Кіріспе

Бейсболдағы доп беру түрі

Бейсбол мен софтболда қисық доп – бұл ерекше ұстаныммен және қол қозғалысымен жіберілетін, допқа алға қарай айналу беретін, соның салдарынан доп тақтаға жақындағанда төмен қарай түсіретін доп беру түрі. Қисық доптың түрлеріне 12-6 қисық доп, қуатты қисық доп және буынды қисық доп жатады. Оның ұқсас түрлері – слайдер мен сларв. Доптың "қисықтығы" әрбір тастаушыға байланысты өзгереді. "Қисық доп беру" деген тіркес, негізінен, бұрын айтылған идеядан елеулі ауытқуды білдіреді.

Ұсталу және әрекет

Бұрышты шарды кесе немесе сусын тостағыны ұстаған сияқты ұстайды. Лақтырушы ортаңғы саусағын шардың ұзын тігісінің біріне және параллель орналастырады, ал бас бармағын тігістің қарама-қарсы жағына, тігістің артында орналастырады. Егер жоғарыдан қараса, қол «С» әрпін жасауы керек, ал аттың ішкі жағы бармақтың контурымен сәйкес келуі тиіс. Атау саусағы ортаңғы саусақтың қасына қойылады, ал қалған екі саусақ алақанға қарай бүгіліп, сақина саусағының бунағы шардың былғары бетіне тиеді. Кейде лақтырушылар осы екі саусақты шардан алысқа созып, лақтыру қозғалысына кедергі келтірмейді. Бұрышты шар мен слайдердің ұстауы мен лақтыру әрекеті шамалы ғана ерекшеседі. Бұрышты шарды лақтыру әдісі басқа көптеген лақтырулардан мүлдем өзгеше. Лақтырушы лақтыру аркасының ең жоғарғы нүктесінде қолын және білегін төмен қарай сындырады. Шар бірінші кезекте бас бармақтан бөлініп, атау саусағының үстінен құлайды, осылайша бұрышты шарға тән алға немесе «жоғарғы айналу» сипатын береді. Нәтижесінде төрт тігіспен лақтырылған шардың кері айналуына қарама-қарсы әсер пайда болады, бірақ шардың барлық төрт тігісі ұшу бағытымен алға қарай айналады, айналу осі ұшу жолына перпендикуляр болады, мысалы, шөп шабу машинасының роторы немесе боулинг добы сияқты. Шардың бұрылу дәрежесі лақтырушының қаншалықты күшпен лақтыруға болатынына немесе шарға қаншалықты алға айналу бере алатынына байланысты. Лақтыру қаншалықты күшті болса, шар соғұрлым көп бұрылады. Бұрышты шарлар көбінесе төмен қарай бұрылады, бірақ лақтырушының қолына қарай да бұрылуы мүмкін, бұл бұрылудың дәрежесі әртүрлі болуы мүмкін. Жылдам лақтырылған шардан айырмашылығы, шардың ұшу жолының ең жоғарғы нүктесі міндетті түрде лақтырушының шарды босату сәтінде болуы қажет емес, көбінесе одан сәл кейін шыңына жетеді. Бұрышты шарлар жылдам лақтырылған шарларға қарағанда айтарлықтай төмен жылдамдықпен лақтырылады, себебі шарды лақтырудың табиғаты ерекше және төмен жылдамдықпен лақтырылған шарлар көбірек бұрылады деген қағида бар. Колледж деңгейінде және одан жоғары деңгейдегі бұрышты шардың орташа жылдамдығы 65-80 миль/сағат аралығында болады, ал MLB-дегі бұрышты шардың орташа жылдамдығы 77 миль/сағатты құрайды. Соққышының көзқарасынан қарағанда, бұрышты шар бір жерден (әдетте жоғарыдан немесе соққы аймағының жоғарғы бөлігінен) басталып, тақтаға жақындағанда күрт төмен түседі. Ең тиімді бұрышты шарлар шардың ұшу аркасының шыңында бұрыла бастайды және соққы аймағына жақындағанда және одан өткенде одан да жылдам бұрылады. Лақтырушы шарға жеткілікті айналу бермесе, ол көп бұрылмайды және оны «ілінген бұрышты шар» деп атайды. Ілінген бұрышты шарлар лақтырушы үшін көбінесе жаман нәтижеге әкеледі, өйткені төмен жылдамдықты, бұрылмаған шар соққышылар күтіп, оны күшпен соғуға мүмкіндік беретін аймаққа жетеді. Бұрышты шар – кәсіби бейсболдағы танымал және тиімді лақтыру, бірақ колледж деңгейінен жас ойыншылары бар лигаларда кең таралған емес. Бұл лақтырушының қауіпсіздігін ескере отырып жасалады, оның қиындығына байланысты емес, бірақ лақтыруды үйрену қиын деп саналады, өйткені ол белгілі бір шеберлікті және лақтырылған шардың орнын дәл анықтау қабілетін қажет етеді. Бұрышты шарды лақтырғанда, қате лақтырулар жасау ықтималдығы жоғары. Дұрыс лақтырылғанда, ол сол лақтырушының жылдам шарларына қарағанда 7-ден 20 дюймге дейін бұрылуы мүмкін.

