Кіріспе

Швед Ост-Инд компаниясы (Svenska Ostindiska Companiet немесе SOIC) 1731 жылы Швецияның Гётеборг қаласында Үндістан, Қытай және Қиыр Шығыспен сауда жасау мақсатында құрылған. Бұл бастама Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы мен Британдық Шығыс Үндістан компаниясының жетістіктерінен шабыттанды. Осының нәтижесінде Гётеборг шығыс өнімдерінің Еуропалық сауда орталығына айналды. Басты тауарлар – қара бұрыш, дәмдеуіштер, жібек, шай, жиһаз, фарфор, құнды тастар және басқа да ерекше сәнді заттар болды. Үндістан мен Қытаймен сауда жасау Швецияға жаңа салты мен әдет-ғұрыптардың келуіне себеп болды. Мәдени ықпал артып, швед үйлерінде шай, күріш, арак (ферменттелген шырын немесе қант қамысынан жасалған сусын) және жаңа түбірлі көкөністер пайда бола бастады. 18 ғасырда компания Швециядағы ең ірі сауда компаниясына айналды: барлығы 37 түрлі кемемен 132 экспедиция жүргізілді. Компания 1813 жылы таратылды, бірақ Гётеборгте оның айқын іздері әлі де көрініп тұр.

Өмірбаян

Швеция – Шығыс Үндістан саудасына қатысқан ең белгілі теңізші Еуропа елдерінің соңғысы болды. Швед Ост-Инд компаниясына (SOIC) корольдік жеңілдіктер басқа еуропалық сауда компаниялары құрылғаннан кейін шамамен бір ғасырдан соң берілді. 17 ғасырда Шығыс Үндістан саудасының басталуымен бірге Қытай және Үндістан тауарлары Швецияға импортталды. Шәй ішу, үнділік шитц матадан тігілген киімдер кию және қытай заттарына ие болу шведтік жоғары қоғам мен орта тап арасында ең бағалы сәнге айналды. Мәдениет, философия, өнер, егіншілік және архитектура да зерттелді және үлгі алынды. Бұған ең айқын мысал – Дроттингхольмдегі Қытай павильоны, одан кейін Жан Абрахам Грилл Годегардта салған сияқты кішкентай парктері пайда болды. Бұл 18 ғасырда, көптеген швед ғалымдары мен саясаткерлері Швецияны қытай үлгісіндегі егемен король басқаратын білімді бюрократтар, «мандариндер» билеуі керек деп ұсынған кезде, өрге жетуіне әкелді.

