Кіріспе
Жапон жазушысы (1894–1965) Таро Хирай (平井 太郎), Edogawa Ranpo (江戸川 乱歩) атты псевдониммен әйгілі, жапондық жазушы және сыншы, жапон құпия және триллер жанрының дамуына зор үлес қосты. Оның көптеген романдары детектив Когоро Акечиді баяндайды, ол кейінірек жарық көрген кітаптарда "Жас детективтер клубы" (少年探偵団) деп аталатын жас детективтер тобының жетекшісі болды. Ранпо батыстық жазушыларды, әсіресе Эдгар Аллан Поны өте құрметтеді. Оның псевдонимі – По есімінің жапоншаға аудармасы. Оған әсер еткен авторлардың ішінде сэр Артур Конан Дойл, оны Васеда университетінде оқып жүрген кезінде жапон тіліне аударуға тырысқан, және жапон құпия жанрының жазушысы Руико Куроива да бар.
Tarō Hirai (平井 太郎), better known by the pen name Edogawa Ranpo (江戸川 乱歩), was a Japanese author and critic who played a major role in the development of Japanese mystery and thriller fiction. Many of his novels involve the detective hero Kogoro Akechi, who in later books was the leader of a group of boy detectives known as the "Boy Detectives Club" (少年探偵団). Ranpo was an admirer of Western mystery writers, and especially of Edgar Allan Poe. His pen name is a rendering of Poe's name. Other authors who were special influences on him were Sir Arthur Conan Doyle, whom he attempted to translate into Japanese during his days as a student at Waseda University, and the Japanese mystery writer Ruikō Kuroiwa.
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын
Таро Хирай 1894 жылы Мие префектурасының Набари қаласында дүниеге келді, оның атасы Цу домені қызметінде самурай болған. Әкесі саудагер болған, сонымен қатар заңмен де айналысқан. Отбасы қазіргі Мие провинциясының Камеяма қаласына, ал екі жасында Нагояға көшті. 17 жасында 1912 жылдан бастап Токиодағы Васеда университетінде экономиканы оқыды. 1916 жылы экономика мамандығы бойынша бітіргеннен кейін, ол газет редакторы, журналдарға карикатура салу, көшеде соба ұншасы сату және қолданылған кітап дүкенінде жұмыс істеу сияқты түрлі жұмыстар істеді. 1923 жылы "Едогава Ранпо" (тез айтылғанда, бұл псевдоним американ детектив жанрының негізін қалаушы Эдвин Аллан По есімін еске түсіреді) атты қалам атымен "Екі сен мыс монетасы" (二銭銅貨) атты құпия әңгімесін жариялап, әдебиетке қадам басты. Бұл әңгіме жасөспірімдерге арналған танымал "Шинь Сеньен" журналында жарық көрді. "Шинь Сеньен" бұған дейін По, Артур Конан Дойл және Г.К. Честертон сияқты батыс авторларының әңгімелерін жариялаған, бірақ бұл журналда жапон авторының құпия жанрындағы маңызды туындысы алғаш рет жарияланды. Ранпоның алғашқы туындысы "Екі сен мыс монетасы" жапон мәдениетіне тығыз байланысты сюжеттегі құпияны шешу үшін қолданылатын логикалық ойлау процесіне назар аударғаны үшін сыншылардың назарына ілікті. Әңгімеде "ненбуцу" деп аталатын буддалық дұғаға негізделген және жапон тіліндегі Брайль әрпін қолданатын тапқыр кодтың егжей-тегжейлі сипаттамасы бар. Келесі бірнеше жылда Эдогава қылмыстар мен оларды шешу процесіне арналған көптеген әңгімелер жазды. Олардың арасында 20 ғасырдың басындағы жапон әдебиетінің классикасы саналатын "D төбесіндегі кісі өлтіру оқиғасы" (D坂の殺人事件) – некеден тыс қатынастағы садомазохистік нәтижесінде өлтірілген әйел туралы, "Шатырдағы серуенші" (屋根裏の散歩者) – Токиодағы пансионатта көршісін улап өлтірген адам туралы және "Адамдық орындық" (人間椅子) – денелерді сезіну үшін орындыққа жасырынып отырған адам туралы әңгімелер бар. Эдогаваның