Қауіпсіздік

Табиғи емес қозғалыс талап ететіндіктен, қисайған доп (curveball) күрделі шабуыл ретінде қарастырылады және шабуылшының шынашағы мен иығына жарақат алу қаупін тудырады. 2012 жылдың 12 наурызындағы "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланғандай, жас шабуылшылардағы жарақаттарға тек қисайған доптар ғана себепті ме, әлде тасталған доптардың саны себепті ме деген пікір қақтығысы болды. Теория бойынша, қолдың шеміршектері мен сіңірлерінің толық дамуына уақыт беру жарақаттардың алдын алуға көмектеседі. Дұрыс техниканы меңгеру қорғаныш болып табылуы мүмкін, бірақ мақалада дәрігер Джеймс Эндрюс көптеген балаларда жеткіліксіз нейромышықтық бақылау, дұрыс емес механика және шаршау дұрыс техниканы сақтауды қиын етеді деп айтқан. Қисайған доптан ең көп зардап шегетін қол бөліктері – шынашақ байламдары, бицепс және алқызыл бұлшық еттері. Шынашақтағы ауыр жарақатты түзету үшін шынашақ байламдарын қайта құру, яки Томи Джон операциясы қажет.

Вариациялар

Иілгіш доптардың траекториясы мен бұрылысы лақтырушылар арасында әртүрлі болады. Бұл негізінен нақты лақтырушының қол қимылы мен допты жіберу нүктесіне байланысты, ал бұл өз кезегінде лақтырушының жоғарыдан лақтыруға қаншалықты үйренгенімен анықталады. Лақтырушылар, егер олар қол қимылын тік немесе дерлік тік ұстап, толыққанды жоғарыдан иілгіш допты лақтыра алса, доп тік төмен қарай бұрылады. Бұл 12–6 иілгіш доп деп аталады, себебі доптың бұрылысы сағат тілі 12 мен 6 көрсеткендей тік төмен қарай бағытталған сызық бойынша жүреді. 12–6 иілгіш доптың айналу осі жер бетіне параллель және оның ұшу жолына перпендикуляр болады. Лақтырушылар, егер олар қол қимылын бұрышпен ұстаса, доп лақтырушының қолына қарай төмен қарай бұрылады. Ең шекті жағдайларда, доптың бұрылысы өте кең болады. Слайдер мен иілгіш доптың ұстау тәсілі мен лақтыру қозғалысы шамалы ұқсас болғандықтан, бұл иілгіш доп слайдер сияқты бұрылады және оны "slurve" деп атайды. Slurve-тің айналу осі доптың ұшу жолына шамалы перпендикуляр болады; алайда, 12–6 иілгіш доптан айырмашылығы, айналу осі жер бетіне параллель болмайды. Кейбір лақтырушылар үшін иілгіш доп пен басқа да доптар, мысалы, слайдер мен slurve арасындағы айырмашылықты анықтау немесе тіпті сипаттау қиын болуы мүмкін. Бұл типтегі иілгіш доптарды сипаттау үшін сирек қолданылатын термин – 1–7 (төмен қарай бұрылу, сыртқа қарай бұрылу, дөңгелек иілгіш доп) немесе 2–8 (сыртқа қарай кең бұрылушы иілгіш доп). Доптың ұшу жолына толық перпендикуляр вертикаль оспен айналып, осылайша оң қол лақтырушы үшін 3–9 немесе сол қол лақтырушы үшін 9–3 толық бүйірлік айналысқа ие иілгіш доп, кең иілгіш доп, жазық иілгіш доп немесе фрисби сияқты иілгіш доп деп аталады. Жазық иілгіш доп та гравитация салдарынан төмендейді, бірақ жоғары айналыстың болмауына байланысты 12–6, 1–7/11–5 немесе 2–8/10–4 иілгіш доптарға қарағанда төмендеуі аз болады. Көбінесе мұндай бүйірлік айналыс лақтырушының қол қимылы жақтың немесе 3/4 бұрыштың төменгі бөлігінде болғандықтан пайда болады. Алайда, кейде толық бүйірлік айналыс жоғары қол қимылы бар лақтырушыда да пайда болады, себебі допты лақтыру кезінде саусақтар доптың үстінен емес, сыртына қарай бұрылады. Допты осылай бұру арқаның жанында жарақатқа әкелуі мүмкін. Слайдердің айналу осі доптың ұшу жолына ұқсас, бірақ сәл жоғары қарай, сағат 12-ге қарай еңкейген. Егер слайдердің айналу осі сағат 1-ге немесе 2-ге бағытталса, онда доп slurve-ке айналады. Бұл slurve лақтырушы иілгіш допқа тым көп күш жұмсағанда және жеткілікті деликаттық танытпағанда пайда болады. Бұл лақтырушы допты лақтырудың соңында толыққанды айналуды орындамай, босату нүктесінде сәл ғана бұруы мүмкін. Басқа жағдайларда, slurve лақтырушы слайдерді лақтыру кезінде босату нүктесінде тым көп айналу жасағанда пайда болады, мұны "slurvy slider" деп те атайды. Slurvy slider, қуатты слайдермен (жедел доптан 5–8 миль/сағ. баяу) бірдей жылдамдыққа ие болса, одан да күшті бұрылыс жасауы мүмкін.

