Корея түбегінің тарихы мен географиясы

Кіріспе

Шығыс Азиядағы аймақ. Корея (Оңтүстік Кореяда немесе Солтүстік Кореяда) – Шығыс Азиядағы жартылай арал аймағы. 1945 жылдан бері ол 38-ші параллельде немесе оған жақын жерде бөлінген, қазір Кореяның демилитаризацияланған аймағы деп аталады. 1948 жылы екі мемлекет тәуелсіздік жариялады, екеуі де Кореяның барлық территориясына егемендік құқығын талап етті: Оңтүстік Корея (Корея Республикасы) – оның оңтүстік бөлігін, ал Солтүстік Корея (Корея Халық Демократиялық Республикасы) – солтүстік бөлігін қамтиды. Аймақ Корея түбегінен, Чеджу аралынан және түбекке жақын кіші аралдардан тұрады. Түбек солтүстікте Қытаймен, солтүстік-шығыста Ресеймен, Амнок және Думан өзендері арқылы шектеседі. Оңтүстік-шығыста Корея бұғазы арқылы Жапониядан бөлінеді. Кореяда табылған палеолиттік ескерткіштердің радиокөміртектерінің нәтижесінде адамның б.з.б. 40 000 жылға дейін болғаны анықталды. Алғашқы құрылған мемлекет – Гочосон, ол б.з.б. 108 жылы Хань әулетіне бағынды. Бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысында Корея үш мемлекетке бөлінді: Когурё, Пэкче және Силла, олар Кореяның Үш Патшалығы деп белгілі болды. VII ғасырдың соңында Силла Тан әулетінің көмегімен Пэкче мен Когурёны жаулап алды және Силла-Тан соғысы кезінде Тан әулетін Кореядан ығыстырды. Осы уақытта Когурёның қалдықтары мен мохэ тайпаларынан құралған Бальхэ Когурёның орнын солтүстікте иеленді. Біріккен Силла азаматтық соғыс салдарынан үш мемлекетке ыдырады, олар Кейінгі Үш Патшалық деп аталды. Когурё Корио түрінде қайта жанданды, корей тарихшылары оны «нағыз ұлттық бірігу» деп атады, себебі ол Кейінгі Үш Патшалықты біріктіргені ғана емес, сонымен қатар Бальхэ құлағаннан кейін оның соңғы тәж мұрагері мен билеуші топтың көп бөлігі Кориоға қашқанда Когурёның екі мұрагер мемлекетін де біріктірді. «Корея» деген қазіргі экзонимге айналған Корио өте мәдениетті мемлекет болды және 1234 жылы әлемдегі алғашқы металл қаріптерді ойлап тапты. XIII ғасырда Моңғол империясы Корионы өзінің вассалына айналдырды. Корио моңғол билігін құлатқанмен, 1392 жылы Чосонды құрған генерал И Сонгге бастаған төңкеріске ұшырады. Чосонның алғашқы 200 жылы бейбітшілікпен және корей әліпбиінің жасалуымен, конфуцианствоның ықпалымен ерекшеленді. Алайда, жапондық және Цин империясының басқыншылығы бұл кезеңді аяқтады, Чосонға зор зиян келтірді және корей оқшаулануына әкелді. Басқыншылықтан кейін Чосон тағы 200 жылға жуық бейбітшілік пен өркендеуді бастан кешірді, сонымен қатар мәдени және технологиялық дамуға қол жеткізді. XIX ғасырдың соңында Чосон Габсин төңкерісі, Донгхак шаруалар төңкерісі және императрица Мёнсонның қазасы сияқты дүрбелеңдерді бастан өткерді. 1897 жылы Корея тәуелсіздігін қорғау үшін Корея империясы құрылды. Алайда, Жапонияның Бірінші қытай-жапон соғысы мен Ресей-жапон соғысындағы жеңістерінен кейін, Жапония 1910 жылы оны толыққанды аннексиялады. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония билігінен бас тартты. Кеңес Одағы мен АҚШ Жапонияның қаруын демилитаризациялау үшін Кореяны уақытша оккупациялауға келісті, ал 38-ші параллель бөлгіш сызық ретінде белгіленді. АҚШ оңтүстік бөлігін, ал Кеңес Одағы солтүстік бөлігін бақылауына алды. Бұл бөліну уақытша болды және Кореяның біртұтас үкімет астында қайта бірігуі жоспарланды. Екі Корея арасындағы шиеленіс 1950 жылы Солтүстік Кореяның Оңтүстік Кореяға басып кіруіне және Корея соғысының басталуына әкелді. Шетелдік әскерлердің қатысуымен соғыс 1953 жылы нәтижесіз аяқталды, бірақ бейбітшілік шарты жасалмады. Екі ел арасында демилитаризацияланған аймақ құрылды, ол бастапқы бөліну сызығына жақын орналасқан. Бұл жағдай Корея түбегін бөліп тұрған жоғары шиеленіске ықпал етеді, екі мемлекет те Кореяның жалғыз заңды үкіметі екенін мәлімдейді. Оңтүстік Корея – өңірлік держава және дамыған ел, оның экономикасы ЖІӨ бойынша әлемдегі он төртінші орында тұр. Оның қарулы күштері әлемдегі ең күшті армиялардың бірі, әскери және жарымәскери қызметкерлер саны бойынша әлемдегі екінші орында. Оңтүстік Корея әлемдік деңгейде ықпалды поп-мәдениетімен, әсіресе музыкада (K-поп) және кинода танымал, бұл құбылыс «Корей толқыны» деп аталады. Солтүстік Корея «сонгун» саясатын ұстанады, ол мемлекеттік істерде және ресурстарда Корея Халық Армиясына басымдық береді. Ол ядролық қаруға ие және халықтың шамамен ең көп әскери қызметкерлері бар ел, жалпы саны 7,8 миллион белсенді, резервтік және жарымәскери қызметшілерді құрайды. Оның 1,3 миллионнан астам әскери қызметтегі әскері әлемдегі төртінші үлкен армия болып табылады, оның құрамында халықтың бір бөлігі бар. Солтүстік Кореяның адам құқығы жағдайы әлемдегі ең нашар деп саналады.

Region in East Asia

Korea ( in South Korea or in North Korea) is a peninsular region in East Asia. Since 1945, it has been divided at or near the 38th parallel, now known as the Korean Demilitarized Zone. In 1948, two states declared independence, both claiming sovereignty over all of Korea: South Korea (Republic of Korea) comprising its southern half and North Korea (Democratic People's Republic of Korea) comprising its northern half. The region consists of the Korean Peninsula, Jeju Island, and minor islands near the peninsula. The peninsula is bordered by China to the north and Russia to the northeast, across the Amnok and Duman rivers. It is separated from Japan to the southeast by the Korea Strait. Radiocarbon dates for Paleolithic sites found in Korea indicate human presence back to about 40,000 BC. The first state to emerge was Gojoseon, which fell to the Han Dynasty in 108 BC. During the first half of the 1st millennium, Korea was divided between three states, Goguryeo, Baekje, and Silla, known as the Three Kingdoms of Korea. In the late 7th century, Silla conquered Baekje and Goguryeo with the aid of the Tang Dynasty, and drove the Tang out of Korea during the Silla Tang War. Meanwhile, Balhae, formed by Goguryeo remnants and Mohe people, succeeded Goguryeo in the north. Unified Silla collapsed into three states due to civil war, known as the Later Three Kingdoms. Goguryeo was resurrected as Goryeo, and achieved what has been called a "true national unification" by Korean historians as it not only unified the Later Three Kingdoms but also succeeded in unifying the two successor states of Goguryeo when the last crown prince of Balhae and much of its ruling class fled to Goryeo after Balhae's fall. Goryeo whose name developed into the modern exonym "Korea", was highly cultured and created the world's first metal movable type in 1234. During the 13th century, the Mongol Empire made Goryeo its vassal state. Although Goryeo overthrew Mongol rule, it fell to a coup led by General Yi Seong gye, who established Joseon in 1392. The first 200 years of Joseon were marked by peace, the Korean alphabet was created and Confucianism became influential. However, this ended with Japanese and Qing invasions, which brought devastation to Joseon and led to Korean isolationism. After the invasions, Joseon experienced another nearly 200 year period of peace and prosperity, along with cultural and technological development. In the final years of the 19th century, Joseon experienced turmoil such as the Gapsin Coup, Donghak Peasant Revolution, and the assassination of Empress Myeongseong. In 1897, the Korean Empire was established to protect Korean independence. However, following Japan's victories in the First Sino Japanese War and Russo Japanese War, Japan annexed it altogether in 1910. In 1945, Japan relinquished control after World War II. The Soviet Union and United States agreed to temporarily occupy Korea to disarm Japanese forces, with the 38th parallel serving as the dividing line. The US took control of the southern half, while the Soviet Union took the northern. This division was meant to be temporary, with plans for Korea to be reunited under a single government. Tensions between the two Koreas resulted in North Korea invading South Korea and the outbreak of the Korean War in 1950. With involvement of foreign troops, the war ended in stalemate in 1953, but without a peace treaty. A demilitarized zone was created between the countries approximating the original partition. This status contributes to the high tensions that divide the peninsula, and both states claim to be the sole legitimate government of Korea. South Korea is a regional power and a developed country, with its economy ranked as the world's fourteenth largest by GDP (PPP). Its armed forces are one of the world's strongest militaries, with the world's second largest standing army by military and paramilitary personnel. South Korea has been renowned for its globally influential pop culture, particularly in music (K pop) and cinema, a phenomenon referred to as the Korean Wave. North Korea follows Songun, a "military first" policy which prioritizes the Korean People's Army in state affairs and resources. It possesses nuclear weapons, and is the country with the highest number of military personnel, with a total of 7.8 million active, reserve, and paramilitary personnel, or approximately of its population. Its active duty army of 1.3 million soldiers is the fourth largest in the world, consisting of of its population. North Korea is widely considered to have the worst human rights record in the world.