ерте туындыларында, мысалы "Көзілдірлер тозағы" сияқты, көзілдірлер, линзалар және басқа да оптикалық құралдар жиі кездеседі. Осы сезімталдық оған көпшіліктің қызығуын оятып, әңгімелерін сатуға көмектесті. Осы туындыларында жапондықтар сол кезде "аномальды сексуалдық құштарлық" (変態性欲) деп атаған элементтерді жиі қолданады. Мысалы, 1929 жылдың қаңтарынан 1930 жылдың ақпанына дейін "Таңғы күн" журналында (朝日) жарияланған "Жалғыз аралдың жындысы" (孤島の鬼) романының сюжетінің маңызды бөлігі гомосексуал дәрігердің және бас кейіпкерге деген құштарлығына арналған. 1930 жылдарға қарай Эдогава көптеген танымал әдебиет журналдарына тұрақты түрде жазып, жапон құпия жанрының ең ірі өкіліне айналды. "D төбесіндегі кісі өлтіру ісі" әңгімесінде алғаш пайда болған детектив Когоро Акечи оның әңгімелеріндегі тұрақты кейіпкерге айналды, оның көптеген туындыларында оның қарсыласы – өзін жасыру және қоғамда еркін қозғалу қабілетімен танымал "Жиырма бетті жын" (怪人二十面相) болды. (Осы романдардың кейбіреулері кейін фильмге түсірілді). 1930 жылғы романда жасөспірім Кобаяши Йосио (小林芳雄) Когороның серігі ретінде таныстырылды, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Эдогава Когоро мен Кобаяшидің "Жас детективтер клубы" (少年探偵団) деп аталатын жас детективтер тобының жетекшілері ретінде қатысқан жас оқырмандарға арналған бірнеше роман жазды. Бұл туындылар өте танымал болды және бүгінгі күнге дейін көптеген жапон жас оқырмандары оқиды, ағылшын тілді елдердегі Харди Бойз немесе Нэнси Дрю сияқты жасөспірімдерге арналған детективтік оқиғалар сияқты.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде
1939 жылы, Марко Поло көпірі оқиғасынан және 1937 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысының басталуынан екі жыл өткен соң, Эдогаваға үкіметтік цензура бірнеше жыл бұрын ешқандай мәселесіз жариялаған "Көбелек құрты" (芋虫) атты әңгімесін, баспагер Шуньёдо қайта басып шығарған әңгімелер жинағынан алып тастауға бұйрық берді. "Көбелек құрты" – соғыста төрт аяғын жоғалтқан, дененің сыртқы келбеті бұзылған ардагер туралы, ол адам сияқты "көбелек құртына" айналған, сөйлей де, қимылдай да, өздігінен өмір сүре де алмайтын жағдайға жеткен. Цензура осы әңгіменің қазіргі соғысқа жәрдем етуге кедерілдіретініне сеніп, оны тыйым салған. Бұл Ранпо үшін ауыр соққы болды, өйткені ол қайта басылымдардан түсетін авторлық гонорарға тәуелді еді. (Осы қысқа әңгіме режиссер Кодзи Вакамацуға шабыт берді, ол одан "Көбелек құрты" фильмін түсірді, ол 60-шы Берлин халықаралық кинофестивалінде "Алтын аю" жүлдесі үшін бақ сынады.) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, әсіресе 1941 жылы басталған Жапония мен АҚШ арасындағы толыққанды соғыс кезінде Эдогава жергілікті аудандық ұйымда белсенділік танытты және жас детективтер мен тергеушілер туралы бірқатар әңгімелер жазды, олар соғысқа қолдау көрсету мақсатында жазылған сияқты көрінеді, бірақ олардың көпшілігін өзінің бұрынғы еңбектерімен байланыстырмау үшін түрлі псевдонимдермен жазды. 1945 жылдың ақпан айында оның отбасы Токиодағы Икебукуродан Солтүстік Жапониядағы Фукусимаға эвакуацияланды. Эдогава маусым айына дейін қалып, нашар тамақтанудан зардап шекті. Икебукуроның көп бөлігі одақтастардың әуе шабуылынан және одан кейін болған өрттен қирады, бірақ оның студиясы ретінде пайдаланған қалың, топырақ қабырғалы қойма зардап көрмеді және бүгінгі күнге дейін Риккё университетінің кампусының жанында тұр.