Физика

Жалпы, Магнус эффекті физика заңдарын сипаттайды, олар допты қисық қылып тастауға мүмкіндік береді. Жылдам доп ауада кері айналып ұшады, бұл бейсболдың алдындағы және астындағы ауада жоғары қысым аймағын құрайды. Бейсболдың көтеріңкі тігістері доптың шекаралық қабатын дамыту қабілетін күшейтеді, соның салдарынан жоғарғы және төменгі аймақтар арасындағы қысымның айырмашылығы артады. Доптың жоғары қысымға ие болуы гравитацияның әсерін ішінара тежейді. Осылайша, жылдам доп 60 фут 6 дюйм қашықтыққа, айналмасыз (ноклбол эффектін ескермей) лақтырылған допқа қарағанда аз түседі. Ал керісінше, жоғары айналыммен тасталған доптың үстінде жоғары қысым аймағы пайда болады, бұл допты ұшу кезінде төмен қарай бұрады. Бұрышты доп гравитацияны тежеудің орнына, қосымша төмен қарай күш қосады, соның нәтижесінде доп ұшу кезінде күрт түседі.

Шындық па, әлде қиял ма?

Бір кезде қисық доптың шындығында қисық болатынына, әлде көздің алдануына жататыны туралы пікірталас болды. 1949 жылы Сикорский ұшақ құрастыру компаниясының авиациялық инженеры Ральф Б. Лайтфут жел тоннеліндегі сынақтар арқылы қисық доптың қисық екенін дәлелдеді. Бейсбол даңқы залының ойыншысы Диззи Дин осы негізгі идеяға қатысты түрлі нұсқаларда былай деген: «60 фут қашықтықта ағаштың артына тұрыңыз, мен сізді көздің алданумен ұрамын!» Дегенмен, доптың айналуынан туындаған көздің алдануы қисық допты ұруды қиындататын маңызды рөл атқарады. Қисық доптың траекториясы тегіс, бірақ соққышы доптың бағытының күрт өзгеретінін сезеді. Айналып, кеңістікте қозғалатын нысан тікелей қарағанда ми дұрыс түсіндіреді. Бірақ ол шеткі көру аймағына кіргенде, ішкі айналу қозғалысы жалпы қозғалысты қабылдауды бұрмалайды. Қисық доптың траекториясы соққышының көру ортасында басталып, тақтаға жақындағанда шеткі көрумен тоғысады, бұл соққышының сезетін кенетті өзгеруді түсіндіруге болады. Осы гипотезаға қатысты мақала 2010 жылы жарияланды.