Алғашқы әрекеттері

Швед Ост-Индия сауда компаниясын ұйымдастыруға алғашқы әрекетті фламанд саудагері Виллем Усселинкс жасаған. 17 ғасырда Швецияның батыс жағалауында орналасқан Гетеборг қаласын голландиялық саудагерлер басқарды. Қала Швецияның халықаралық саудасы үшін өте қолайлы саналды, себебі тауарлардың көп бөлігі кемелермен тасымалданды және бұл Данияның Оресунд кеденінен өтусіз қол жетімді жалғыз ірі швед порты болды. 1626 жылдың 14 маусымында Усселинкс швед королі Густав II Адольфтан сауда компаниясы үшін он екі жылға патшалық артықшылықтар алды. Бұл артықшылықтарға шетелдік, жергілікті халықпен сауда жасаудың этикасы туралы ережелер кірді. Бірінші кезекте екі тарапқа да пайдалы болатын достық, ұзақ мерзімді қарым-қатынас орнату көзделді. Бұл жобаны бірқатар белгілі шведтер, соның ішінде патшаның өзі де қолдады, бірақ қажетті ақшаны жинау қиынға соқты. Саяси қиындықтар мен Швецияның отыз жылдық соғысқа қатысуы, онда король Густав II қаза тапты, бұл жоспарларға нүкте қойды. Оның орнына, ресурстар Еуропа ішінде саудамен айналысатын кіші компанияға жұмсалды. Сауда компаниясын құруға келесі әрекетті 1661 жылы неміс саудагері Эрленкамп жасады, ол Солтүстік Мұзды мұхит, Солтүстік теңіз жолы арқылы, Жапониядан өтіп, Қытай мен Үндістанға дейін баруды ұсынды. Мақсаты – испандықтар мен португалдықтардың блокадасын айналып өту еді. Бұл жоспарға қолдау таба алмады, себебі мұз кедергілері күрделірек болып шықты. 1660 жылдардың соңында дипломат және Лондон тұрғыны Йохан Лейжонбергтің Швеция королі Карл XI-ге Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясында он сегіз жыл жұмыс істеген Олле Борг туралы өтінішхаты жіберілді. Борг егер Швеция мен Дания арасында соғыс болса, ол Үндістандағы Тарангамбади қаласындағы Дания бекінісін шведтерге беруге дайын екенін мәлімдеді. Кнут Курк, Питер Шнак және Йохан Оливкрейц компанияның директорлары болып тағайындалды, бірақ Швециядағы саяси тұрақсыздық және инвесторлардан уәделенген ақшаны алудағы қиындықтар бұл жобаны да сәтсіз аяқтады, ал 1674 жылы жарғы таратылды. Қалған ресурстар екі кеме – «Соллен» (Күн) және «Трумслагарен» (Барабаншы) – тұз алу үшін Лиссабонға жіберілді. Кейіннен Мадагаскардан шыққан қарақшылар Шығыс Үндістандағы швед саудасын орнатуға тырысты. Басқа сауда кемелеріне шабуыл жасағаннан кейін олар байып, қоныстануға лайықты жер іздеп, ақшаларын заңды кәсіпорындарға инвестициялауды жоспарлады. Қарақшылардың саны шамамен 1500-ге жуық болды және олардың қолында көптеген, жақсы қаруланған кемелер болды. Олар швед королі Карл XII-ге қорғау үшін жарты миллион фунт стерлинг және 25 қарулы кеме ұсынды, бірақ мәселе шешілмеді. 1718 жылы Норвегияға қарсы жорық кезінде қарақшылар өкілдері тағы да корольмен кездесті. Жаңа ұсыныс – егер қарақшыларға Гетеборгте қоныстануға және Шығыс Үндістанмен сауда жасауға рұқсат берілсе, қаруланған және тауармен жабдықталған 60 кеме. Морган есімді бір қарақшы Шығыс Үндістан компаниясының жарғысын және осындай кәсіпорынның нәтижесі болуы мүмкін отарлардың губернаторы ретінде өзін тағайындау туралы хат алды. 1718 жылдың 30 қарашасында король атып өлтірілген соң, жоба тоқтатылды.