Соғыстан кейінгі
Соғыстан кейінгі кезеңде Эдогава құпия әдебиетті насихаттауға, оның тарихын түсіну және жаңа құпия туындыларды жазуды ынталандыру үшін көп күш жұмсады. 1946 жылы ол құпия әдебиетке арналған «Jewels (宝石)» атты жаңа журналды қолдады, ал 1947 жылы «Жапонияның құпия жазушылары клубы» (Детектив авторлар клубы) құрылды, ол 1963 жылы «Жапонияның құпия жазушылары қауымдастығы» (日本推理作家協会) деп аталды. Сонымен қатар, ол жапон, еуропалық және американ құпия әдебиеттерінің тарихы туралы көптеген мақалалар жазды. Осы эсселердің көпшілігі кітап түрінде жарық көрді. Эсселерден басқа, соғыстан кейінгі әдеби шығармашылығының басым бөлігі негізінен жасөспірімдерге арналған, Когоро Акечи және Балалар детективтер клубы туралы романдардан тұрды. 1950 жылдары ол екі тілді аудармашымен бірге Эдогаваның туындыларын ағылшын тіліне аудару үшін бес жыл бойы жұмыс істеді, нәтижесінде «Tuttle» баспасы «Жапон мистикасы мен қиялы» атты кітапты шығарды. Аудармашы жапонша сөйлей білгенмен, ағылшынша оқи алмайтын, ал Эдогава ағылшынша оқи білгенмен, жаза алмайтын болғандықтан, аударма ауызша жасалды – Эдогава әр сөйлемді оқып, содан кейін ағылшын тіліндегі жазылған нұсқасын тексерді. Оның тағы бір қызығушылығы, әсіресе 1940-1950 жылдар аралығында, Жапониядағы гомосексуализм тарихын зерттеуге көп жыл жұмсаған антрополог, жақын досы Джунъити Иватаның (1900–1945) еңбектерін назарға ілу болды. 1930 жылдары Эдогава мен Ивата ерлер арасындағы эротикалық құштарлық туралы ең көп кітапты кім таба алатынына бейресми бәсекелестік өткізді. Эдогава Батыста жарық көрген кітаптарды іздеумен, ал Ивата Жапонияға қатысты кітаптарды іздеумен айналысты. Ивата 1945 жылы қайтыс болды, оның еңбектерінің тек бір бөлігі ғана жарияланды, сондықтан Эдогава квир тарихнамасы бойынша қалған еңбектерін жариялауға күш салды. Соғыстан кейінгі кезеңде Эдогаваның көптеген кітаптары фильмдерге түсірілді. Эдогаваның әдебиетін фильмдер жасау үшін бастама ретінде пайдалануға деген қызығушылық оның қайтысынан кейін де сақталды. Әртүрлі денсаулық мәселелеріне, соның ішінде атеросклероз және Паркинсон ауруына шалдыққан Эдогава 1965 жылы үйінде ми қан кетуінен қайтыс болды. Оның қабірі Токио маңындағы Фучудағы Тама зиратында орналасқан. Эдогава Рампо сыйлығы (江戸川乱歩賞 Эдогава Ранпо Шō?), Эдогава Рампоның құрметіне аталған, 1955 жылдан бері «Жапонияның құпия жазушылары қауымдастығы» жыл сайын табыстап келетін жапондық әдеби сыйлық. Жеңімпазға 10 миллион иен сыйлық және «Kodansha» баспасында жариялану құқығы беріледі.
Танымал мәдениетте
Режиссер Теруо Ишидің 1969 жылғы «Жынысы бұзылған адамдардың қорқыныштары» фильмі Ранпоның бірқатар әңгімелерінің сюжеттік элементтерін қамтиды. Нобору Танака 1976 жылы «Никкацудың Рим порносы» сериясының бөлігі ретінде «Күзеуші төбеде» фильмін түсірді. «CLAMP» манга тобы Эдогаваны «Көп бетті адам» (1990–1991) сериясы үшін шабыт көзінің бірі ретінде пайдаланды. Акио Джиссоджидің «Күзеуші төбеде» (1992) және «Murder on D Street» (1998) фильмдері Ранпоның туындыларының бейімделуі болып табылады. Бұл екі фильмде де Когоро Акечи рөлін актер Кюсаку Шимада ойнады. 1994 жылы Жапонияда Ранпоның шығармаларынан шабыттанған «Рампо» атты фильм шықты (Америкада фильм «Рампоның құпиясы» деп қайта аталды). Ранпоның өзі фильмнің басты кейіпкері болып табылады және оны актер Наото Такенака сомдайды. 1999 жылы Шинъя Цукамотоның «Егіздер» фильмі Эдогава Ранпоның әңгімесіне негізделген. Кейіннен Ранпоның бірнеше әңгімелері 2005 жылы белгілі актер Таданобу Асаноның қатысуымен шыққан «Рампо Нуар» жинағында қысқаметражды фильмдерге айналдырылды. Барбет Шрёдердің 2008 жылғы «Инжу: Көлеңкедегі аң» фильмі Ранпоның 1928 жылғы қысқа әңгімесінің бейімделуі болып табылады. Қорқынышты манга суретшісі Суэхиро Маруо Ранпоның екі әңгімесін бейімдеді: «Панорама аралының таңғажайып оқиғасы» (2008) және «Кедергі» (2009). 