Этимология

"Корея" – қазіргі заманғы "Корея" атауы, бұл атау ағылшын тілінде 1614 жылдан бері кездеседі. "Корея" атауы ежелгі Корё мемлекетінің атынан шыққан. Корея "Марко Поло саяхаттарында" "Каули" деп транслитерацияланған, қытай тілінде 高麗 (MC: Kawlej, қаз. Гаоли, заманауи Gāolì). Бұл 12-шы ғасырда Корея түбегінің көп бөлігін билеген Корё мемлекетінің (хангул=고려) ханчасы. Кореяның Батыспен танысуы араб елдерінен келген саудагерлермен сауда және байланыс арқасында болды, мұндай жазбалар 9-шы ғасырға дейін жетеді. Корё атауы Кореяның Үш Патшалығының ең солтүстігіндегі Когурё (Когорё) атауының жалғасы болып табылады, ол 5-шы ғасырдан бастап ресми түрде Корё деп аталды. Бастапқы атау – жергілікті Йемек тайпасының атымен ("жоғары, биік") сипаттамаларының үйлесімі, оның бастапқы аты "Гуру" (қытай тарихи құжаттарындағы кейбір топонимдерден болжам жасалған) немесе "Гаури" деп есептеледі. 19-шы ғасырдың соңында Кореяның ашылуынан кейін британдық және американдық сауда кеңейген кезде "Корея" жазуы пайда болды және бірте-бірте танымал болды. Ханчада 韓, 幹 немесе 刊 деп жазылғанмен, бұл ханшалар сол таңбаларды қолданған қытайлық жер-атаулармен немесе халықтармен байланысы жоқ, ол фонетикалық транскрипция (OC: *Gar, MC: Han) болды. Кореяның ең жақсы сақталған керамикалық бұйымдары палеолит дәуіріне, шамамен 10 000 ж.б.д. дейін жетеді, ал неолит дәуірі шамамен 6000 ж.б.д. басталады. Шамамен б.з.д. 300 жылдан бастап, Корея түбегінен шыққан Яёи тайпасы жапон аралдарына кіріп, түпкілікті Жомон тұрғындарын ығыстырды немесе олармен араласты. Протокорей тілінің отаны Оңтүстік Сібір/Маньчжурияда, мысалы Ляо өзені аймағында немесе Амур өңірінде орналасқан. Протокорейлер шамамен б.з.д. 300 жылдары Корея түбегінің оңтүстік бөлігіне келді, Яёи тайпаларын ығыстырып, оларды сіңіріп алды және, мүмкін, Яёи тайпаларының миграциясына себеп болды.

Гочжосон

Корея аңызына сәйкес, Көктен тараған Дангун 2333 ж.б.д. Гожосон мемлекетін құрды. Б.з.д. 108 жылы Хань әулеті Гожосонды жеңіп, Корея түбегінің солтүстігінде төрт әкімшілік округін орнатты. Олардың үшеуі бірнеше онжылдық ішінде күйреп, батысқа қарай шегінді, ал Лэланг әкімшілік округі төрт ғасыр бойы қытай әулеттерімен мәдени және экономикалық байланыс орталығы болып қала берді. 313 жылы Когурё Қытайдың барлық әкімшілік округтерін жаулап алды.

Үш патшалық

Proto–Үш патшалық кезеңі, кейде Көп мемлекеттер кезеңі деп аталады, Годжосон құлағаннан кейін, бірақ Гогурё, Бэкдже және Силла толыққанды патшалықтарға айналудан бұрынғы, әдетте Үш патшалық кезеңі деп аталатын кезеңнің бастапқы бөлігі. Осы кезеңде Солтүстік Корея және Оңтүстік Маньчжурияны қамтитын бұрынғы Годжосон аумақтарында көптеген мемлекеттер пайда болды. Годжосонның құлауымен Оңтүстік Корея Самхан дәуіріне енді. Кореяның оңтүстігінде орналасқан Самхан – Махан, Цзиньхан және Бьёнхан конфедерацияларының бірі. Махан ең ірісі болып, 54 мемлекеттен тұрды. Бьёнхан мен Цзиньхан әрқайсысы он екі мемлекеттен құралды, нәтижеде Самхан құрамында барлығы 78 мемлекет болды. Осы үш конфедерация ақырында Бэкче, Силла және Гая мемлекеттеріне айналды.

Үш патшалық

Кореяның үш патшалығы Гогурё, Силла және Бэкжеден тұрды. Силла мен Бэкже Корея түбегінің оңтүстік жартысын, бұрынғы Самхан аумақтарын бақылап, Гогурё Корея түбегінің солтүстік жартысын, Маньчжурия мен Ляодун түбегін, Буйо, Окжо, Донгё және басқа да мемлекеттерді бұрынғы Годжосон аумақтарында біріктірді. Гогурё – жоғары әскериленген мемлекет және Шығыс Азиядағы ірі империя, оның өркендеген кезеңі 5 ғасырда болды, оның аумағы солтүстікке Маньчжурияның көп бөлігін, батысқа Ішкі Монголияның бөліктерін, шығысқа Ресейдің бөліктерін және оңтүстікке Сеул аймағын қамтыды. Гогурё Ұлы Гвангето мен оның ұлы Чансудың тұсында алтын ғасырды бастан кешірді, олар өз дәуірінде Бэкже мен Силланы бағындырып, Кореяның үш патшалығын қысқа мерзімге біріктіріп, Корея түбегіндегі ең күшті державаға айналды. Корея түбегінде билік үшін күресуден басқа, Гогурё Қытайдың түрлі династияларымен көптеген әскери қақтығыстарға қатысты, ең ірісі – Гогурё-Суй соғысы, онда Гогурё миллионнан астам сарбаздан тұратын үлкен әскерді жеңді. 642 жылы күшті генерал Йон Гэсомун төңкеріс жасап, Гогурёны толық бақылауына алды. Оған жауап ретінде Қытай императоры Тан Тайцзун Гогурёға қарсы жорыққа шықты, бірақ жеңіліске ұшырап, шегінді. Тан Тайцзунның қайтысынан кейін оның ұлы, император Тан Гаоцзун корей патшалығы Силламен одақтасып, Гогурёға қайта шабуыл жасады, бірақ Гогурёның мықты қорғанысын бұза алмады және 662 жылы жеңілді. Алайда, Йон Гэсомун 666 жылы табиғи себептерден қайтыс болды, Гогурё хаосқа түсіп, ұлдары мен кіші інісі арасындағы мұрагерлік күресінен әлсіреді, оның үлкен ұлы Танға, кіші інісі Силлаға қашып кетті. 668 жылы Тан-Силла одағы Гогурёны толық жаулап алды. Гогурё құлағаннан кейін Тан мен Силла одағын бұзып, Корея түбегін бақылау үшін күресті. Силла Корея түбегінің көп бөлігін бақылауға қол жеткізді, ал Тан Гогурёның солтүстік аумақтарын басып алды. Алайда, Гогурё құлағаннан кейін 30 жыл өткен соң, Гогурё генералы Дэ Жоёнг Кореяның Мохе мемлекеті Бальхэні құрып, Тан әскерін бұрынғы Гогурё аумақтарының көп бөлігінен сәтті ығыстырды. Оңтүстік-батыс Кореяның Бэкже патшалығы қазіргі Сеул маңында Гогурёның негізін қалаушысының ұлы, Гогурё ханзадасы тарапынан құрылды. Бэкже барлық Махан мемлекеттерін сіңіріп, Батыс Корея түбегінің көп бөлігін (қазіргі Кёнги, Чунчхон және Чолла провинцияларын, сондай-ақ Хванхэ мен Канвонның бөліктерін қоса алғанда) орталықтандырылған үкіметке бағындырды; аумағын кеңейту кезінде Бэкже Оңтүстік династиялармен теңіз байланыстары арқылы қытай мәдениеті мен технологиясын қабылдады. Бэкже – үлкен теңіз державасы, оның теңізшілік шеберлігі, оны Шығыс Азияның Финикиясына айналдырып, буддизмді Шығыс Азияға және континенттік мәдениетті Жапонияға таратуға септігін тигізді. Тарихи дәлелдер жапон мәдениеті, өнері мен тілі Бэкже патшалығы мен Кореяның өзінен әсер алғанын көрсетеді; Бэкже сонымен қатар озық қытай мәдениетін Жапон архипелагына жеткізуде маңызды рөл атқарды. Бэкже бір кездері Корея түбегіндегі үлкен әскери держава болған, әсіресе 4 ғасырда Гынчхо билігі кезінде, оның ықпалы теңіз арқылы Қытайдың Ляоси және Шаньдунға дейін жеткен, бұрынғы Цинь мемлекетінің әлсірегендігінен және Жапон архипелагындағы Кюсюдан пайдаланды; алайда, Бэкже Ұлы Гвангетодан ауыр жеңіліске ұшырап, құлдырады. Кейінгі жазбаларда Силла Кореяның үш патшалығының ең көнесі болған деп айтылса да, қазір ол соңғы патшалық болып қалыптасқанына сенімді. 2 ғасырда Силла оңтүстік-шығыста үлкен мемлекет ретінде қалыптасып, көршілес қала-мемлекеттерді басып алып, оларға ықпал етті. 562 жылы Силла Баекже мен Силланың арасында орналасқан Гайя конфедерациясын аннексиялады. Кореяның үш патшалығы жиі бір-бірімен соғысқан, ал Силла көбінесе Бэкже мен Гогурёның билігінде болды. Силла үш патшалықтың ең кішісі және әлсізі болды, бірақ ол дипломатиялық шеберлікпен күшті корей патшалықтарымен және ақырында Тан Қытаймен тиімді келісімдер мен одақтар жасады. 660 жылы Мюёль патша әскеріне Бэкжеге шабуыл жасауға бұйрық берді. Генерал Ким Ю Шин Тан әскерлерінің көмегімен Хвансанбол шайқасында генерал Гейбекті жеңгеннен кейін Бэкжені жаулап алды. 661 жылы Силла мен Тан Гогурёға шабуыл жасады, бірақ кері қайтарылды. Муёльдің ұлы және генерал Ким Ю Шиннің немересі Мунму 667 жылы тағы бір жорық бастады, ал Гогурё келесі жылы құлады.

