Спорттық және күнделікті аяқ киімдер

Кіріспе

Спорттық және күнделікті аяқ киім

Кроссовкалар (АҚШ) немесе кептарлар (Ұлыбритания), сондай-ақ көптеген басқа да атаулармен белгілі, негізінен спорт немесе басқа да физикалық жаттығулар үшін жасалған, бірақ күнделікті киім ретінде де кеңінен қолданылады. 20-шы ғасырдың ортасында Converse, Nike және Spalding сияқты компаниялардың танымал етуінен бастап, олар сәнге айналды, және көптеген әлемдік нарықтарда олардың түрлері экспоненциалды түрде өсіп келеді. Әлемдік киім өнеркәсібінің басқа салалары сияқты, аяқ киім өндірісінің басым бөлігі Азияда шоғырланған – он аяқ киімнің тоғызы осы құлықта өндіріледі.

Аттар

Сникерлер географиялық орналасуына байланысты әртүрлі атаулармен белгілі және ондаған жылдар бойы өзгеріп келді. «Спорттық аяқ киім» – сникерлерді қамтитын кеңірек санат. «Спорттық аяқ киім» термині көбінесе жүгіруге, жолмен жүгіруге және баскетбол сияқты жабық спорт түрлеріне қолданылады, бірақ футбол және регби сияқты шөпте ойналатын спорттарға арналған аяқ киімді, әдетте Солтүстік Америкада «шиповкалар», ал британдық ағылшын тілінде «бутстар» немесе «шиптер» деп аталатын аяқ киімді алып тастауға бейім. «Снекер» сөзі американдық Генри Нельсон МакКинниге, N. W. Ayer & Son компаниясының жарнама агентіне жиі жатқызылады. 1917 жылы ол резеңке табан аяқ киімді киген адамды жасырын қылып көрсететіндіктен бұл терминді қолданды. Алайда, бұл сөз 1887 жылға дейін де қолданылған, «Бостон журналы» «спорттық аяқ киім» деп аталатын аяқ киімге «сникерлер» деген ат берген. «Снекер» атауы бастапқыда резеңке табанның жердегі тыныштығын білдірген, бұл стандартты, қатты былғары табанды аяқ киімдерден өзгеше болды. Сникер киген адам «жасырын» жүре алатын, ал стандартты аяқ киім киген адам мұндай мүмкіндікке ие болмаған. Бұрын түрмедегі тұтқындар резеңке табанды аяқ киім киетін күзетшілерді «сникс» деп атаған. «Сникерлер» термині көбінесе АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында, Флориданың орталық және оңтүстік бөліктерінде, Австралияда, Жаңа Зеландияда және Канаданың кейбір аймақтарында қолданылады. Дегенмен, Австралия, Канада және Шотландия ағылшын тілінде «жүгіру аяқ киімдері» және «жүгірушілер» сөздері сникерлермен синоним ретінде қолданылады, соңғысы Hiberno ағылшын тілінде де қолданылады. «Теннис аяқ киімдері» және «кикстер» – Австралия және Солтүстік Америка ағылшын тілінде қолданылатын басқа терминдер. Британдық ағылшын тіліндегі «сникер» сөзінің қазіргі заманғы түрі екі негізгі түрге бөлінеді: көбінесе сыртқы және сәнді «кроссовкалар», «жаттығу аяқ киімдері» немесе сапалы «баскетбол аяқ киімдері» және, керісінше, арзан резеңке табанды, төмен кесілген және кенептен жасалған «плимсолдар», «дапстар» немесе «флэтстар». Geordie ағылшын тілінде сникерлерді «sandshoes», «gym boots» немесе «joggers» деп те атайды. Оңтүстік Африкада сникерлерді белгілеу үшін бірнеше терминдер бар, олардың ішінде «gym shoes», «sports shoes» және «takkies» кіреді. Сникерлерді атау үшін тағы да бірнеше сөздер бар: филиппин ағылшын тілінде «резеңке аяқ киімдер», Сингапур ағылшын тілінде «track shoes», Нигерия ағылшын тілінде «canvas shoes», Гана ағылшын тілінде «camboo» («лагерь аяқ киімі») және Грекияда «sportex». Латывияда кез келген сникерлер әлі де «botas» деп аталады, себебі Кеңес окупациясы кезінде қол жетімді болған шетелдік брендтердің бірі – чех компаниясы Botas-тың өнімдері болды.