Ұлы Солтүстік соғыстан кейінгі Швеция

Ұлы Солтүстік соғысынан кейін Швеция шаршап, кедей халге түсті, ал сауда елді қайта құрудың бір жолы ретінде қарастырылды. Шығыс Үндістанмен сауданың қаншалықты пайдалы болатыны туралы пікірлер екіге бөлінді. Ең үлкен алаңдаушылық – Швецияның компанияның кемелерін және сауда бекеттерін қорғауға жеткілікті ресурстары бола ма екендігі болды. Англия, Франция және Нидерланды сауда компаниялары бәсекелестікті жою үшін басқа кемелерге шабуыл жасаудан тартынбады. Австрияда бәсекелес сауда компаниясын – Остенд компаниясын құруға жасалған сәтсіз әрекет көңіл көншітпеді. Шведтердің бұл кәсіпорнына шетелдік саудагерлердің, ең алдымен британдықтардың, сондай-ақ голландтардың, өз елдерінің компанияларына қабылдамағандарының күшті қолдауы мүмкіндік берді. Инвесторлардың көп бөлігі, сондай-ақ компания импорттаған тауарларды сатып алушылардың көпшілігі шетелдіктер болды. Меркантилизм дәуірінде, яғни экспорттық өнімдерді өндіруді ынталандырып, импортты шектеуді жақтаған сауда саясаты басым болған кезде, жарғыға рұқсат беру толығымен келісіммен болған жоқ. 1735 жылы «Фридерик Рекс Швеция» кемесінің алғашқы сапарынан кейін қарсылық одан да күшейді. Риксдагта сауда компаниясына санкциялар мен шектеулер енгізу талаптары қойылды, көптеген памфлеттерде швед болат пен ағашы шай мен фарфор сияқты «құндылығы жоқ тауарларға» ысырапты түрде айырбасталғаны туралы жазылды. Жарғыға қарсы ең белсенді сыншылардың бірі Йохан Аркенхольц болды. Ол тіпті моральдық жақтарына тоқталып, швед халқының «жұмыстан және қолөнерден қол үзетіні, жылы климаттан әкелінген өнімдерді пайдалану арқылы денсаулығын, күшін және жан-жарығын жоғалтатыны» туралы айтты. Жаңадан пайда болған шведтік тоқыма өнеркәсібіне де сауда қауіп төндірді, ал жаңа компания көп ұзамай тоқыма бұйымдарын тасымалдаудан бас тартуға уәде берді. 1733 және 1767 жылдар аралығында сәтті оралған алпыс бір сапардың тек үшеуі (1735, 1740 және 1742 жылдары) Бенгалиядан мақта және жібек маталарын, сондай-ақ шикі жібекті тасымалдады. Кейбір қарсылықтар SOIC-тің саудадан түскен пайдасына деген қызғанудан туындаған болуы мүмкін. Швед сауда компаниясын құруды қолдаушылар, егер адамдар Қытайдан тауарлар алғысы келсе, оларды бәрібір сатып алатынын және оларды швед кемелері мен сауда компаниясы арқылы импорттаған дұрыс екенін, осылайша пайданы Швецияда қалдыруға болатынын айтты.

SOIC құру

1727 жылы мамыр айында император Карл VI Остенд компаниясының жарғысын тоқтатқаннан кейін, сол компанияның инвесторлары пайдалы Шығыс Үндістан саудасына қатысудың басқа жолдарын іздеуге мәжбүр болды және енді олардың назары Швецияға бұрылды. Бұрын Остенд компаниясында белсенді болған шотланд саудагері Колин Кэмпбелл, 1720-жылдардың соңында Амстердамда болған кезде швед Никлас Сахлгренмен кездесті. Олар бірлесіп швед сауда компаниясын құру жоспарларын жасады, бірақ Кэмпбелл осы кәсіпорның жетекші күші екені анық болды. Швецияда шетелдік инвесторларға күдікпен қарағандықтан, компанияның бетін көрсету үшін оларға құрметті швед қажет болды. Ол – неміс (Бремен) тегіндес, швед комиссары Хенрик Кениг болды. 1729 жылы Хенрик Кениг екі кемеге жарғы алу үшін өтініш берді. Ол өтінішін бұрынғы өтініш берушілерге берілген жарғыға сүйенді, бірақ швед үкіметінің жауабы тартыншақты болды: 1731 жылы Вена шартының аясында британдық дипломатиялық қысымнан кейін Остенд компаниясының жабылуы, сауда мен саясат тығыз байланысты болған кезде, шведтердің ірі державалармен бәсекелесуіне жамандық әкелді. Кениг бұл мәселені швед парламентіне көтерді және сәтті болды, 14 маусымда 1731 жылы компанияға 15 жылға патшалық жеңілдіктер алды. Осы жеңілдіктер Бірінші Жарғы, немесе Бірінші Октрой аталды.