2009 жылы Жапондық Google-дің бас бетінде оның туған күніне арналған логотип көрсетілді – 21 қазан. «Детектив Конан» (Meitantei Conan) манга және аниме сериясының басты кейіпкерінің псевдонимі «Эдогава Конан» болып табылады, ол сэр Артур Конан Дойл және Эдогава Ранпо есімдерінен құрылған. Ол бірге тұратын детектив Моури Когоро деп аталады, ал Конан «Детектив балалар» (Shonen Tantei Dan) деп аталатын балалар детективтер тобының мүшесі; бәрі де марқұм Ранпоға жасалған ишаралар. «Persona 5» видео ойынында Горо Акечи атты детектив кейіпкері бар, ол Ранпоның Акечи Когоро кейіпкеріне сілтеме. «Бунго бесік иттері» анимесі мен мангасында Эдогава Ранпо есімді кейіпкер бар, ол полицияға қиындық туғызатын қылмыстарды және басқа да құпияларды шешуде өте талантты. Ол «Супер дедукция» деп аталатын дағдыға ие екенін айтады, бірақ шын мәнінде ол Қарулы детективтер агенттігінің ерекше қабілеті жоқ аз мүшелерінің бірі. 2013 жылғы «Fuji Television» (フジテレビ) сериясының соңғы екі эпизоды (10 және 11) «Бибилья Кошодо но Жикен Техо» (ビブリア古書堂の事件手帖 Антикварлық кітап сатушы Бибильяның іс файлдары) Эдогава Ранпоның екі туындысы, «Балалар детектив клубы» және «Брокэтті портретпен саяхаттайтын адам» (аудармада «Жіппен жапсырылған суретпен саяхатшы») негізінде құрылған. «Bungou to Alchemist» онлайн ойынында Ранпо ойыншы ала алатын жазушылардың бірі ретінде бейнеленген. Ойын барысында ол негізгі ағымды жек көретін, жаңа амалдарды, зиянсыз әзілдерді және жауды жеңудің жолдарын ойлап табуды ұнататын эксцентрикалық адам ретінде көрсетілген. 2015 жылғы «Rampo Kitan: Laplace Game» анимесі Эдогаваның туындыларынан шабыттанды және оның өлімінің 50 жылдығын тойлайды. Нисио Исиньнің «Bishōnen Series» романдарының алғашқы 11 томдарының атаулары Ранпоның туындыларының атауларын пародиалайды. 2016 жылғы «Trickster» анимесі Ранпоның кейіпкерлерін алып, оларды 2030 жылдарда орналастырады. Бір ерекшелігі – Кобаяши бала детектив емес, оның орнына оны өлтіруден немесе өлмеуден сақтайтын, бірақ оны оқшаулап, өлімді аңсаған табиғаттан тыс күші бар кейіпкер. Жапондық «Ningen Isu» heavy metal тобы сол аттас қысқа әңгімесінің атымен аталған. Оның бірнеше туындыларын манга суретшісі Жунджи Ито өңдеген немесе кеңейткен, соның ішінде «Адамдық орындық» және «Жерден тыс махаббат». 2021 жылғы «Lost Judgment» видео ойынында Киоко Амасава кейіпкері, Едогаваны өзінің сүйікті авторы деп атаған жасөспірім детектив және құпия әуесқой бейнеленген. Оның Ранпо атты детектив иті де бар. Ойын барысында Ранпо – иіс арқылы із іздейтін ақылды шиба-ину. Жапондық Vocaloid продюсері teniwoha Ранпоға сілтеме жасап, «бір күні тіпті жасанды гүлдер де жеміс береді» деген жолды «villain» әнінде оған жатқызады.
Екіншілік көздер
Ли Блэкмор "Эдогава Рампо және Қызыл камера". Эссе (қосымша жазбалар) Эдогава Рампо, Қызыл камера, винил LP, Cadabra Records (2022). Англес, Джеффри (2011), "Ұлдарға деген махаббатты жазу: Модернист жапон әдебиетінде бишонен мәдениетінің пайда болуы". Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы. Жакобовиц, Сет (2008), "Эдогава Рампо" оқырманына кіріспе. Фукуока: Куродахан баспасы. Кавана, Сари (2008), "Ең заманауи қылмыс: детективтік әдебиет және жапон мәдениеті". Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы. Silver, Mark (2008), Purloined Letters: Cultural Borrowing and Japanese Crime Literature, 1868-1937. Гонолулу: Гавайи университетінің баспасы.