Кіріспе

Көбінесе жақсылықты білдіріп, өткен оқиғаларды көрсететін етістік формасы – әртүрлі тілдердегі аорист. Аорист ('/eɪ//ə//r//ᵻ//s//t/ AYərist; қысқартылған) етістік түрлері көбінесе жақсылықты білдіріп, өткен оқиғаларды көрсетеді, бұл претеритке ұқсас. Ежелгі грек грамматикасында аорист формасы болған, ал басқа үнді-еуропалық тілдердің грамматикасы және үнді-еуропалық грамматикалық дәстүрге ықпал еткен тілдер, мысалы, орта парсы, санскрит, армян, оңтүстік славян тілдері, грузин және пушту тілдері де аорист деп аталатын формаларды қамтиды. Бұл сөз ежелгі грек тілінен алынған ἀόριστος ( ), себебі аорист – етістіктің белгісіз (негізгі) формасы болғандықтан, жалғасып жатқан немесе қайталап орын алатын жағдайды көрсететін толық еместік немесе маңыздылығы сақталатын жағдайды көрсететін өткен шақ сипаттамаларын бермеген; керісінше, ол "таза және қарапайым" әрекетті сипаттаған. Аорист ежелгі грек тілінде белгісіз шақ болғандықтан, бұл термин кейде басқа тілдердегі белгісіз етістік формаларына қолданылады, мысалы түрік тіліндегі әдеттегі шақ.

Индоевропалық

Прото-индоеуропа тілінде аорист іс-әрекеттің тәсілін көрсететін етістік формаларының тізбесі ретінде пайда болған сияқты. Прото-индоеуропалықтарда үш аспектілік оппозиция болды, дәстүрлі түрде «қазіргі», «аорист» және «перфект» деп аталатын, олар сәйкесінше кемелсіз, кемелді және стативтік (нәтижелік күй) аспектілер деп есептеледі. Классикалық грек тілінде бұл жүйе көбінесе индикатив емес көңіл күйлерде және шектеусіз формаларда сақталды. Бірақ индикативте және субъюнктив пен оптивпен тәуелді сөйлемдерде аспектілер уақыттық мағынаға ие болды. Осылайша, аорист көбінесе белгіленбеген өткен шақ ретінде қолданылды, ал перфект нәтижелік қолданысқа ие болды, сондықтан қазіргі тілдерде осы мағына үшін «перфект» термині қолданылады. Басқа үнді-еуропалық тілдерде аорист толығымен жойылды. Мысалы, латын тілінің дамуында аорист перфектпен бірікті. Роман тілдерінің претериттері (өткен кемелдік формалары), кейде «аорист» деп аталатын, дербес даму болып табылады.

Грек тілінде

Ежелгі грек тілінде индикативті аорист – әңгіме айтуда қолданылатын екі негізгі форманың бірі; ол үзіліссіз процестегі жеке қадамдар сияқты, бөлінбеген оқиғаларды білдіру үшін қолданылады (наративті аорист); сондай-ақ, әңгімеден бұрын болған оқиғаларды (өткендегі өткен) білдіру үшін де қолданылады. Аористік индикатив жалпы алғанда болатын нәрселерді, уақытты нақты көрсетпестен білдіру үшін де қолданылады (гномикалық аорист). Ол қазіргі және болашақ оқиғаларға да қатысты қолданылуы мүмкін; аористің қазіргі әрекетті білдіретін бірнеше мамандандырылған мағыналары бар. Аористің индикативті емес формалары (субъюнктивтер, оптативтер, императивтер, инфинитивтер) көбінесе таза аспектілік болып табылады, бірақ кейбір ерекшеліктер бар, оларға жанама сөйлеу құрылымдары және тәуелді сөйлемдердегі уақыт ретінде оптативтің қолданылуы жатады. Уақытты білдірмейтін аористік инфинитивтер мен императивтер де кездеседі. Мысалы, Матай 6:11-дегі «Бүгін бізге күнделікті нанымызды бер» (δός) деген дұғада аористік императив қолданылған, ал Лұқа 11:3-тегі ұқсас үзіндіде «Күнделікті нанымызды бізге бер» (δίδου, қазіргі императив) деп, қайталанатын әрекетті білдіретін кемелсіз аспект қолданылған. Аористік уақыт пен кемелсіз уақыттың өткенді сипаттаудағы айырмасын көрсететін мысал – Ксенофонттың «Анабасисінде» парсы аристократы Оронтастың өлімі: «Бұрын оған иіліп (προσεκύνουν, кемелсіз) құрмет көрсеткендер, тіпті сонда да иіліп (προσεκύνησαν, аорист) құрмет көрсетті». Мұнда кемелсіз уақыт әдеттегі немесе қайталамалы әрекетті, ал аорист – бір рет жасалған әрекетті білдіреді. Грек аористінің қай функциялары оның ішкі қасиеті екендігі туралы пікірталас бар. Пікірталастың бір бөлігі әртүрлі функциялар мен формалардың қалыптасу тарихына қатысты. Көптеген грамматиктер аористік индикативті индикативті емес аористерден ажыратады. Көптеген авторлар аористің кемелдік болғандықтан, өткенге қатысты екенін айтады, ал кемелдік аяқталған әрекеттерді сипаттауға бейім; ал басқалары аористік индикативті және белгілі бір дәрежеде партициптің негізінен өткен уақыт пен кемелдік аспектінің қосындысы деп санайды.