Сауда

Бірнеше автократиялық және амбициялық патшалар билік еткеннен кейін, Швеция SOIC құрылған кезде іс жүзінде патшаның қатысуынсыз басқарылды. Нақты саяси билік Эстаттар Риксдағында болды, онда алғашқы екі саяси партия – Шапкалар мен Кэптер билік үшін күресті. Патша тіпті Риксдагтың отырыстарына қатысуға міндетті емес еді; оның орнына оның мөрі қолданылды. Сол кездегі патша немесе ханзада Фредерик I болды, оны көптеген замандас саясаткерлер мен кейінгі тарихшылар Швецияның ең қабілетсіз патшасы деп есептейді. Оның жалғыз қызығушылығы – аң аулау және әйелдер; патшаның қатысуынсыз Риксдаг пен бюрократтар сауданы және ғылымды дамытуға толық мүмкіндік алды. 1731-1813 жылдар аралығында SOIC 37 түрлі кемелерді пайдалана отырып, 131 сапар жасады. Олардың сегізі толығымен немесе жартылай жойылды. Ең ауыр жоғалту 1745 жылы болған «Гётеборг» кемесі еді, ол Гётеборг бекінісіне кіреберісте батып кетті, Қытайға және кері қауіпсіз сапар жасағаннан кейін. Көптеген кітаптар өртеліп, жойылғанмен, сапарлар акционерлер үшін өте тиімді болғаны және көптеген шведтер SOIC арқасында байығаны анық. Гётеборгтен кемелер темірді, тасты, балталарды, зәкірлерді, болатты және т.б. тасыды. Мыс пен ағаш та әкелінді. Экспедициялар Кадиске тоқтады, онда олар Қытай саудасы үшін маңызды болған испан күмісін (песо дуролар) алу үшін тауарлармен сауда жасады, өйткені жарғыда Қытайға тасылған күміс, монеталанған немесе монеталанбаған, шведтік болмауы керек екені көрсетілген. Компания Алжирдің дейіне салық төлеуге және марокколық паспорттарды алып жүруге міндетті болды, осылайша Барбариялық қарақшылардың шабуылынан қорғанышпен қамтамасыз етілді. Бұл мәмілелер түбіртектерде тіркелген. Экспедициялардан алынған пайда инвестицияланған капиталдың 25-30% құрауы мүмкін, бірақ кейде 60% дейін жетті. Бәрі саудагерлер мен капитанға байланысты болды: саудагерлер көптеген тиімді келісімдер жасауы керек еді, ал капитан кемені Қытайға және кері қауіпсіз жеткізудің қиын міндетін атқаруы керек еді. Кемелердің ұзындығы шамамен бір метрден астам болатын, жүк пен адамдардан басқа, әр кеме өзін-өзі қорғау және сигнал беру үшін 25-30 зеңбірекке ие болды. 1766 жылдан кейінгі жылдардың көпшілігінде Кантоннан бір немесе екі SOIC кемесі немесе тіпті төртке дейін (1785-86) жүктелді. Соңғы кеме 1806 жылдың наурыз айында Гётеборгке оралды, ал компания 1821 жылға дейін жарғылық келісімге ие болса да, 1813 жылы таратылды. Кемедегі өмір қиын және қауіпті болды, экипаж дұрыс тамақтанбады және сапар кезінде келген порттардағы ыстық пен ылғалға бейімделмеді. Сонымен қатар, кемедегі дәрігерлер қызба мен тропикалық ауруларға қарсы көмектесуге мүлдем дайын емес еді. Компания қызметінде шамамен 2000 адам қаза болды деп есептеледі.

Бірінші октрой (1731-1746)

