымдастықтарында көптеген шығыс тиморлықтар бар, сондықтан шығыс тиморлық халық музыкасы әлемнің көптеген жерлеріне тарады. Португалиядағы босқындар лагерьлері Шығыс Тимор музыкасын Ангола мен Мозамбик сияқты Португалияның басқа колонияларының стильдерімен біріктірді.

Музыка мен би дәстүрлі Тимор жанрларында тығыз байланысты, олар мәдени өрнектің негізгі элементтері болып табылады. Орындалатын репертуарда төрт анықталған жанр бар: тебе, тебедай, данса және кансаун. Олардың барлығы ауызша дәстүрге негізделген және ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді.

Құралдар

Музыкалық аспаптар, киім-шешек және әшекейлер де музыкалық орындауда маңызды рөл атқарады. Олардың ішінде бабадок пен дадир (немесе дадил, гонг, не гон) ерекше көзге түседі. Бабадок – ұзындығы 30-50 сантиметр, диаметрі 15 сантиметр болатын, конус тәрізді ағаштан жасалған барабан, әдетте әйелдер екі қолмен кезекпен соғып ойнайды. Дадир – диаметрі шамамен 25 сантиметр болатын металл шеңбер, оны биіктігі белгісіз ағаш таяқпен соғады, оның дыбысын реттеу мүмкін емес. Бабадок сияқты, оны да әйелдер ойнайды. Орындалатын музыкалық репертуарға Тимор өнеріне енгізілген виола және сопрано флейтасы сияқты батыс аспаптары да кіреді. Киімдерге келер болсақ, олар әйелдер үшін «мане», ал ерлер үшін «фето» деп аталатын киімдерден тұрады. Бұл – Шығыс Тиморда қолмен жасалған түрлі-түсті маталар, ерлер оны белге орайды, ал әйелдер денесіне, қолтық астынан жамылады. Ерлер басына шарф киіп, оның үстіне кішкентай ойықтары мен «құлақтары» бар металл ай – «каибаук» қояды, ең үлкені мен әсемдігі Тимордың дәстүрлі лиурайына (әміршісіне немесе патшасына) тиесілі. Ерлер киімінің толықтығы – «сурик» (жауынгерлік қылыш) және көкірекке ілінетін металл дискі – «белак». Әйелдер шаштарын жинау үшін «каибаук» пен «улум суку» және тісті ұзын тарақ – «сасуит» қолданады. Олар көбінесе түрлі материалдардан жасалған әсем әшекей – «мортен» және белге ақ мата байлайды. Соңында, «локум» немесе «келуи» – ерлер білегіне, ал әйелдер алқызына тағатын металл білезік. Барлық орындаушылар жалаң аяқ киіп, иықтарына сол қолмен тоқылған матадан жасалған «саленда» шаль жабады. Гитара Шығыс Тимор музыкасының маңызды бөлігі болып табылады, бірақ ол отарлаушылар әкелген импорттық аспап; алайда, гитараға ұқсас жергілікті ішекті аспаптар да бар. Сыртқы ықпалдарға рок-н-ролл, хип-хоп және регги сияқты танымал музыка стильдері де жатады. Әндердің мәтіндері Шығыс Тимордың ресми тілдері – тетум немесе португал тілінде орындалады.