The Three Kingdoms of Korea consisted of Goguryeo, Silla, and Baekje. Silla and Baekje controlled the southern half of the Korean Peninsula, maintaining the former Samhan territories, while Goguryeo controlled the northern half of the Korean Peninsula, Manchuria and the Liaodong Peninsula, uniting Buyeo, Okjeo, Dongye, and other states in the former Gojoseon territories. Goguryeo was a highly militaristic state, and a large empire in East Asia, reaching its zenith in the 5th century when its territories expanded to encompass most of Manchuria to the north, parts of Inner Mongolia to the west, parts of Russia to the east, and the Seoul region to the south. Goguryeo experienced a golden age under Gwanggaeto the Great and his son Jangsu, who both subdued Baekje and Silla during their times, achieving a brief unification of the Three Kingdoms of Korea and becoming the most dominant power on the Korean Peninsula. In addition to contesting for control of the Korean Peninsula, Goguryeo had many military conflicts with various Chinese dynasties, most notably the Goguryeo–Sui War, in which Goguryeo defeated a huge force said to number over a million men. In 642, the powerful general Yeon Gaesomun led a coup and gained complete control over Goguryeo. In response, Emperor Tang Taizong of China led a campaign against Goguryeo, but was defeated and retreated. After the death of Tang Taizong, his son Emperor Tang Gaozong allied with the Korean kingdom of Silla and invaded Goguryeo again, but was unable to overcome Goguryeo's stalwart defences and was defeated in 662. However, Yeon Gaesomun died of a natural cause in 666 and Goguryeo was thrown into chaos and weakened by a succession struggle among his sons and younger brother, with his eldest son defecting to Tang and his younger brother defecting to Silla. The Tang Silla alliance finally conquered Goguryeo in 668. After the collapse of Goguryeo, Tang and Silla ended their alliance and fought over control of the Korean Peninsula. Silla succeeded in gaining control over most of the Korean Peninsula, while Tang gained control over Goguryeo's northern territories. However, 30 years after the fall of Goguryeo, a Goguryeo general by the name of Dae Joyeong founded the Korean Mohe state of Balhae and successfully expelled the Tang presence from much of the former Goguryeo territories. The southwestern Korean kingdom of Baekje was founded around modern day Seoul by a Goguryeo prince, a son of the founder of Goguryeo. Baekje absorbed all of the Mahan states and subjugated most of the western Korean peninsula (including the modern provinces of Gyeonggi, Chungcheong, and Jeolla, as well as parts of Hwanghae and Gangwon) to a centralised government; during the expansion of its territory, Baekje acquired Chinese culture and technology through maritime contacts with the Southern Dynasties. Baekje was a great maritime power; its nautical skill, which made it the Phoenicia of East Asia, was instrumental in the dissemination of Buddhism throughout East Asia and continental culture to Japan. Historic evidence suggests that Japanese culture, art, and language were influenced by the kingdom of Baekje and Korea itself; Baekje also played an important role in transmitting advanced Chinese culture to the Japanese archipelago. Baekje was once a great military power on the Korean Peninsula, most notably in the 4th century during the rule of Geunchogo when its influence extended across the sea to Liaoxi and Shandong in China, taking advantage of the weakened state of Former Qin, and Kyushu in the Japanese archipelago; however, Baekje was critically defeated by Gwanggaeto the Great and declined. Although later records claim that Silla was the oldest of the Three Kingdoms of Korea, it is now believed to have been the last kingdom to develop. By the 2nd century, Silla existed as a large state in the southeast, occupying and influencing its neighbouring city states. In 562, Silla annexed the Gaya confederacy, which was located between Baekje and Silla. The Three Kingdoms of Korea often warred with each other and Silla was often dominated by Baekje and Goguryeo. Silla was the smallest and weakest of the three, but it used cunning diplomatic means to make opportunistic pacts and alliances with the more powerful Korean kingdoms, and eventually Tang China, to its great advantage. In 660, King Muyeol ordered his armies to attack Baekje. General Kim Yu shin, aided by Tang forces, conquered Baekje after defeating General Gyebaek at the Battle of Hwangsanbeol. In 661, Silla and Tang attacked Goguryeo but were repelled. King Munmu, son of Muyeol and nephew of General Kim Yu shin, launched another campaign in 667 and Goguryeo fell in the following year.

Солтүстік-Оңтүстік мемлекеттер кезеңі

VI ғасырдан бастап Силланың билігі Корея түбегіне біртіндеп кеңейді. 562 жылы Силла алғаш рет көршілес Гайя конфедерациясын жанектеді. 640 жылдары Силла Қытайдың Тан әулетімен одақтасып, Бэкже және кейін Гогурёны жаулап алды. Бэкже мен Гогурёны жаулап алғаннан кейін, Силла 676 жылы Корея түбегінен Тан Қытайын ығыстырып шығарды. Силла Корея түбегінің көп бөлігін біріктіргенімен, Корея түбегінің солтүстігіндегі Гогурё жерлерінің көп бөлігі Балхае мемлекетінің билігінде болды. Бұрынғы Гогурё генералы немесе Сумо Мохэ басшысы Дэ Джо Ён Гогурё және Мохэ босқындарынан құралған топты Жилиньге жетектеп, Гогурё құлағаннан кейін 30 жыл өткен соң, Гогурёның мұрагері ретінде Балхае мемлекетін құрды. Балхае билігінің шарықталу кезеңінде оның аумағы Оңтүстік Манжуриядан бастап Солтүстік Корея түбегіне дейін созылды. Балхае «Шығыстағы гүлденген ел» деп аталды. Кейін Силла Бэкженің теңіздегі күшін жалғастырды, ол ортағасырлық Шығыс Азияның Финикиясы сияқты болды, және 8-9 ғасырларда Шығыс Азия теңіздерінде және Қытай, Корея және Жапония арасындағы саудада, әсіресе Чан Бого кезінде үстемдік құрды; сонымен қатар, Силла халқы Қытайдағы Шаньдун түбегінде және Янцзы өзенінің сағасында теңізден тыс қауымдастықтар құрды. Кейін Силла өркендеген және бай ел болды, ал оның астанасы Кёнджу әлемдегі төртінші ірі қалаға айналды. Кейін Силла өнер мен мәдениеттің алтын ғасырын бастан өткерді, бұл Хвангньонса, Соккурам және Эмилле қоңырауының куәсі. Бұл кезеңде буддизм гүлденді, көптеген корей буддистері қытай буддистері арасында үлкен даңққа ие болды және қытай буддизміне үлес қосты, олардың ішінде: Вончхюк, Вонхё, Уисан, Мусан және Ким Гё Гак – Силла ханзадасы, оның ықпалы Цзюхуа тауын қытай буддизмінің төрт қасиетті тауының біріне айналдырды. Кейін Силла 9 ғасырдың соңында күйреп, 892-935 жылдар аралығындағы Үш патшалық дәуіріне жол ашты, ал Балхае 926 жылы кидандармен жойылды. Горёо Кейінгі Үш патшалықты біріктірді және Балхаедың соңғы тәж мұрагері мен билеуші топтың көп бөлігін қабылдады, осылайша Гогурёның екі мұрагер мемлекетін біріктірді.

Beginning in the 6th century, Silla's power gradually extended across the Korean Peninsula. Silla first annexed the adjacent Gaya confederacy in 562. By the 640s, Silla formed an alliance with the Tang dynasty of China to conquer Baekje and later Goguryeo. After conquering Baekje and Goguryeo, Silla repulsed Tang China from the Korean peninsula in 676. Even though Silla unified most of the Korean Peninsula, most of the Goguryeo territories to the north of the Korean Peninsula were ruled by Balhae. Former Goguryeo general or chief of Sumo Mohe Dae Jo yeong led a group of Goguryeo and Mohe refugees to the Jilin and founded the kingdom of Balhae, 30 years after the collapse of Goguryeo, as the successor to Goguryeo. At its height, Balhae's territories extended from southern Manchuria down to the northern Korean peninsula. Balhae was called the "Prosperous Country in the East". Later Silla carried on the maritime prowess of Baekje, which acted like the Phoenicia of medieval East Asia, and during the 8th and 9th centuries dominated the seas of East Asia and the trade between China, Korea and Japan, most notably during the time of Jang Bogo; in addition, Silla people made overseas communities in China on the Shandong Peninsula and the mouth of the Yangtze River. Later Silla was a prosperous and wealthy country, and its metropolitan capital of Gyeongju was the fourth largest city in the world. Later Silla experienced a golden age of art and culture, as evidenced by the Hwangnyongsa, Seokguram, and Emille Bell. Buddhism flourished during this time, and many Korean Buddhists gained great fame among Chinese Buddhists and contributed to Chinese Buddhism, including: Woncheuk, Wonhyo, Uisang, Musang, and Kim Gyo gak, a Silla prince whose influence made Mount Jiuhua one of the Four Sacred Mountains of Chinese Buddhism. Later Silla fell apart in the late 9th century, giving way to the tumultuous Later Three Kingdoms period (892–935), and Balhae was destroyed by the Khitans in 926. Goryeo unified the Later Three Kingdoms and received the last crown prince and much of the ruling class of Balhae, thus bringing about a unification of the two successor nations of Goguryeo.

Горео әулеті

Горео 918 жылы құрылып, Силланың орнын басып, Кореяның билеуші әулеті болды. Горео жері бастапқыда қазіргі Оңтүстік Корея және Солтүстік Кореяның шамамен 1/3 бөлігін қамтыды, бірақ кейін Корей түбегінің көп бөлігін қайтаруға қол жеткізді. Бірте-бірте Горео Цзяндоның бір бөлігіне жетіп, жуйшендерді жаулап алды, алайда қатал климат пен оларды қорғаудың қиындығына байланысты бұл аумақтарды қайтарып берді. "Горео" (高麗) атауы "Гогорёо" (高句麗) атауының қысқартылған түрі болып табылады және алғаш рет патша Чансу тұсында қолданылды. Горео өзін Гогорёоның жалғасы санайтындықтан, оның аты да, Гогорёоның бұрынғы территорияларын қайтаруға жасаған тырыстары да осыған байланысты болды. Гореоның негізін қалаушы Ван Гон, Гогорёо тегінен шыққан және оның әулеті Гогорёоның мәртебелі руына жататын. Ол өзінің туған қаласы Кэсоңды астана етіп белгіледі. Осы кезеңде заңдар жүйелендіріліп, мемлекеттік қызметке орналасу жүйесі енгізілді. Буддизм гүлденіп, түбекке кеңінен тарады. 12 және 13 ғасырларда селадон өндірісі дамыды. 80 мыңнан астам ағаш тақтаға "Трипитака Кореана" басылып шығуы және 13 ғасырда әлемдегі алғашқы металл қаріптердің ойлап табылуы Гореоның мәдени жетістіктерінің куәсі. Горео-Хитан соғысы кезінде Хитан империясы 1009 және 1018 жылдары Кореяға тағы екі рет шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырады. Өз заманындағы ең қуатты империя болған Хитан империясын жеңгеннен кейін Горео бір ғасырға созылған алтын ғасырды бастан кешірді. Осы кезеңде "Трипитака Кореана" аяқталды, баспа және жариялау ісінде үлкен жетістіктерге қол жеткізілді, философия, әдебиет, дін және ғылым салаларындағы білімді насихаттау және таратуға мүмкіндік болды. 1100 жылға қарай 12 университет құрылды, олар атақты ғалымдар мен ғалымдарды тәрбиеледі. 1230 жылдардан 1270 жылдарға дейін Гореоға монғолдар жеті ірі жорықпен шабуыл жасады, бірақ оны жаулап ала алмады. Он жылдық соғыстардан шаршаған Горео тәж мұрагерін Юань астанасына, монғолдарға адалдық серт беру үшін жіберді. Кублай хан оны қабылдап, корейлік тәж мұрагеріне өз қызын әйел ретінде берді. 1350 жылдары Юань әулетінің құлдырауы басталғанда, патша Гонгмин Горео үкіметін реформалауға мүмкіндік алды. Гонгмин шешуі керек болған бірнеше мәселе болды, оларға монғолдық аристократтар мен әскери шенеуніктерді қызметтен шеттету, жерді пайдалану мәселесі және буддистер мен конфуцийшіл ғалымдар арасындағы шиеленісті басу кірді. Осы аласапыран кезеңде Горео 1356 жылы Ляоянды уақытша басып алды, 1359 және 1360 жылдары Қызыл бас киімділердің екі ірі шабуылын тойтарды және 1364 жылы генерал Чхве Ён монғол туменін жеңген кезде Гореоға үстемдік етуге жасалған монғолдардың соңғы әрекетін жеңді. 1380 жылдары Горео Вокоу қатеріне назар аударып, Чхве Му Сон жасаған теңіз артиллериясын қолданып, жүздеген қарақшы кемелерін жойды.