SOIC-тің алғашқы үш директоры Хенрик Кёниг, Колин Кэмпбелл және Франс Бедуар болды. Кёниг Стокгольмдік саудагер еді. Бедуар француздық шаш өрімдерін импорттау үшін Швецияға көшіп келген француздық парик шеберінің ұлы еді. Кэмпбелл бүкіл кәсіпорынның жетекші күші болды, себебі ол Остенд компаниясының суперкаргосы ретінде Қытай саудасын жақсы білген. Ол король Фредерик I-нің құрметіне ие болып, алғашқы экспедицияны ұйымдастыру үшін Гётеборгқа көшті. Алғашқы екі экспедиция қауіпті және қиын болды, өйткені басқа сауда елдері Швецияның саудаға қатысу әрекетіне жағымсыз қарады. Бірінші кеме голландтар тарапынан тартып алынды, ал екіншісі британдықтар мен француздар тарапынан жойылды. Бұл Швецияда саудаға қарсы оппозицияны күшейтті және SOIC Шығыс Үндістанмен сауданың артықшылықтары туралы кең ауқымды PR науқанын бастады. Олар Қытайдан импортталатын тауарлар бойынша белгілі бір жеңілдіктер беруге келісті. Басқа сауда елдерімен қақтығыстарды болдырмау үшін компания Үндістанмен сауда жасаудан бас тартып, Қытайға баса назар аударды. Бірінші чартер кезінде 25 кемемен қолдау көрсетілген барлығы 15 экспедиция ұйымдастырылды. Төрт кеме теңізде жоғалып кетті. Олардың үшеуі ғана Бенгалияға барды, ал қалғаны тікелей Кантонға бет бұрды. Алғашқы экспедициялардың кітаптары мен есептері толық немесе ішінара жоғалып кетті, бірақ сегізінші экспедициядан бастап (1740 жылы Fredericus Rex Sueciae, Stockholm және Riddarhuset кемелері) 1748 жылы соңғы экспедиция аяқталғанға дейін жазбалар соншалықты толық болды, пайданы бағалау мүмкін болды. Импортталған тауарлардан түскен жалпы кіріс 24,649 миллион риксдалерді (шамамен 1,222.6 миллион АҚШ доллары) құрады, бұл дивидендтің орташа есебімен 39% болды. Осы жылдар ішінде бес директордың үлесіне тиген пайда 550,000 риксдалерді (шамамен 27.28 миллион АҚШ доллары) құрады, ал 53 суперкаргоға жұмсалған жалпы сома шамамен 800,000 риксдалерді (шамамен 39.67 миллион АҚШ доллары) құрады. SOIC-ке алғашқы жылдары Англия, Нидерланды және Франция сияқты орнықты сауда елдерінің көмектесуден және мойындаудан бас тартуының себебі компанияның өз елдеріндегі Шығыс Үндістан саудасының ережелерін айналып өтуге ниеттенген саудагерлердің жасырын тобы екендігіне күдік болды. Бұл күдіктер негізді. SOIC-тің бастамашыларының барлығы швед емес немесе шетелдіктер болды. Швеция заңнамасы компанияға инвестиция салған кез келген адамның швед азаматтығын алуына мүмкіндік берді, ал бірінші және екінші октрой кезеңдерінде кемедегі экипаждың көп бөлігі шетелдіктерден тұрды. Бірінші октрой кезіндегі 53 суперкаргоның шамамен 22 пайызы шведтер болды.