Sneakers have gone by a variety of names, depending on geography and changing over the decades. The broader category inclusive of sneakers is athletic shoes. The term 'athletic shoes' is typically used for shoes utilized for jogging or road running and indoor sports such as basketball, but tends to exclude shoes for sports played on grass such as association football and rugby football, which are generally known in North America as "cleats" and in British English as "boots" or "studs". The word "sneaker" is often attributed to American Henry Nelson McKinney, who was an advertising agent for N. W. Ayer & Son. In 1917, he used the term because the rubber sole made the shoe's wearer stealthy. The word was already in use at least as early as 1887, when the Boston Journal made reference to "sneakers" as "the name boys give to tennis shoes." The name "sneakers" originally referred to how quiet the rubber soles were on the ground, in contrast to noisy standard hard leather sole dress shoes. Someone wearing sneakers could "sneak up", while someone wearing standards could not. Earlier, the name "sneaks" had been used by prison inmates to refer to warders (guards) because of the rubber soled shoes they wore. The term "sneakers" is most commonly used in Northeastern United States, Central and South Florida, Australia, New Zealand, and parts of Canada. However, in Australian, Canadian, and Scottish English, running shoes and runners are synonymous terms used to refer to sneakers, with the latter term also used in Hiberno English. Tennis shoes and kicks are other terms used in Australian and North American English. The British English equivalent of sneaker in its modern form is divided into two separate types: predominantly outdoor and fashionable trainers, training shoes or quality 'basketball shoes' and in contrast cheap rubber soled, low cut and canvas topped plimsolls, daps, or flats. In Geordie English, sneakers may also be called sandshoes, gym boots, or joggers. Several terms for sneakers exist in South Africa, including gym shoes, sports shoes and takkies. Other names for sneakers includes rubber shoes in Philippine English, track shoes in Singapore English, canvas shoes in Nigerian English, camboo ("camp boot") in Ghana English, and sportex in Greece. In Latvia any sneakers are still called botas after the Czech footwear company Botas, whose produce was one of the few foreign brands of sneakers available during the Soviet occupation.