Goryeo was founded in 918 and replaced Silla as the ruling dynasty of Korea. Goryeo's land was at first what is now South Korea and about 1/3 of North Korea, but later on managed to recover most of the Korean peninsula. Momentarily, Goryeo advanced to parts of Jiandao while conquering the Jurchens, but returned the territories due to the harsh climate and difficulties in defending them. The name "Goryeo" (高麗) is a short form of "Goguryeo" (高句麗) and was first used during the time of King Jangsu. Goryeo regarded itself as the successor of Goguryeo, hence its name and efforts to recover the former territories of Goguryeo. Wang Geon, the founder of Goryeo, was of Goguryeo descent and traced his ancestry to a noble Goguryeo clan. He made Kaesong, his hometown, the capital. During this period, laws were codified and a civil service system was introduced. Buddhism flourished and spread throughout the peninsula. The development of celadon industries flourished in the 12th and 13th centuries. The publication of the Tripitaka Koreana onto more than 80,000 wooden blocks and the invention of the world's first metal movable type in the 13th century attest to Goryeo's cultural achievements. During the Goryeo–Khitan War, the Khitan Empire invaded Korea twice more in 1009 and 1018, but was defeated. After defeating the Khitan Empire, which was the most powerful empire of its time, Goryeo experienced a golden age that lasted a century, during which the Tripitaka Koreana was completed, and there were great developments in printing and publishing, promoting learning and dispersing knowledge on philosophy, literature, religion, and science; by 1100, there were 12 universities that produced famous scholars and scientists. Goryeo was invaded by the Mongols in seven major campaigns from the 1230s until the 1270s, but was never conquered. Exhausted after decades of fighting, Goryeo sent its crown prince to the Yuan capital to swear allegiance to the Mongols; Kublai Khan accepted, and married one of his daughters to the Korean crown prince,

In the 1350s, King Gongmin was free at last to reform the Goryeo government when the Yuan dynasty began to crumble. Gongmin had various problems that needed to be dealt with, which included the removal of pro Mongol aristocrats and military officials, the question of land holding, and quelling the growing animosity between the Buddhists and Confucian scholars. During this tumultuous period, Goryeo momentarily conquered Liaoyang in 1356, repulsed two large invasions by the Red Turbans in 1359 and 1360, and defeated the final attempt by the Yuan to dominate Goryeo when General Ch'oe Yŏng defeated a Mongol tumen in 1364. During the 1380s, Goryeo turned its attention to the Wokou threat and used naval artillery created by Ch'oe Mu sŏn to annihilate hundreds of pirate ships.

Жосон әулеті

1392 жылы генерал И Сонг Гь төңкеріс жасап, генерал Чхве Ёнға жеңіліс сыйға тартып, Горё әулетін құлатты. И Сонг Гь өзінің жаңа әулетін Жосон деп атады және астанасын Кесоңнан Хансонға (бұрынғы Ханян; қазіргі Сеул) көшірді, сондай-ақ Кёнбоккун сарайын салды. 1394 жылы ол конфуциандықты елдің ресми идеологиясы ретінде қабылдады, нәтижесінде буддистер билік пен байлықтарынан айырылды. Жосон әулетінің басым философиясы – неоконфуциандық болды, оны зерттеу мен адал өмір сүруді бағалап, байлық пен биліктен бас тартқан ғалымдар – сонби класы бейнеледі. Жосон Қытайдың номиналдық тәуелді мемлекеті болғанмен, толық егемендік құқығына ие болды және Қытайдың тәуелді мемлекеттері арасында ең жоғары мәртебеге ие болды. Олардың қатарында Рюкю Корольдігі, Вьетнам, Бірма, Бруней, Лаос, Таиланд және Филиппин сияқты елдер болды. Бұған қоса, Жосон 17 ғасырға дейін жуйшендер мен жапондардан салық алды және Сиам мен Явамен сауда жасаған Рюкю Корольдігінде шағын анклавқа ие болды. 15 және 16 ғасырларда Жосон білім мен ғылымды қолдаған көптеген игі билеушілерге ие болды. Олардың ең танымалдарының бірі – Ұлы Седжонг (1418–1450 жылдары билеген), ол жеке өзі корей әліпбиін – хангульді жасап, жариялады. Бұл алтын ғасыр баспа, метеорологиялық бақылау, астрономия, күнтізбе, керамика, әскери технология, география, картография, медицина және ауыл шаруашылығы технологиясы салаларында дамыды, олардың кейбіреулері басқа елдерде теңдесі жоқ еді. Жосон кластық жүйені енгізді, ол янгбан – аристократия, чунгин – орта тап, янгин – қарапайым халық және чеон – ең төменгі таптан тұрды. Олардың арасында қасапшылар, терішілер, баяндар, әншілер және құлдар, іріктеушілер немесе жеміс жинаушылар сияқты мамандықтар болды. 1592 және 1597 жылдары жапондар Кореяға шабуыл жасады. Корей әскері сол кезде дайындықтан өтпегендіктен және жаттығусыз болғандықтан, Корей түбегінде екі ғасырлық бейбітшілік орнағаннан кейін оларға қарсы тұруға дайын болмады. Тоётоми Хидэёси Корея түбегі арқылы Қытай мен Үндістанды жаулап алуды жоспарлады, бірақ Әділетті Армияның күшті қарсылығына, адмирал И Сунсиннің теңіз үстемдігіне және оның «қопарылған кемелеріне» (кобуксон), сондай-ақ Мин Қытайының Ванли императорының көмегіне ұшырады. Дегенмен, Жосон үлкен қиратуды бастан кешірді, оның ішінде храмдар мен сарайлар сияқты мәдени ескерткіштер жапондықтардың тонауына ұшырады. Жапондықтар Кореялық құрбандардан кесілген шамамен 100 000–200 000 мұрынды Жапонияға әкеп қайтты. Жапондық шабуылдардан кейін 30 жыл өткен соң, маньчжулар Жосонның соғыста әлсіреген халді пайдаланып, 1627 және 1637 жылдары шабуыл жасады, содан кейін тұрақсыз Мин әулетін жаулап алды. Жаңа Цин әулетімен қарым-қатынасты жақсартқаннан кейін Жосон шамамен 200 жылға жуық бейбітшілік кезеңін бастан кешірді. 18 ғасырда патшалар Ёнчжо мен Чончжо Жосон әулетінің жаңа өркендеуіне жетекшілік етті. 19 ғасырда патшаның туысқандары үкіметті бақылауға алып, жаппай сыбайлас жемқорлыққа және мемлекеттің әлсіреуіне әкелді, сондай-ақ ел бойынша ауыр кедейлік пен шаруалардың көтерілісі кеңінен тарады. Бұған қоса, Жосон үкіметі қатаң оқшаулану саясатын қабылдады, осылайша «жалғыз патшалық» деген лақап атқа ие болды, бірақ империализмге қарсы қорғануға сәттілік таныта алмады және шекарасын ашуға мәжбүр болды, бұл жапондық империялық үкімшілікке бастайтын дәуірді ашты.

In 1392, the general Yi Seong gye overthrew the Goryeo dynasty after he staged a coup and defeated General Ch'oe Yŏng. Yi Seong gye named his new dynasty Joseon and moved the capital from Kaesong to Hanseong (formerly Hanyang; modern day Seoul) and built the Gyeongbokgung palace. In 1394, he adopted Confucianism as the country's official ideology, resulting in much loss of power and wealth by the Buddhists. The prevailing philosophy of the Joseon dynasty was Neo Confucianism, which was epitomised by the seonbi class, scholars who passed up positions of wealth and power to lead lives of study and integrity. Joseon was a nominal tributary state of China but exercised full sovereignty, and maintained the highest position among China's tributary states, which also included countries such as the Ryukyu Kingdom, Vietnam, Burma, Brunei, Laos, Thailand, and the Philippines, among others. In addition, Joseon received tribute from Jurchens and Japanese until the 17th century, and had a small enclave in the Ryukyu Kingdom that engaged in trade with Siam and Java. During the 15th and 16th centuries, Joseon enjoyed many benevolent rulers who promoted education and science. Most notable among them was Sejong the Great (r. 1418–50), who personally created and promulgated Hangul, the Korean alphabet. This golden age including in printing, meteorological observation, astronomy, calendar science, ceramics, military technology, geography, cartography, medicine, and agricultural technology, some of which were unrivaled elsewhere. Joseon implemented a class system that consisted of yangban the noble class, jungin the middle class, yangin the common class, and cheonin the lowest class, which included occupations such as butchers, tanners, shamans, entertainers, and nobi, the equivalent of slaves, bondservants, or serfs. In 1592 and again in 1597, the Japanese invaded Korea; the Korean military at the time was unprepared and untrained, due to two centuries of peace on the Korean Peninsula. Toyotomi Hideyoshi intended to conquer China and India through the Korean Peninsula, but was defeated by strong resistance from the Righteous Army, the naval superiority of Admiral Yi Sun sin and his turtle ships, and assistance from Wanli Emperor of Ming China. However, Joseon experienced great destruction, including a tremendous loss of cultural sites such as temples and palaces to Japanese pillaging, and the Japanese brought back to Japan an estimated 100,000–200,000 noses cut from Korean victims. Less than 30 years after the Japanese invasions, the Manchus took advantage of Joseon's war weakened state and invaded in 1627 and 1637, and then went on to conquer the destabilised Ming dynasty. After normalising relations with the new Qing dynasty, Joseon experienced a nearly 200 year period of peace. Kings Yeongjo and Jeongjo led a new renaissance of the Joseon dynasty during the 18th century. In the 19th century, the royal in law families gained control of the government, leading to mass corruption and weakening of the state, with severe poverty and peasant rebellions spreading throughout the country. Furthermore, the Joseon government adopted a strict isolationist policy, earning the nickname "the hermit kingdom", but ultimately failed to protect itself against imperialism and was forced to open its borders, beginning an era leading into Japanese imperial rule.

