Кіріспе

Кореяның Накдон өзені бассейніндегі аумақтық мемлекеттер конфедерациясы (б.з. 42–562 ж.)

Гая (, ) – Оңтүстік Кореяның Накдон өзені бассейнінде орналасқан аумақтық мемлекеттер конфедерациясы. Ол Самхан дәуіріндегі Бэйонхан конфедерациясынан пайда болған. Тарихшылар Гая тарихын зерттегенде дәстүрлі түрде б.з. 42–532 жылдарын қолданады. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, үшінші және төртінші ғасырларда Бэйонханның бірқатар қала-мемлекеттері Гая конфедерациясына бірігіп, кейіннен Кореяның үш патшалығының бірі – Силла мемлекетіне қосылды. Гая конфедерациясын құраған жеке мемлекеттер шағын қала-мемлекеттер ретінде сипатталады. Гая мәдениетінің материалдық ескерткіштері көбінесе археологтар қазып шығарған жерлеулер мен олардағы жерленген заттардан тұрады. Археологтар Гимхаедегі Даэсонг доңы мен Пусан қаласындағы Бокчон доңы сияқты үшінші ғасырдың соңы мен төртінші ғасырдың басындағы обалы жерлеулерді Гая мемлекеттерінің патшалық қабірлері деп санайды.

Аттар

Көбінесе Гая (가야; 加耶, 伽耶, 伽倻; ) деп аталады, бұл корей сөздерін ханчаға көшірудің дәлдігінің жетіспеуінен туындаған болуы мүмкін. Тарихи деректерде әртүрлі атаулар қолданылады, оның ішінде Гарак (가락; 駕洛, 迦落; ), Гара (가라; 加羅, 伽羅, 迦羅, 柯羅; ), Гарян (가량; 加良; ), және Гуя (구야; 狗耶; ). Кристофер И. Беквиттің сөзінше, "Кая деген жазу – бұл атауды жазу үшін қолданылған таңбалардың қазіргі корей тіліндегі оқылуы; /кара/ (транскрипция бойынша *кала) айтылуы нақты". Жапон тілінде Гаяны көбінесе Мимана (任那) деп атайды, бұл атаудың қазіргі заманда маңызды саяси мәні бар. Дегенмен, ежелгі Кореяға сілтеме жасағанда "Кара (から)" деген басқа сөз де қолданылған, бұл сөз Гаяның Гара (加羅) деген баламалы жазылуынан шыққан деп саналады, ол қазір үш жеке таңбамен көрсетіледі: 韓, 漢 және 唐 (кунъёми). "Корея" деген мағына бастапқыда жапон тілінде "Кара" сөзінде сақталған, кейін "Қытай, содан кейін Шығыс Азия құрлығы" және соңғы кезде "теңіз артындағы немесе шетелдердегі елдер" деген мағынаны алған деп есептеледі.

Тілдер

Лингвистер, оның ішінде Вовин мен Янхунен, жапон тілдері Корея түбегінің кең аумағында, әсіресе оңтүстік бөлігінде таралғанын айтады. Вовиннің пікірінше, бұл "түбектегі жапон тілдері" корей тілдерінде сөйлейтін халықтармен (мүмкін, хан тармағына жататын) ығыстырылған. Кейінірек пайда болған Гая тілі, шамасы, корей тілдерінің хан тобына жатқан. Гайя патшалығы аймағындағы генетикалық әртүрлілік Жомон мәдениетімен байланысты ата-тектің іздерімен байланыстырылады.

Тарих

13 ғасырда жазылған "Самгук Юса" аңызына сәйкес, біздің заманымыздың 42 жылында аспаннан патша болатындары туралы хабармен алты жұмыртқа түсті. Алты ұл бала 12 күн ішінде дүниеге келіп, жетіліп ер жетті. Олардың бірі Суро Гемгван Гайяның патшасы болды, ал қалған бесеуі қалған бес Гайяны құрды: Даэгая, Сеонсан Гайя, Ара Гайя, Горьён Гайя және Согайя. Гайя мемлекеттері негізінен Самхан конфедерацияларының бірі – ежелгі Бьёнхан конфедерациясының он екі руының саяси құрылымдарынан пайда болды. Бос ұйымдастырылған биліктер Геумгван Гайяға негізделген алты Гайя тобына бірікті. Археологиялық деректер мен шектеулі жазба деректерге сүйене отырып, ғалымдар 3-ші ғасырдың соңына қарай Бьёнханнан Гайяға өту кезеңі деп тұжырым жасады, бұл әскери белсенділіктің күшеюімен және жерлеу салтының өзгеруімен сипатталды. Бұл кезең кейбір биліктердегі (соның ішінде Даэгаядағы) бұрынғы элитаның Буйео мемлекетінен келген тұлғалармен алмастырылуымен байланысты болды, бұл олардың әскери идеологиясы мен басқару стилін күшейтті. 209-212 жылдар аралығындағы Сілла мен Гайя арасындағы Сегіз порты соғысынан кейін Гайя Сілланың оңтүстік-шығыс жарты аралындағы гегемониясына түсті, бірақ тәуелсіздігін сақтау үшін дипломатиялық тұрғыдан Жапония мен Бэкчедің ықпалын пайдаланды. Гайя конфедерациясы 391 және 412 жылдар аралығында Гогурёнің қысымымен ыдырады, бірақ соңғы Гайя мемлекеттері 562 жылға дейін Сіллаға бағынғанға дейін тәуелсіздігін сақтады. 529 жылы Сілла Даэгаямен одақтас болғаны үшін Такгитан Гайяны жойып, Таксун Гайяның аумағының жартысын басып алды. Бұл Дейгаяның Гайяға сенімсіздікпен қарауына және күшті билікке ие Ара Гайяның айналасында бірігуіне әкелді. Гайяға Бэкче мен Сілланың араласуынан қашып, Ара Гайя Сілла, Бэкче және Жапонияны Анра конференциясына шақырды. Олар кездесу арқылы Сіллаға Такгитан Гайяны қайта құруға және Анраның халықаралық мәртебесін көтеруге қысым жасауды көздесе де, Бэкче күшті дипломатияны қаласа, ал Сілла мұғажасыз болды. Жапония Анра Гайяны қолдағанмен, ішкі мәселелерге байланысты көмектесе алмады. 541 және 544 жылдары Бэкче Саби конференциясын өткізді, оған Ара және Имнны қоса алғанда жеті ел қатысты. Алайда Ара Бэкчеге толық сенім артпады. Конференция нәтижесінде Гайя Сілла-Бэкче одағымен бірге Когурёға шабуыл жасап, Сеулді басып алды. Бұл шабуылда Бэкче Сілланың сатқындығына ұшырады, ал Гайя да Сілланың құрамына енді.