Тарих

Бұл аяқ киім 1870 жылдары «плимсолл» деген атқа ие болды, Николетт Джонстың «Плимсолл сенсациясы» кітабында айтылғандай, жоғарғы бөлігін табанға қосатын түрлі-түсті көлденең жолақтан шыққан, ол кеме қабырғасындағы Плимсолл сызығына ұқсас болды. Басқаша айтқанда, егер су резеңке табанның жиегіне жетсе, киген адам суланып қалады. Плимсолл аяқ киімдерін демалыс күндері жиі киеді, ал теннис және крокет ойнайтын спортшылар да ыңғайлылығы үшін таңдай бастады. Аяқ киімнің табанының ұстау қабілетін арттыру үшін арнайы ою-өрнектермен жасалған табандар ойлап табылды және олар британ армиясы үшін көптеп тапсырылды. Спорттық аяқ киімдер демалыс пен ашық ауадағы іс-шаралар үшін жиі қолданылатын. ХХ ғасырдың басында «плимсолл» аяқ киімдері тіпті 1911 жылғы Скотттың Антарктика экспедициясында да кездесті. Ұлыбританиядағы мектептерде дене шынықтыру сабақтарында оқушылар 1950 жылдардан 1970 жылдардың басына дейін «плимсолл» киеді. Британдық J. W. Foster and Sons компаниясы 1895 жылы жүгіруге арналған алғашқы аяқ киімді жасады, олардың табанына қадалар салынған, бұл жақсырақ ұстауға және жылдамдыққа мүмкіндік берді. Компания қолмен жасалған, жоғары сапалы жүгіру аяқ киімдерін әлемнің спортшыларына сатты және 1924 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында британдық командаға жүгіру аяқ киімдерін жасауға келісімшарт алды. Гарольд Абрахамс пен Эрик Лидделл 100 м және 400 м қашықтықтарында жеңіске жетті, олар Foster компаниясының жабдықтарымен жабдықталған еді. Осы стильдегі аяқ киім 20 ғасырдың басында Америкада да танымал болды, онда оларды «сникерс» деп атады. 1892 жылы АҚШ резеңке компаниясы елде алғаш рет резеңке табанды аяқ киімді шығарды, бұл сұраныс пен өндірістің күрт өсуіне әкелді. Баскетболға арналған алғашқы аяқ киімді 1907 жылы Spalding компаниясы жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін спорт пен жеңіл атлетика адамгершілік пен патриотизмді көрсетудің бір жолы болғандықтан, «сникерс» нарығы өсті. АҚШ нарығында Converse All Stars «сникерс»ін баскетболшы Чак Тейлор мақұлдағандықтан, жас жігіттер оларды сатып алу үшін кезекке тұрды. Соғыс аралық кезеңде спорттық аяқ киімдер әртүрлі спорт түрлеріне сатыла бастады және ерлерге арналған әртүрлі дизайн ұсынылды. Спорттық аяқ киімдер Олимпиада ойындарында спортшылармен жарыста қолданылып, оларды көпшілік арасында танымал етуге көмектесті. 1936 жылы француз Spring Court бренді вулканизацияланған табиғи резеңке табанында сегіз желдеткіш тесігі бар алғашқы кенептен жасалған теннис аяқ киімін шығарды. Адольф «Ади» Дасслер Бірінші дүниежүзілік соғыстан оралғаннан кейін Баварияның Герцогенаурах қаласында анасының кір жуатын бөлмесінде өзінің спорттық аяқ киімдерін жасауды бастады және алдыңғы қатарлы спорттық аяқ киім өндірушілерінің бірі – Adidas компаниясын құрды. Ол сондай-ақ 1936 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында спортшыларға өзінің аяқ киімін сәтті сатты, бұл оның жақсы беделін нығайтуға көмектесті. Бизнес өркендеп, Дасслерлер екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жыл сайын 200 000 жұп аяқ киім сата бастады. 1950 жылдары демалыс мүмкіндіктері кеңейді, балалар мен жасөспірімдер мектеп формасының талаптары жеңілдетілген кезде «сникерс» кие бастады. «Сникерс» сатылымы өте жоғары болды, олар дәстүрлі былғары аяқ киімнің сатылымына кері әсер ете бастады, бұл 50-жылдардың соңында нарық үлесі үшін жарнамалық соғысқа әкелді. 1970 жылдары жүгіру жаттығулары кеңінен танымал болды, жүгіру кезінде ыңғайлы болу үшін арнайы жасалған «трейнерлер» жақсы сатылды. Компаниялар өз өнімдерінің кейбіреулерін кездейсоқ сән нарығына бағыттауды бастады. Көп ұзамай футбол, жүгіру, баскетбол, жүгіру және т.б. үшін аяқ киімдер пайда болды. Көптеген спорт түрлерінің өз аяқ киімі болды, бұл спорттық аяқ киім технологиясының подиатрлар арқылы дамуына мүмкіндік берді. 1990 жылдары аяқ киім өндіруші компаниялар өздерінің сәндік және маркетингтік дағдыларын жетілдірді. Белгілі спортшылармен жарнамалық келісімдер көбейіп, жарнамалық бюджеттер өсті. «Сникерс» сәндік үлгіге айналды және жай ғана спорттық құралдар ретінде емес, жеке тұлға мен жеке басының анықтамасы ретінде сатылды. Сондай-ақ 1990 жылдары әртүрлі сатушылар ересектерге арналған «жүру аяқ киімдерін» спорттық аяқ киімнің құрылыстық технологиясын пайдалана отырып, бірақ дәстүрлі былғары аяқ киімге ұқсата бастады. Дәстүрлі көрініс пен көбейтілген жайлылықтың үйлесімі тез арада кең танымалдылыққа ие болды және 2010 жылға қарай ересектерге арналған былғары аяқ киімнің сатылымы балалар арасында «сникерс»тің 1950 жылдан кейінгі табысын қайталады. Бұл өзгеріс, әсіресе бизнес-кездейсоқ киіммен үйлесімде, айқын байқалды. 1970 жылдан (бес модель) 1998 жылға (285 модель) және 2012 жылға (3,371 модель) дейін АҚШ-тағы спорттық аяқ киімдердің саны экспоненциалды түрде өсті.