Корея империясы

1871 жылдан бастап Жапония Кореяға ықпалын күшейтіп, оны Қытайдың дәстүрлі ықпал ету аймағынан шығаруға мәжбүр етті. Бірінші Қытай-Жапон соғысының (1894–95) нәтижесінде Цинь әулеті 1895 жылы Қытай мен Жапония арасында жасалған Шимоносеки шартының 1-бабына сәйкес осы позициядан бас тартуға мәжбүр болды. Сол жылы Кореяның император қызы Мёнсон жапон агенттерінің қолынан қаза тапты. 1897 жылы Жосон әулеті Корея империясын (1897–1910) жариялады. Патша Коджон император атанды. Осы қысқа мерзім ішінде Корея әскери, экономика, жылжымайтын мүлік заңнамасы, білім беру жүйесі және түрлі салаларда жаңғыртуға қатысты бірқатар жетістіктерге қол жеткізді. Ресей, Жапония, Франция және АҚШ елге инвестициялар жасап, саяси жағынан ықпал етуге тырысты. 1904–1905 жылдардағы Ресей-Жапон соғысының нәтижесінде ресейліктер Корея үшін күрестен шығарылды. Одан кейін Корея Жапонияның протекторатына айналды. 1909 жылғы 26 қазанда Маньчжурияда Ан Чжун Гын Кореяны оккупациялауға тырысқандығы үшін Кореяның бұрынғы резиденциялық генерал Ито Хиробумиді өлтірді.

Кореяны жапондықтар басып алуы

1910 жылы әскери оккупацияланған Корея Жапония-Кореяны қосып алу шартына мәжбүрлі түрде қол қойды. Шарты императордың толық өкілеттігін алған Ли Ван Ёнға қол қойды. Алайда, император шарты ратификацияламағаны айтылады. Бұл шарттың заңдылығы немесе заңсыздығы туралы даулар ұзақ жылдар бойы тоқтамайды, себебі ол мәжбүрлеу, күш көрсету және пара арқылы жасалды. Жапондықтардың қатыгездікпен басып алуына қарсылық 1919 жылғы 1 наурыздағы бейбіт шеруде көрінді, оның барысында жапон полициясы мен әскерилері 7000 демонстрантты өлтірді. Кореяның азаттық қозғалысы көршілес Маньчжурия мен Сібірге де тарады. 1939 жылдан бастап бес миллионнан астам корей еңбекке жұмылдырылды, ал ондаған мыңдары Жапония армиясына мәжбүрлеме жасалды. Шамамен 400 мың корей жұмысшысы қаза тапты. 200 мыңға жуық қыз бен әйел, көбінесе Қытай мен Кореядан, жапон әскері үшін сексуалдық құлдыққа мәжбүр болды. 1993 жылы Жапонияның Бас Кабинет хатшысы Ёхей Коно осы әйелдерге қатысты жасалған зұлымдықтарды мойындады, оларды «жайлылық әйелдері» деп атайтын. Жапон оккупациясы кезінде корей тіліне тыйым салынды, корей ұлттық ерекшеліктерін жою мақсатында. Корейлер жапон тегін қабылдауға мәжбүр болды, бұл «Соси каймей» деп аталды. Корейдің дәстүрлі мәдениеті ауыр зиянға ұшырады, көптеген мәдени мүліктер жойылды немесе Жапонияға әкетілді. Күні бүгінге дейін Жапония мұражайларында немесе жеке коллекцияларда құнды корей мүліктерін табуға болады. Оңтүстік Корея үкіметі жүргізген бір зерттеуде Кореядан 75 311 мәдени мүлік алынып кеткені анықталды, оның 34 369-ы Жапонияда, ал 17 803-ы АҚШ-та сақталған. Алайда, сарапшылардың пікірінше, Жапонияда 100 мыңнан астам мүлік әлі де бар. Жапон шенеуніктері корей мәдени мүліктерін қайтаруды қарастырды, бірақ осы күнге дейін…

Жапон империясының теңізден тыс аумақтарына, соның ішінде Кореяға, оккупация кезеңінде айтарлықтай көші-қон болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Кореяда 850 мыңнан астам жапон қоныс танушысы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін осы шетелдегі жапондардың көпшілігі Жапонияға оралды. Қалған мигранттар бейресми жерлерде қоныстанды.

Бөлімшелік пен қақтығыс

1945 жылы Жапонияның капитуляциясымен Біріккен Ұлттар Ұйымы қамқорлық әкімшілігі жоспарларын жасады, онда Кеңес Одағы 38-ші параллельдің солтүстігіндегі жарты аралына, ал АҚШ оңтүстігіне басшылық етті. Суық соғыстың саясаты нәтижесінде 1948 жылы екі жеке үкімет құрылды: Солтүстік Корея және Оңтүстік Корея. Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан Корея 1945 жылдың 2 қыркүйегінде 38-ші параллель бойымен бөлінді, солтүстігі Кеңес Одағының, ал оңтүстігі АҚШ пен басқа одақтас мемлекеттердің қолдауымен бақылауда болды. Осының нәтижесінде солтүстікте Кеңес үлгісіндегі социалистік республика – Солтүстік Корея, ал оңтүстікте Батыс үлгісіндегі Оңтүстік Корея құрылды. Солтүстік Корея – бір партиялық мемлекет, қазір Ким Ир Сеннің Чучхе идеологиясына ден қойып, орталықтандырылған жоспарлы индустриялық экономикаға ие. Оңтүстік Корея – капиталистік нарықтық экономикасы бар көп партиялық мемлекет, сондай-ақ Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы мен Жиырмалық топқа мүше. Екі мемлекет бөлінгеннен бері мәдени және экономикалық тұрғыдан күрт айырмашылыққа ие болды, бірақ олар әлі де ортақ дәстүрлі мәдениет пен Суық соғысқа дейінгі тарихты бөліседі. 1960 жылдардан бастап Оңтүстік Корея экономикасы үлкен өсімді көрсетті және экономикалық құрылымы түбірімен өзгерді. 1957 жылы Оңтүстік Кореяның жан басына шаққандағы ЖІӨ Ганадан төмен болса, 2008 жылы ол Ганадан 17 есе жоғары болды. Р.Дж. Руммельдің мәліметінше, 1948 жылдан 1987 жылға дейін Солтүстік Кореяда мәжбүрлі еңбек, ату және концлагерьлер салдарынан бір миллионнан астам адам қаза тапты; ал басқа деректер бойынша, концлагерьлерде ғана 400 000 адам көз жұмған. Солтүстік Кореяның соңғы халық санауына сүйенсек, 1990 жылдардағы ашаршылықтан 240 000-дан 420 000-ға дейін адам қаза болды және 1993 жылдан 2008 жылға дейін Солтүстік Кореяда 600 000-дан 850 000-ға дейін табиғи емес өлім тіркелді. Оңтүстік Кореяда партизандық қозғалыс күшейген кезде, үкімет шаруаларға қатысты қатаң шаралар қолданды, мысалы, партизандық аймақтардан олардың отбасыларын күшпен көшірді. Бір бағалау бойынша, бұл шаралар нәтижесінде 36 000 адам қаза тауып, 11 000 адам жарақат алды және 432 000 адам қоныс аударды.

In 1945, with the surrender of Japan, the United Nations developed plans for a trusteeship administration, the Soviet Union administering the peninsula north of the 38th parallel and the United States administering the south. The politics of the Cold War resulted in the 1948 establishment of two separate governments, North Korea and South Korea. The aftermath of World War II left Korea partitioned along the 38th parallel on 2 September 1945, with the north under Soviet occupation and the south under US occupation supported by other allied states. Consequently, North Korea, a Soviet style socialist republic was established in the north, and South Korea, a Western style regime, was established in the south. North Korea is a one party state, now centred on Kim Il Sung's Juche ideology, with a centrally planned industrial economy. South Korea is a multi party state with a capitalist market economy, alongside membership in the Organisation for Economic Co operation and Development and the Group of Twenty. The two states have greatly diverged both culturally and economically since their partition, though they still share a common traditional culture and pre Cold War history. Since the 1960s, the South Korean economy has grown enormously and the economic structure was radically transformed. In 1957, South Korea had a lower per capita GDP than Ghana, and by 2008 it was 17 times as high as Ghana's. According to R. J. Rummel, forced labour, executions, and concentration camps were responsible for over one million deaths in North Korea from 1948 to 1987; others have estimated 400,000 deaths in concentration camps alone. Estimates based on the most recent North Korean census suggest that 240,000 to 420,000 people died as a result of the 1990s famine and that there were 600,000 to 850,000 unnatural deaths in North Korea from 1993 to 2008. In South Korea, as guerrilla activities expanded, the South Korean government used strong measures against peasants, such as forcefully moving their families from guerrilla areas. According to one estimate, these measures resulted in 36,000 people killed, 11,000 people wounded, and 432,000 people displaced.