Герменевтикалық әсері

Латын және герман тілдерінде аорист сақталмағандықтан, грек тіліндегі Жаңа Ұсынысты батыс тілдеріне аударуда ұзақ жылдар бойы қиындықтар туындады. Аорист көбінесе оқиғаның мәні немесе тіпті уақыты туралы нақты айғақ ретінде түсіндіріледі, бірақ шындығында, грек етістігінің белгіленбеген (стандартты) түрі болғандықтан, мұндай түсініктемелер көбінесе контекстке қалдырылады. Сондықтан, Жаңа Ұсынысты түсіндіруде аористің қолданысына артық маңыз беру – экзегетикалық қателік саналады. Атап айтқанда, аорист "бір рет және соңғы рет" орындалған әрекетті білдірмейді, жиі қате түсінілгенімен, көбінесе қарапайым, қайталанбайтын әрекетті көрсетеді.

Санскрит тілі

Ежелгі санскритте кең таралған аорист, классикалық санскриттің көп бөлігінде салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Мысалы, «Рамаяна»ның бірінші кітабында 66 рет, «Хитопадеша»да 8 рет, «Бхагавад Гита»да 6 рет, ал «Махабхарата»дағы Сакунтала әңгімесінде 6 рет қолданылған.

Оңтүстік Кавказ тілдері

Грузин және сван тілдерінде аорист жақсылықты көрсетеді. Хабарлама сөйлеуде ол аяқталған оқиғаларды білдіреді. Басқа көңіл-күйлерде ол әлі аяқталмаған оқиғаларды көрсетеді. Мингрель және лаз тілдерінде аорист негізінен өткен шақ болып табылады және оны жақсылықты және жақсылықты емес сипаттамалармен, сондай-ақ бұйрық және шартты көңіл-күйлермен қолдануға болады.

Солтүстік-шығыс Кавказ тілдері

Кхиналуг тілінде аорист – жетілген түр, ал екі термин ("аорист" және "жетілген түр") көбінесе бірін-бірі алмастырып қолданылады. Уди тілінде аорист – бұл көбінесе өткен шақ, бірақ қазіргі шақты да алмастыра алады.

Түрікше

Түрік тілінде аорист (geniş zaman, сөзбе-сөз "кең уақыт") – әдеттегі мәнер. Мысалы, Et yemem ("Мен ет жемеймін") деген мәлімдеме тыңдаушыға сөйлеушінің вегетариан екенін көрсетеді, ол тек сол сәтте ет жемейтінін ғана емес. Егер соңғы мағынаны жеткізу қажет болса, қазіргі прогрессивті формасы Et yemiyorum ("Мен ет жемеймін") қолданылуы керек. Түрік аорисі көбінесе адамның тілегін сұрағанда қолданылады, мысалы, Bir şey yemek ister misiniz? ("Бір нәрсе жегіңіз келе ме?"). Сондықтан Domuz eti yer misiniz? ("Сіз шошқа еті жейсіз бе?") деген сұрақ түсініксіз болуы мүмкін, себебі тыңдаушы оны ақпарат алу мақсатындағы сұрақ ("Сіз шошқа етін жейтін адамсыз ба?") немесе ұсыныс ("Сіз шошқа еті жегіңіз бе?") ретінде түсінуі мүмкін.