Экономика

Политтер қосалқы өзендердің аңғарларындағы және Накдонның сағасындағы аллювиалды жазықтарда орналасқан. Атап айтқанда, Накдонның сағасы құнарлы жазықтарға, теңізге тікелей қол жеткізуге және бай темір кен орындарына ие. Гайя политикаларының экономикасы ауыл шаруашылығына, балық аулауға, қорытуға және қашықтықтағы саудаға негізделген. Олар, әсіресе, Бьонхан сияқты темір өңдеу саласында белгілі болды. Гайя политикалары Баекже және Ва патшалығына көп мөлшерде темір кенін, темір қаруларын және басқа да қару-жарақтарды экспорттады. Бьонханның көбінесе коммерциялық және саяси емес байланыстарынан өзгеше, Гайя политикалары осы патшалықтармен де мықты саяси байланыстарды сақтауға тырысқан сияқты.

Саясат

Бірнеше көне тарихи жазбаларда Гайяның бірнеше мемлекеттері тізілген. Мысалы, «Горео Саряк» (고려사략; 高麗史略) бес мемлекетті көрсетеді: Геумгван Гая, Горьёнг Гая, Бихва Гая, Ара Гая және Сонсан Гая. Дәстүр бойынша, Гайя Конфедерациясы Жапониямен және Бэкжемен жақсы қарым-қатынаста болды, мысалы, үш мемлекет Гогурё мен Силлаға қарсы одақтасқанда Гогурё-Ва соғысында. Жазбалар Гайяның Бэкжемен бірге Жапонияға экономикалық, мәдени және технологиялық көмек жіберіп, олардың орнына әскери және саяси қолдау алғанын көрсетеді, себебі Ямато сарайы технологиялық прогресс пен мәдени дамуға ұмтылса, Бэкже мен Гайя мемлекеттері Силла мен Гогурёға қарсы соғыстарында Жапонияның әскери көмегіне мұқтаж болды. Гайяның әртүрлі мемлекеттері 2 және 3 ғасырларда конфедерация құрды, оның орталығы қазіргі Гимхэдегі Геумгван Гаяның жерінде орналасқан. Біршама әлсірегеннен кейін, конфедерация 5 және 6 ғасырлардың шегінде қайта жанданды, бұл жолы қазіргі Горьёнгтың Даэгаясы орталық болды. Дегенмен, ол көршілес Силла патшалығының шабуылдарына қарсы тұра алмады. Соңында, Гайя Конфедерациясының барлық мемлекеттері Силлаға қосылды. Гайя Конфедерациясы құлағаннан кейін, конфедерация құрамына кірген мемлекеттердің көптеген ақсүйектері мен элитасы Силланың сүйек жүйесіне, соның ішінде жеңілген Гайя Конфедерациясының патшалық үйлеріне енгізілді. Мұндай мысалдың бірі – Кореяның үш патшалығын біріктіруде маңызды рөл атқарған Силла генералы Ким Юсин. Ким Геумгван Гая мемлекетінің соңғы билеушісі, Геумгван Гая патшасы Гухаэдің шөбересі болды. Осының нәтижесінде Кимге «нағыз сүйек» атағы берілді, бұл екінші ең жоғары атақ еді, себебі Геумгван Гаяның патшалық отбасы, Гимхэ Ким руы Силладағы белгілі ақсүйек үйі болған Гёнджу Ким руымен туыс болды.

Мимана/Имна даулары

Жапониямен саяси және сауда қатынастары Корея мен Жапонияда дау тудырып келді. ХХ ғасырдағы жапон жазушылары "Нихон Шоки" еңбегіне жүгінді, онда Гайя (жапон тілінде "Мимана" немесе "Кара" деп аталады) Ямато кезеңінде (300–710) Жапонияның әскери бекінісі болған деп айтылады. Бұған ешқандай дәлел жоқ болғанымен, жапон империалистері, ұлтшылдары және баспасөз XIX-XX ғасырларда Кореяны жапон отарлауын ақтау үшін осыны әртүрлі уақытта қолданып келді. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, сол кезде Гайя мемлекеттері Кюсюға технология мен мәдениетті экспорттауда маңызды рөл атқарған. Жапондық бекініс туралы теория Корея мен Жапонияда кеңінен қабылданбайды, себебі сол кезде Гаяны немесе Кореяның басқа аймақтарын басып алуға қабілетті әскери күші бар жапондық жергілікті топтар болған жоқ. Гайяның технологиясы сол кездегі жапон династияларының технологиясынан жоғары деңгейде болған.