Есімдіктер

Бұрылыс допқа арналған танымал лақаптардың қатарында "Бендер" және "Крюк" (екеуі де доптың қозғалысын сипаттайды), сондай-ақ "Якер" және "Чарли аға" бар. Нью-Йорк Метс тартушысы Дуайт Гуден өте қауіпті бұрылыс тастады, оған "Лорд Чарльз" деген ат қойылды, ал көрнекті соққышы Билл Мадлок оны "сары балға" деп атады, себебі ол балғадай төмен түсіп, соққыға келгенде көзді алады. Қапшықтар жиі екі саусағымен бұрылыс беруге белгі бергендіктен, бұл допты "деу" немесе "екі" деп те атайды.

Тарих

Кенди Каммингс, 1860 және 1870 жылдары жұлдызды питчер, бұрышты допты ойлап тапқан деп кеңінен есептеледі. Стивен Кац Каммингстің өмірбаянында осыған дәлел келтіреді. Каммингстің дәуіріндегі бірнеше питчер бұрышты допты өзі ойлап тапқанын мәлімдеді. Олардың бірі – Фред Голдсмит. Голдсмит 1870 жылдың 16 тамызында Бруклиндегі Капитолий алаңында допты бұрып тастағанын көрсеткенін, ал танымал спорт жазушысы Генри Чадвик 1870 жылдың 17 тамызында «Бруклин Игл» газетінде осы туралы жазғанын айтты. Алайда, Стивен Кац Каммингстің өмірбаянында Голдсмиттің мәлімдемесіне сену қиын екенін, ал Голдсмиттің Чадвиктің «Бруклин Иглдегі» мақаласына сілтемесі ойдан шығарылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кац басқа да талапкерлердің бұрышты допты Каммингстен кейін ғана меңгергенін немесе олардың бұрышты доп тастамағанын көрсетеді. 1876 жылы бұрышты допты бірінші меңгерген университеттік бейсболшы – Клэренс Эмир Аллен, ол қазір Кейс Вестерн Резерв университеті деп аталатын Вестерн Резерв колледжінде ойнаған және ол ешқашан бір ойынға да жеңілген емес. Аллен де, оның командаласы Джон П. Барден де 1870-ші жылдардың соңында бұрышты допты қолдануымен танымал болды. 1880-жылдардың басында Нью-Йорктегі Гамильтон колледжінің питчері Клинтон Сколлард (1860–1932) өзінің бұрықты доптарымен аты шықты, кейіннен ол өнімді американдық ақын ретінде танылды. 1885 жылы балалар журналы «Сент-Николас» «Ғылым қалай жеңіске жетті» деген мақала жариялады. Онда бір бала питчері қарсыластарының соққыларын жеңу үшін бұрықты допты қалай меңгергені туралы айтылған. «Нью-Йорк Клиппер» 1863 жылдың 26 қыркүйегіндегі Принстон университетіндегі (онда Нью-Джерси колледжі болған) ойын туралы хабарлағандай, Ф. П. Генридің «үлкен бұрылыспен баяу тастауы жылдам тастаудан жеңіске жетті». Алайда, Кац өзінің өмірбаянында Генринің шын мәнінде бұрықты доп тастамағанын түсіндіреді. Гарвард университетінің президенті Чарльз Элиот бұрықты допқа қарсы болды, оны Гарвард студенттеріне лайық емес, адал емес тәжірибе деп мәлімдеді. 1884 жылы Йель университетінде өткен жеңіл атлетика конференциясында сөз сөйлеген спикер (Гарвардтан деп есептелді, Гарвард президенті Чарльз Элиот Нортонның туысы) былай деді: «Питчердің, допты соққы берушіге адал, тікелей жолмен жеткізудің орнына, соңғысы оны соққыға түсіру үшін күшін барынша жұмсауына мүмкіндік беру үшін, енді оны бұрауға тырысады – менің ойымша, осылай аталады. Ал мұны спорттық ғылым мен шеберліктің соңғы жеңісі деп қарастырады. Мен сізге тоқтату уақыты келді деймін! Спорттағы мақтан тұтатын прогресс алдамшылық пен алаяқтыққа бағытталғанда». Бұрынғы мажор лигасының питчерлері Томми Бриджес, Боб Феллер, Виржил Тракс, Герб Скор, Камило Паскуаль, Сэнди Куфакс, Берт Блайлевен және жоғарыда аталған Дуайт Гуденнің бұрықты доптары өте жақсы деп есептелген.