Корей соғысы

Корея соғысы Кеңес Одағының қолдауымен Солтүстік Корея Оңтүстік Кореяға шабуыл жасаған кезде басталды, бірақ нәтижесінде екі тарап та көп аумаққа ие бола алмады. Корея түбегі екіге бөлініп қалды, Кореяның демилитаризацияланған аймағы екі мемлекет арасындағы де-факто шекара болып табылады. 1950 жылдың маусым айында Солтүстік Корея Кеңес Одағының танктері мен қару-жарағын пайдалана отырып, Оңтүстік Кореяға шабуыл жасады. Корея соғысы (1950–53) барысында 1,2 миллионнан астам адам қаза тапты, ал бүкіл елде үш жылға созылған шайқастар нәтижесінде көптеген қалалар қирады. Соғыс әскери демаркация желісінде бейбітшілік туралы келісімге қол қоюмен аяқталды, бірақ екі үкімет ресми түрде әлі де соғыс жағдайында.

Солтүстік және Оңтүстік Корея

2018 жылы Солтүстік Корея мен Оңтүстік Корея басшылары Панмунжом декларациясына ресми түрде қол қойып, қақтығысты аяқтау үшін бірлесіп жұмыс істейтіндерін жариялады. 2020 жылдың қараша айында Оңтүстік Корея мен Қытай Оңтүстік Кореяның Солтүстік Кореямен қарым-қатынасын жақсарту үшін бірлесіп жұмыс істеуге келісті. Президент Мун мен Қытайдың сыртқы істер министрі Ван И арасындағы кездесуде Мун Қытайға Корея түбегінде бейбітшілікті қамтамасыз етуге көмектескені үшін ризашылығын білдірді. Кездесу барысында Мун Вангқа былай деді: "[Оңтүстік Корея] үкіметі Корея түбегіндегі соғысты (ресми түрде) аяқтау және Қытайды қоса, халықаралық қауымдастықпен бірлесіп толыққанды ядролық қарусыздануға және тұрақты бейбітшілікке қол жеткізу үшін күш-жігерін тоқтатпайды".

География

Корея шығыс Азиядағы жарты арал және жақын орналасқан аралдардан тұрады. Жарты арал континенттік Азиядан Тынық мұхитына қарай оңтүстікке қарай созылып, шығысында Жапон теңізімен, батысында Сары теңіз (Батыс теңізі)мен қоршалған. Екі су алабын байланыстыратын Корея бұғазы бар. Солтүстік-батыста Амнок өзені Кореяны Қытайдан, ал солтүстік-шығыста Думан өзені Қытай және Ресейден бөліп тұрады. Атап айтуға лайық аралдарға Чеджу аралы, Уллын аралы және Докдо аралдары жатады. Жарты аралдың оңтүстік және батыс бөліктерінде жақсы дамыған жазықтар, ал шығыс және солтүстік бөліктері таулы келеді. Кореядағы ең биік тау – Пэкту тауы (2744 м), оның арқылы Қытаймен шекара өтеді. Пэкту тауының оңтүстікке қарай созылған бөлігі Гаэма биіктіктері деп аталады. Бұл биіктік негізінен кейнозойлық тау жасалу кезеңінде қалыптасып, ішінара жанартаулық заттармен жабылған. Гаэма Говонның оңтүстігінде, жарты аралдың шығыс жағалауы бойында бірінен соң бірі орналасқан бірнеше биік таулар бар. Бұл тау тізбегі Бэкду даеган деп аталады. Маңызды таулардың ішінде Собаек немесе Собаексан (1439 м), Кумганг (1638 м), Сеорак (1708 м), Тэбаек (1567 м) және Чири (1915 м) бар. Бэкду даеганға перпендикуляр бағытта жүретін бірнеше төменгі, екінші деңгейдегі тау тізбектері де бар. Олар мезозойлық тау жасалу кезеңінің тектоникалық сызықтары бойында дамыған және негізінен солтүстік-батыс бағытын ұстанады. Материктегі көптеген ежелгі таулардан айырмашылығы, Кореядағы маңызды аралдардың көпшілігі кейнозойлық тау жасалу кезеңіндегі жанартаулық қызмет нәтижесінде пайда болған. Оңтүстік жағалауда орналасқан Чеджу аралы – ірі жанартаулық арал, оның ең биік тауы Халласан (1950 м) Оңтүстік Кореядағы ең биік нүкте болып табылады. Уллын аралы Жапон теңізіндегі жанартаулық арал, оның құрамы Чеджуға қарағанда фельзиттік. Жанартаулық аралдар батысқа қарай жылған сайын жасырады. Таулы аймақ жарты аралдың шығыс бөлігінде орналасқандықтан, өзендердің көпшілігі батысқа қарай ағып түседі. Накдон және Сомджин өзендері оңтүстікке қарай ағатын екі ерекше өзен. Батысқа қарай ағатын маңызды өзендерге Амнок, Чончон, Тэдон, Хан, Кым және Йонгсан өзендері жатады. Бұл өзендер кең су тасқынына ұшырайтын жазықтарды құрайды және ылғалды күріш өсіруге қолайлы жағдай жасайды. Жарты аралдың оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалауларында жақсы дамыған риа жағалауы қалыптасқан, ол корей тілінде Дадохэ джин деп аталады. Бұл қисық жағалау теңіздің тыныш болуын қамтамасыз етеді, соның салдарынан кеме жүзу, балық аулау және теңіз өнімдерін өсіру қауіпсіз. Күрделі жағалаудан басқа, Корея түбегінің батыс жағалауында жоғары амплитудалы толқындар байқалады (Инчхонда, батыс жағалаудың ортасында толқындар 9 метрге жете алады). Оңтүстік және батыс жағалауларында кең тасқындық алаңдар қалыптасқан.

Korea consists of a peninsula and nearby islands located in East Asia. The peninsula extends southwards for about from continental Asia into the Pacific Ocean and is surrounded by the Sea of Japan to the east and the Yellow Sea (West Sea) to the west, the Korea Strait connecting the two bodies of water. To the northwest, the Amnok River separates Korea from China and to the northeast, the Duman River separates it from China and Russia. Notable islands include Jeju Island, Ulleung Island, Dokdo. The southern and western parts of the peninsula have well developed plains, while the eastern and northern parts are mountainous. The highest mountain in Korea is Mount Paektu (2,744 m), through which runs the border with China. The southern extension of Mount Paektu is a highland called Gaema Heights. This highland was mainly raised during the Cenozoic orogeny and partly covered by volcanic matter. To the south of Gaema Gowon, successive high mountains are located along the eastern coast of the peninsula. This mountain range is named Baekdu daegan. Some significant mountains include Mount Sobaek or Sobaeksan (1,439 m), Mount Kumgang (1,638 m), Mount Seorak (1,708 m), Mount Taebaek (1,567 m), and Mount Jiri (1,915 m). There are several lower, secondary mountain series whose direction is almost perpendicular to that of Baekdu daegan. They are developed along the tectonic line of Mesozoic orogeny and their directions are basically northwest. Unlike most ancient mountains on the mainland, many important islands in Korea were formed by volcanic activity in the Cenozoic orogeny. Jeju Island, situated off the southern coast, is a large volcanic island whose main mountain, Mount Halla or Hallasan (1,950 m), is the highest in South Korea. Ulleung Island is a volcanic island in the Sea of Japan, the composition of which is more felsic than Jeju. The volcanic islands tend to be younger, the more westward. Because the mountainous region is mostly on the eastern part of the peninsula, the main rivers tend to flow westwards. Two exceptions are the southward flowing Nakdong River and Seomjin River. Important rivers running westward include the Amnok River, the Chongchon River, the Taedong River, the Han River, the Geum River, and the Yeongsan River. These rivers have vast flood plains and provide an ideal environment for wet rice cultivation. The southern and southwestern coastlines of the peninsula form a well developed ria coastline, known as Dadohae jin in Korean. This convoluted coastline provides mild seas, and the resulting calm environment allows for safe navigation, fishing, and seaweed farming. In addition to the complex coastline, the western coast of the Korean Peninsula has an extremely high tidal amplitude (at Incheon, around the middle of the western coast, the tide can get as high as 9 m). Vast tidal flats have been developing on the south and west coastlines.

Климат

Кореяның климаты қоңыржай, Шығыс Азияның басқа елдерімен салыстырғанда тайфундардың саны аз. Жарты аралдың географиялық орнының арқасында, оның климатына солтүстікте Сібір, шығысында Тынық мұхиты және батысында Еуразияның қалған бөлігі әсер етеді, бұл оған ерекше сипат береді. Жарты аралда төрт анық маусым бар: көктем, жаз, күз және қыс.

Көктем

Сибирьтен келген әсер әлсірей бастағанда температура көтеріледі, ал жоғары қысым шегіне бастайды. Егер ауа райы тым құрғақ болса, Сібірдің түбіртекке (жарым аралға) ықпалы күшейеді, нәтижесінде қар сияқты қыстың суық ауа райы болады.

Жазғы

Маусым айында, жаздың басында, Охот теңізінен келген суық әрі ылғалды және Тынық мұхитынан келген ыстық әрі ылғалды ауалардың қосылуына байланысты көбінесе көп жаңбыр жауады. Осы майдандар біріккен кезде, «жаңбырлы маусым» деп аталатын кезең пайда болады, оның ішінде көбінесе бұлтты, жаңбырлы күндер болады, кейде жаңбыр өте қатты жауады. Оңтүстік-батыстан соққан ыстық және ылғалды жел ылғалдылықты арттырады, соның салдарынан майдандар Қытайдағы Маньчжурияға қарай жылжиды, демек жаңбыр азаяды, бұл жаздың ортасы деп есептеледі; осы жыл мезгілінде температура күн сайын жоғарылай түсуі мүмкін.

Күз

Көбінесе, күзде жоғары қысым күшті басымдық танытады, нәтижесінде аспан ашық болады. Бұдан өзге, температура жоғары деңгейде сақталады, бірақ ылғалдылық салыстырмалы түрде төмендейді.

Қысқы

Қыс айларында ауа райына Сібірдің ықпалы күшейеді, реактивті ағын оңтүстікке жылжып, температураның төмендеуіне себеп болады. Бұл маусымда жауын-шашын аз болады, бірақ кейде қар жауады.