These shoes acquired the nickname 'plimsoll' in the 1870s, derived according to Nicholette Jones' book The Plimsoll Sensation, from the colored horizontal band joining the upper to the sole, which resembled the Plimsoll line on a ship's hull. Alternatively, just like the Plimsoll line on a ship, if water got above the line of the rubber sole, the wearer would get wet. Plimsolls were widely worn by vacationers and also began to be worn by sportsmen on the tennis and croquet courts for their comfort. Special soles with engraved patterns to increase the surface grip of the shoe were developed, and these were ordered in bulk for the use of the British Army. Athletic shoes were increasingly used for leisure and outdoor activities at the turn of the 20th century plimsolls were even found with the ill fated Scott Antarctic expedition of 1911. Plimsolls were commonly worn by pupils in schools' physical education lessons in the UK from the 1950s until the early 1970s. British company J. W. Foster and Sons designed and produced the first shoes designed for running in 1895; the shoes were spiked to allow for greater traction and speed. The company sold its high quality handmade running shoes to athletes around the world, eventually receiving a contract for the manufacture of running shoes for the British team in the 1924 Summer Olympics. Harold Abrahams and Eric Liddell won the 100 m and 400 m events, kitted out with Foster's running gear. This style of footwear also became prominent in America at the turn of the 20th century, where they were called 'sneakers'. In 1892, the U. S. Rubber Company introduced the first rubber soled shoes in the country, sparking a surge in demand and production. The first basketball shoes were designed by Spalding as early as 1907. The market for sneakers grew after World War I, when sports and athletics increasingly became a way to demonstrate moral fiber and patriotism. The U. S. market for sneakers grew steadily as young boys lined up to buy Converse All Stars sneakers endorsed by basketball player Chuck Taylor. During the interwar period, athletic shoes began to be marketed for different sports, and differentiated designs were made available for men. Athletic shoes were used by competing athletes at the Olympics, helping to popularise them among the general public. In 1936, a French brand, Spring Court, marketed the first canvas tennis shoe featuring signature eight ventilation channels on a vulcanised natural rubber sole. Adolf "Adi" Dassler began producing his own sports shoes in his mother's wash kitchen in Herzogenaurach, Bavaria, after his return from World War I, and went on to establish one of the leading athletic shoe manufacturers, Adidas. He also successfully marketed his shoes to athletes at the 1936 Summer Olympics, which helped cement his good reputation. Business boomed and the Dasslers were selling 200,000 pairs of shoes each year before World War II. During the 1950s, leisure opportunities greatly expanded, and children and adolescents began to wear sneakers as school dress codes relaxed. Sneaker sales rose so high, they began to adversely affect the sales of conventional leather shoes, leading to a fierce advertising war for market share in the late '50s. In the 1970s, jogging for exercise became increasingly popular, and trainers designed specifically for comfort while jogging sold well. Companies also started to target some of their products at the casual fashion market. Soon, shoes were available for football, jogging, basketball, running, etc. Many sports had their relevant shoe, made possible by podiatrist development of athletic shoe technology. During the 1990s, shoe companies perfected their fashion and marketing skills. Sports endorsements with famous athletes grew larger, and marketing budgets went through the roof. Sneakers became a fashion statement and were marketed as a definition of identity and personality rather than simply athletic aids. Also during the 1990s, various vendors began producing "walking shoes" for adults using the construction technology of sneakers but visually resembling traditional leather shoes. The combination of a traditional look with increased comfort rapidly achieved wide popularity and by 2010 was displacing sales of leather shoes for adults in a parallel with the post 1950 success of sneakers among children. The shift was especially noticeable in combination with business casual clothing. From 1970 (five models), to 1998 (285 models), to 2012 (3,371), the number of sport shoe models in the U. S. has grown exponentially.