Биологиялық әртүрлілік

Корея түбегіндегі жануарлар дүниесіне көптеген құс түрлері мен жергілікті тұщы су балықтары кіреді. Корея түбегіне тән немесе эндемикалық түрлерге корей қояны, корей су бұғысы, корей далалық тышқаны, корей қоңыр бақасы, корей қарағайы және корей шыршасы жатады. Кореяның демилитаризацияланған аймағы (ДМЗ) орман және табиғи батпақ жерлерімен ерекше біртұтас биоәртүрлілік ошағы болып табылады, онда сексен екі жойылу қаупі төнген түр мекендейді. Кореяда бұрын көптеген Сібір жолбарыстары болған, бірақ жолбарыстардан зардап шеккен адамдардың саны артқан сайын, Жосон дәуірінде жолбарыстар қырғынға ұшырады, ал Жапон отарлау кезеңінде Оңтүстік Кореядағы Сібір жолбарыстары жойылып кетті. Қазіргі таңда Сібір жолбарыстары тек Солтүстік Корея тарапында ғана қалғаны расталды. Сонымен қатар, түбек бойынша шамамен 3034 қан тамырлы өсімдік түрі бар.

Ғылым мен технология

Корея ғылым және технология тарихындағы ең белгілі артефакттердің бірі – 634 жылы салынған 9,4 метрлік астрономиялық обсерватория – Чомсонгдай (첨성대, 瞻). Кореяда ағаштан жасалған баспаның ең ерте сақталған үлгісі – "Ұлы Дхарани Сүресі". Ол 750–751 жылдары Кореяда басылған деп саналады, егер бұл рас болса, онда ол "Алмаз Сүресінен" де ертерек болар еді. Горео әулеті кезінде Чо Юн Уи 1234 жылы металл қозғалмалы қаріптермен басуды ойлап тапты. Кейін Моңғол империясы Кореяның қозғалмалы басуын қабылдап, Орталық Азияға дейін тарады. Чоның өнертабысы Гутенбергтің баспа машинасы сияқты кейінгі басу өнертабыстарына әсер еткен-жоқ па деген болжамдар бар. Моңғолдар Еуропаға шапқанда, олар қателікпен Азияның әртүрлі технологияларын таратты. Жосон дәуірінде ағаш декімен және тікенді темірмен жабылған, сондай-ақ бигёкжинчеоллое (비격진천뢰, 飛) және хвача сияқты басқа да қару-жарақтармен жабдықталған "Тас бақа кемесі" ойлап табылды. Осы кезеңде Ұлы Седжон патша корей алфавиті – хангульді ойлап тапты.

Демография

2023 жылға қарай Кореяның жалпы халқы шамамен 77,9 миллион адамды құрайды (Оңтүстік Корея: 51,7 миллион, Солтүстік Корея: 26,1 миллион). Корея халқының басым бөлігі – корей тілін сөйлейтін, біртекті этникалық топ – корейлер. 20 ғасырдың соңынан бері Кореяда тұратын шетелдіктердің саны да үнемі артып келеді, әсіресе Оңтүстік Кореяда 1 миллионнан астам шетелдік тұрады. 2006 жылы Оңтүстік Кореяда бұрынғы қытай қауымдастығының өкілдерінің саны 26 700-ге жуық екені есептелді. Дегенмен, соңғы жылдары Қытайдан көшіп келу көбейді; 624 994 қытай азаматы Оңтүстік Кореяға қоныс аударды, оның ішінде 443 566-сы этникалық корей тегінен. Солтүстік Кореяда да қытай және жапон этникалық топтарының шағын қауымдастықтары бар.

Тіл

Корей тілі Солтүстік және Оңтүстік Кореяның, сондай-ақ Қытайдың Цзилинь провинциясындағы Янбьян Корей автономиялық облысының (мандарин тілімен бірге) ресми тілі болып табылады. Әлем бойынша корей тілінде шамамен 80 миллион адам сөйлейді. Оңтүстік Кореяда шамамен 50 миллион, ал Солтүстік Кореяда 25 миллион адам сөйлейді. Корей диаспорасы арқылы корей тілінде сөйлейтін ірі топтар Қытайда, АҚШ-та, Жапонияда, бұрынғы Кеңес Одағында және басқа да елдерде кездеседі. Қазіргі корей тілі көбінесе 15 ғасырда ойлап табылған корей әліпбиімен (Оңтүстік Кореяда Хангуль, ал Қытай мен Солтүстік Кореяда Чосунгль деп аталады) жазылады. Кейде корей тілінде қытай таңбалары – ханджа қолданылады, бірақ бұл қазіргі уақытта сирек кездеседі.

Дін

Конфуций дәстүрі корей ой-пікірлеріне буддизм, даосизм және корей шаманизмімен бірге үстемдік етті. Алайда, 20-ғасырдың ортасынан бастап Оңтүстік Кореяда христиан діні буддизммен бәсекелесіп келеді, ал Солтүстік Кореяда діни амалдарға шектеу қойылды. Корея тарихы мен мәдениетінің барлық кезеңінде, бөлініске қарамастан, корей шаманизмінің, Махаяна буддизмінің, конфуциандық және даосизмнің дәстүрлі сенімдері корей халқының рухани негізі болып қала берді және олардың мәдениетінің маңызды бөлігін құрады. Осы дәстүрлердің бәрі жүздеген жылдар бойы бүгінгі күнге дейін, Оңтүстікте христиан миссионерлерінің ықпалына немесе Солтүстікте Джуче үкіметінің қысымына қарамастан, бейбіт түрде қатар өмір сүрді. Оңтүстік Корея үкіметінің 2005 жылғы мәліметтері бойынша, азаматтардың шамамен 46%-ы ешқандай дінге жатпайды. Христиандар халықтың 29,2%-ын құрайды (оның ішінде протестанттар 18,3%, католиктер 10,9%), ал буддистер 22,8%-ды құрайды. Солтүстік Кореяда шамамен 71,3% дінсіз немесе атеист екенін, 12,9%-ы Чхондоизмді, ал 12,3%-ы Корей халық дінін ұстанатынын айтады. Христиандар халықтың 2%-ын, ал буддистер 1,5%-ын құрайды. Оңтүстік Кореяда ислам дінін 45 000-ға жуық корей және мұсылман елдерінен келген 100 000-ға жуық шетелдік жұмысшылар ұстанады. Солтүстік Кореяда мұсылмандардың саны шамамен 3000, бұл халықтың 0,01%-ын құрайды. Ар Рахман мешіті КХДР-дағы жалғыз мешіт және ол Пхеньяндағы Иран елшілігінің аумағында орналасқан. 1993 жылы Кореяның шетелдегі мәдениет және ақпарат қызметі екі Кореяда да шамамен 1,6 миллион адам жаңа корей діндерін ұстанатынын бағалады.

Білім

Қазіргі Оңтүстік Корея мектеп жүйесі алты жылдық бастауыш мектеп, үш жылдық орта мектеп және үш жылдық жоғары мектептен тұрады. Оқушылар бастауыш және орта мектепке міндетті түрде баруы керек, бірақ білім алу үшін ақы төлемейді, мектептен мектепке өзгеретін "Мектеп жұмысын қолдау төлемі" деп аталатын шағын төлемнен басқа. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) үйлестіретін Халықаралық студенттерді бағалау бағдарламасы (PISA) Оңтүстік Кореяның ғылым білімін әлемде үшінші орынға қойып, ЭЫДҰ орташа көрсеткішінен айтарлықтай жоғары деп бағалайды. Оңтүстік Корея студенттері халықаралық салыстырмалы бағалауларда жоғары нәтижелер көрсетсе де, білім беру жүйесі пассивті оқыту мен жаттауға тым көп мән беретіні үшін сыналды. Оңтүстік Кореяның білім беру жүйесі көптеген батыс елдерімен салыстырғанда қатаң және құрылымды болып табылады. Солтүстік Кореяның білім беру жүйесі негізінен мемлекеттік қаржыландырылатын, барлық азаматтарға қолжетімді мектептерден тұрады. 15 жасқа толған және одан үлкен азаматтардың сауаттылық деңгейі 99 пайыздан асады. Балалар бір жылдық балабақшаға, төрт жылдық бастауыш мектепке, алты жылдық орта мектепке қабылданып, содан кейін университеттерде білім алады. КХДР-дағы ең беделді университет – Ким Ир Сен атындағы университет. Басқа да маңызды университеттердің қатарында компьютерлік ғылымға бағытталған Ким Чхэк технологиялық университеті, жұмыс деңгейіндегі дипломаттар мен сауда өкілдерін даярлайтын Пхеньян шетелдік тілдер университеті және мұғалімдерді даярлайтын Ким Хён Жик атындағы педагогикалық университеті бар.

Мәдениет

Көне қытай мәтіндерінде Корея "жібекке тігілген өзендер мен таулар" және "әдепті Шығыс мемлекеті" деп аталады. Корейлер туған кезде бір жаста деп санайды, себебі жүктілік мерзімін нәресте үшін бір жылдық өмір ретінде есептейді, ал жас Жаңа жыл күні өседі, туған күніне қарағанда. Сондықтан, Жаңа жылға дейін туған бала батыс санауы бойынша бірнеше күнге ғана толған болса, Кореяда екі жаста болады. Осыған байланысты, корей адамның жасы (кем дегенде, корейлер арасында) батыс санауы бойынша жасынан бір-екі жылға артық болады. Дегенмен, заңдық жасқа қатысты батыс санауы кейде қолданылады; мысалы, Корея Республикасында алкоголь немесе темекі сатып алуға рұқсат етілген жас 19-ға толуы керек, бұл батыс санауы бойынша есептеледі.

Музыка

Дәстүрлі корей музыкасы корей халқының халықтық, вокалдық, діни және ритуалдық музыка стильдерінің үйлесімдерін қамтиды. Корей музыкасы тарихқа дейінгі заманнан бері орындалып келеді. Корей музыкасы екі негізгі санатқа бөлінеді. Біріншісі – Хянгак, сөзбе-сөз аударғанда – жергілікті музыка немесе Кореяға тән музыка. Оның белгілі бір мысалы – Суджечон, аспаптық музыка туындысы, ол кем дегенде 1300 жылдан бері сақталған деп есептеледі. Екіншісі – Янгак, ол көбінесе батыс үлгісіндегі музыканы білдіреді.

Ас мәзірі

Кореялықтар дәстүрлі түрде тағамның дәмі мен сапасы дәмдеуіштер мен соустарға, яғни дәмді тағам дайындау үшін қажетті ингредиенттерге байланысты деп санайды. Сондықтан соя пастасы, соя соусы, гочужанг немесе қызыл бұрыш пастасы және кимчи кореялық үйдің ең маңызды тағамдарының бірі болып табылады. Корея тағамына Корея түбегінің географиясы мен климаты үлкен әсер еткен, ол суық күздері мен қыстарымен танымал. Сондықтан көптеген ашытылған тағамдар мен ыстық сорпалар мен қайнатпалар бар. Корея тағамы ең көп танымал, бауырсақ, көкөністерді сақтаудың ерекше ашыту процесін қолданатын кимчи болып табылады, көбінесе капустаны қолданады. Кимчи терідегі тесіктерді ашады, осылайша әжімдерді азайтады және теріге табиғи түрде қоректік заттар береді. Ол сонымен қатар пайдалы, себебі қажетті витаминдер мен қоректік заттарды қамтамасыз етеді. Қызыл бұрыштан жасалған дәстүрлі корей соусы гочужанг та жиі қолданылады, көбінесе бұрыш пастасы ретінде, бұл тағамды дәмді деп таныстырады. Болгоги (жартылай маринадталған ет, әдетте сиыр еті), галби (маринадталған жармаланған қысқа қабырғалар) және самгёпсаль (шошқаның ішек майы) танымал негізгі тағамдар болып табылады. Балық та кең таралған тауар, себебі ол кореялықтардың дәстүрлі еті болып саналады. Тағамға әдетте гальбитанг (қайнатылған қабырғалар) немесе доэнджанг джиге (ашытылған соя пастасы сорпасы) сияқты сорпа немесе қайнатпа қосады. Үстелдің ортасы банчан деп аталатын бірнеше гарнирлермен толтырылады. Басқа да танымал тағамдарға бибимбап, яғни "араласқан күріш" (ет, көкөніс және қызыл бұрыш пастасы қосылған күріш) және нэнмён (суық лапша) жатады. Жедел дайындалатын лапша, яғни рамион, танымал жеңіл тағам. Кореялықтар сонымен қатар пожанмачалардан (көше саудагерлері) тамақтанады, олар ттокпокки, күріш торттары мен балық торттарын дәмді гочужанг соусымен, кептірілген жасыл лавр теңіз шөптеріне оралған гимбапты, қуырылған кальмарды және балдырылған тәтті картопты ұсынады. Сундэ, яғни шыны талшықтан жасалған лапша және шошқаның қанынан жасалған шұжық, кеңінен желінеді. Сонымен қатар, басқа да таралған жеңіл тағамдарға "Чоко Пай", креветка кәмпірлері, "ббёнтвиги" (көпірген күріш дәндері) және "нурунджи" (сәл күйген күріш) жатады. Нурунджиді сол күйінде жеуге болады немесе сумен қайнатып, сорпа жасауға болады. Нурунджиді жеңіл тағам немесе десерт ретінде де жеуге болады. Корея Азия елдерінің арасында металл таяқшаларды қолдануда ерекше. Металл таяқшалар ежелгі корейлік мемлекеттердің – Когурё, Бэкче және Силланың археологиялық қазбаларында табылған.

Koreans traditionally believe that the taste and quality of food depend on its spices and sauces, the essential ingredients to making a delicious meal. Therefore, soybean paste, soy sauce, gochujang or red pepper paste and kimchi are some of the most important staples in a Korean household. Korean cuisine was greatly influenced by the geography and climate of the Korean Peninsula, which is known for its cold autumns and winters, therefore there are many fermented dishes and hot soups and stews. Korean cuisine is probably best known for kimchi, a side dish which uses a distinctive fermentation process of preserving vegetables, most commonly cabbage. Kimchi is said to relieve the pores on the skin, thereby reducing wrinkles and providing nutrients to the skin naturally. It is also healthy, as it provides necessary vitamins and nutrients. Gochujang, a traditional Korean sauce made of red pepper is also commonly used, often as pepper (chilli) paste, earning the cuisine a reputation for spiciness. Bulgogi (roasted marinated meat, usually beef), galbi (marinated grilled short ribs), and samgyeopsal (pork belly) are popular main courses. Fish is also a popular commodity, as it is the traditional meat that Koreans eat. Meals are usually accompanied by a soup or stew, such as galbitang (stewed ribs) or doenjang jjigae (fermented bean paste soup). The center of the table is filled with a shared collection of sidedishes called banchan. Other popular dishes include bibimbap, which literally means "mixed rice" (rice mixed with meat, vegetables, and red pepper paste), and naengmyeon (cold noodles). Instant noodles, or ramyeon, is a popular snack food. Koreans also enjoy food from pojangmachas (street vendors), which serve tteokbokki, rice cake and fish cake with a spicy gochujang sauce; gimbap, made of steamed white rice wrapped in dried green laver seaweed; fried squid; and glazed sweet potato. Soondae, a sausage made of cellophane noodles and pork blood, is widely eaten. Additionally, some other common snacks include "Choco Pie", shrimp crackers, "bbeongtwigi" (puffed rice grains), and "nurungji" (slightly burnt rice). Nurungji can be eaten as it is or boiled with water to make a soup. Nurungji can also be eaten as a snack or a dessert. Korea is unique among Asian countries in its use of metal chopsticks. Metal chopsticks have been discovered in archaeological sites belonging to the ancient Korean kingdoms of Goguryeo, Baekje and Silla.

Спорт

Солтүстік Корея мен Оңтүстік Корея халықаралық жарыстарда әдетте екі жеке мемлекет ретінде қатысады. Дегенмен, олардың «Корея» деген атпен біртұтас команда ретінде сынға түскен бірнеше жағдайы бар. Футбол Оңтүстік Кореядағы ең танымал спорт түрлерінің бірі болып табылады, ал таэквондо – ұлттық спорт деп есептеледі. Бейсбол мен гольф та кең таралған. «Бадук» деп аталатын «Го» ойыны Кореяда мың жылдан бері танымал, алғаш рет 5-ші ғасырда Қытайдан келген; «бадук» ойыны кездейсоқ және бәсекелестік деңгейде ойналады.

Таэквондо

Тхэквондо – Кореяның ең танымал жекпе-жек өнері және спорты. Ол күрес техникаларын, өзін-өзі қорғауды, спортты және дене шынықтыруды біріктіреді. Тхэквондо 1988 жылы демонстрациялық түрі ретінде (Оңтүстік Корея Сеул қаласында Олимпиада ойындарын өткізген кезде) басталды, ал 2000 жылы ресми медаль үшін күрестің бір түріне айналды. Екі ірі таэквондо федерациясы Кореяда құрылған. Олар – Халықаралық таэквондо федерациясы және Әлемдік таэквондо федерациясы.

Хапкидо

Хапкидо – қазіргі корей жекпе-жегінің бір түрі, негізгі назары күреске арналған. Ол буын құлыптарын, лақтыруларды, соққыларды, тепкілерді және басқа да соққылау шабуылдарын, мысалы, белгілі бір нүктелерге шабуылдарды қолданады. Хапкидо дөңгелек қозғалысқа, қарсылық көрсетпеуге және қарсыласты бақылауға баса назар аударады. Оқушылар дененің дұрыс орналасуы мен аяқ жұмысы арқылы тиімділікке қол жеткізуге тырысады, күшпен күшке қарсы тұрудан аулақ болып, тежеу күшін пайдаланады.

Ссиреум

Ссиреум – Кореяда мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан күрестің дәстүрлі түрі. Кореяның Үш патшалық дәуіріндегі Когурёде (б.з. дейінгі 57 – 688 жылдар) осыған қатысты мәліметтер табылды. Ссиреум – Кореяның ұлттық спорты. Күрес кезінде қарсыластар бел мен жамбасқа оралған белбеулерден ұстасып, бір-бірін рингтің құмды жеріне құлатуға тырысады. Тізеден жоғары дене мүшесімен жерге тиген немесе қарсыласын ұстай алмаған бірінші күресші раундтан жеңіледі. Ссиреум жарыстары дәстүрлі түрде жылына екі рет – Дано фестивалінде (бесінші айдың бесінші күні) және Чусокта (сегізінші айдың он бесінші күні) өтеді. Сондай-ақ, фестивальдар мен басқа да шаралар аясында жыл бойы жарыстар ұйымдастырылады.

Тэккьон

Тэккьон – Кореяның ең көне жекпе-жек өнері саналады, ол Кореяның ең ертедегі күрестік техникасы болып есептеледі. Ғасырлар бойы қолданылып келген және әсіресе Жосон әулеті тұсында кең таралған. Оның екі түрі болған: бірі – қолданбалы мақсатта, екіншісі – спорт үшін. Бұл түрі көбінесе ауылдар арасындағы мерекелер мен жарыстарда Ссиреуммен бірге өткізілген. Дегенмен, жапондық оккупация және Корея соғысы кезінде Тэккьон жоғалуға шамалы болды. Солтүстік Кореяда жоғалғанмен, Тэккьон 1980 жылдардан бастап Оңтүстік Кореяда қайта жандана бастады. Тэккьон – Ссиреуммен бірге Оңтүстік Кореяның Ұлттық қазынасы және ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасы ретінде танылған әлемдегі жалғыз жекпе-жек өнері.

Солтүстік және Оңтүстік Кореяны салыстыру

+ Көрсеткіш Солтүстік Корея Оңтүстік Корея Ағылшын тіліндегі ресми атауы Корея Демократиялық Халық Республикасы (ДХРК) Корея Республикасы (РОК) Ресми атауы 대한민국 Ту Эмблемасы Астанасы Пхеньян Сеул Ресми тілдер Корей тілі Корей әліпбиінің ресми атауы (яғни, бірдей жазу, басқаша атау) Чосонгуль Хангуль Үкімет түрі Бір партиялық мемлекет, мұрагерлік диктатура Президенттік жүйе Басшы Корея Еңбек партиясының Бас хатшысы Оңтүстік Корея Президенті Ресми жариялау 9 қыркүйек 1948 15 тамыз 1948 Жер аумағы 120,540 км² 100,210 км² Халық саны (2023 жылғы бағанасы) 26,160,821 51,784,059 Жалпы ішкі өнім (2019 / 2023 жж.) 16 миллиард доллар 1.721 триллион доллар Жана басы (2019 / 2023 жж.) 640 доллар 33,393 доллар Ақша бірлігі Корея Халық воны (белгісі: ₩, ISO: KPW) Корея Республикасы воны (белгісі: ₩, ISO: KRW) Телефон коды +850 +82 Интернет TLD kp kr Көлік қозғалысы Оң жақтан Әскери қызметшілер саны 1,106,000 639,000 Әскери шығындар (2010/2022) 10 миллиард доллар 46.4 миллиард доллар