Спортта пайдалану

Спортқа арналған кроссовкалардың иілгіш табаны, мақсатына сай жүріс табаны және соққыны сіңіру қабілеті болады. Өнеркәсіп пен дизайн кеңейген сайын, "спорттық аяқ киім" термині аяқ киімнің үстіңгі бөлігінің эстетикасынан гөрі, табанының дизайнына көбірек негізделген. Бүгінгі таңдағы үлгілерге сандалдар, Мэри Джейн аяқ киімдері, тіпті жүгіруге, билеуге және секіруге қолайлы жоғары табанды үлгілер де кіреді. Аяқ киімнің өзі иілгіш материалдардан жасалады, көбінесе тығыз резеңкеден жасалған табанға ие. Бастапқы дизайн қарапайым болғанмен, өндірушілер содан бері спорттық аяқ киімді нақты мақсаттарға қарай бейімдеп жасады. Мысалы, жолға жүгіруге арналған тікенекті аяқ киім. Кейбір аяқ киімдері үлкен аяқ киюші спортшылар үшін ерекше үлкен өлшемдерде жасалады. Жүгіруге арналған кроссовкалар әртүрлі мақсаттарға сәйкес келетін әртүрлі пішіндерде болады. Әдетте, олар жүгіру стиліне қарай бөлінеді: көпшілігі өкшеден аяққа қадам басқан жүгірушілерге арналған, олар "бейтарап", "пронацияға бейім" және "супинацияға бейім" деп тармақталған. Алайда, дәлелдерге негізделген көптеген салыстырулар әртүрлі аяқ түрлері үшін әртүрлі аяқ киімдерін тағайындаудан төменгі аяқ-қол жарақаттарының азайғанын көрсетпейді. Аяқ киім аяқ қозғалысын шектеу үшін пластик/металл нығайтқыштары бар күрделі "резеңке" құрылымынан жасалған. Кәсіби жүгірушілер көбінесе тегіс және иілгіш аяқ киімді таңдайды, бұл оларға ыңғайлырақ және жылдам жүгіруге мүмкіндік береді. NPD Group мәліметінше, 2016 жылы АҚШ-та сатылған әрбір төрт жүгіру аяқ киімінің бірі онлайн саудагерден сатып алынған.

Мәдениет

Снекерлер 1970 жылдардан бері хип-хоп (атап айтқанда Pumas, Nike және Adidas) және рок-н-ролл (Converse, Vans) мәдениеттерінің маңызды бөлігі болып келді. Хип-хоп әртістері Nike, Adidas немесе Puma сияқты ірі брендтермен аяқ киімдерін жарнамалау үшін миллиондаған долларлық келісімдерге қол қояды. Кроссовкаларды жинаушылар, "снекерхедтер" деп аталатын адамдар, кроссовкаларды сәнді заттар деп есептейді. Кроссовка компаниялары осы трендті қолдау үшін сирек кездесетін кроссовкаларды шектеулі санда, көбінесе өте жоғары бағамен шығарады. Көркем безендірілген кроссовкалар эксклюзивті дүкендерде, мысалы, Бесінші авенюдегі Saks сияқты орындарда 1000 доллардан астамға сатылуы мүмкін. 2005 жылы кроссовка құбылысы мен тарихы туралы "Just for Kicks" атты деректі фильм шықты.

Тұрақтылық

Қазіргі кездегі кроссовкалар көбінесе синтетикалық материалдардан жасалады, ал материалдар мен өндіріс процесі орташа есеппен CO2 эмиссиясының шамамен бөлігін құрайды. Кейбір компаниялар өндірісте одан да экологиялық таза материалдарды пайдалануға тырысуда.