Бірінші экспедиция

Бірінші экспедицияны Кемпбелл ұйымдастырды. 1986 жылы қайта табылған оның саяхат күнделігі экспедиция туралы толық мәліметтерді қамтиды. Экспедиция 1732 жылдың 9 ақпанында «Фридерикус Рекс Суэция» кемесі Гетеборгтен шығумен басталды. Кемпбелл кемедегі алғашқы суперкарго болды және король оны Қытай сарайындағы елші етіп тағайындады. Қалған үш суперкарго – ағылшындар: Чарльз Грэм, Чарльз Морфорд және Джон Пайк. «Фредерикус» кемесінің капитаны – Амстердамда өскен, ағылшын, француз, голланд және дат кемелерінде қызмет еткен тәжірибелі теңізші Георг Герман аф Трольль болды. Ол сонымен қатар Миддельбург қаласы үшін капер ретінде жұмыс істеген. Ол да, Кемпбелл да бұрын Қытайға сапар шеккен. Кеме экипажы шамамен жүз адамнан тұрды. Экспедиция жақсы басталды – Жақсы Үміт мүйісін өтіп, Үнді мұхитын кесіп өтіп, кеме 1732 жылдың қыркүйегінде Қытайдағы шетелдік сауда порты Кантонға (қазіргі Гуанчжоу) аман-есен жетті. Келесі төрт ай бойы сауда сәтті жүргізілді. Бастапқыда түрлі дәмдеуіштер, шай, жібек және түрлі сән-салтанатты бұйымдар басты тауарлар болды, бірақ кейінгі сапарларда Еуропадағы осындай тауарларға деген сұранысты қанағаттандыру үшін фарфор мен шай сауданың басым бөлігін құрады. Қайтып келе жатқанда кеме Ява мен Суматра арасында голландтар тоқтатты және Батавияға жеткізілді. Кемпбелл наразылық білдіріп, құжаттарын көрсетті, бірақ голландтар кеме швед туын тегіс қолданып жүргенін күдіктенгендерін айтты. Экспедиция ақырында босатылды, бірақ уақыт жоғалды және жел жағдайы қолайсыз болды. Көптеген теңізшілер жолда қайтыс болды, ал кеме Норвегия жағалауына жеткенде жаңа норвегиялық теңізшілерді жалдауға мәжбүр болды. Кеткеннен кейін бір жарым жылдан соң, кеме 1733 жылдың 27 тамызында Гетеборгке оралды. Экспедиция үлкен экономикалық табыс әкелді, аукционнан 900 000 швед риксдалері түсті. Дивидендтер салынған капиталдың 75% құрады. 1733-1734 жылдарға арналған Гетеборгтың теңіз саудасы бойынша Бас кеден палатасының кітаптарына сәйкес, 518 972 риксдалерлік тауар экспортталды, ал қалғаны Швецияда қалды.

Екінші октрой (1746 - 1766)

Жарғы 1746, 1766 және 1786 жылдары жаңарып, Екінші, Үшінші және Төртінші Октройстер құрылды. Екінші жарғы бойынша 36 кеме жіберілді, олардың үшеуі Суратқа, ал қалғаны Кантонға, тек біреуі ғана жоғалды. Бірінші жарғыда акционерлер алған пайда екінші жарғыға зор қызығушылық туғызды. Шетелдік инвесторларды есептемегенде, бірінші жарғы кезіндегі саудагерлердің көп бөлігі Гетеборгтан шыққан. Екінші жарғымен бірге Стокгольмнен бірқатар саудагерлер саудаға қызығушылық таныта бастады. 1745 жылдың 23 қыркүйегінде Abraham and Jacob Arfwedsson & Co фирмасы екінші октрой алу туралы өтініш берді. Олар осыған қатысты алдын ала келісім алды. Бірнеше аптадан кейін Anders Plomgren & C:o компаниясы және оның серіктесі Carl Broman да екінші октрой алу үшін өтініш жасады. Бірінші жарғының директорлары өз өтініштерін 1746 жылдың 20 қаңтарында ұсынды. Өтініштерді зерттеу комиссиясы 1746 жылдың 24 наурызында тағайындалды, ал бірнеше аптадан кейін, 14 мамырда, олар бірінші жарғының директорлары екінші жарғыны басқаруға ең лайықты деп шешім қабылдады. Алайда директорлардың саны үштен кем дегенде жетіге дейін арттырылды. Колин Кэмпбелл, Никлас Сахлгрен және Теодор Анкаркронадан басқа, директорлар құрамына атқарушы кеңестің бұрынғы хатшысы Магнус Лагерстрём, Стокгольм саудагерлері Андерс Пломгрен және Абрахам Грилл кірді. Осы алты мүше кейін Клас Грилл, Якоб фон Утфалл Джинсон, С. Н. Венгрен және Нильс Стрёмді директорлар етіп сайлады. Екінші жарғы 20 жылға берілді, ал директорлар бірінші октройдың жолын ұстанды. Олар инвесторлардан қаражат жинап, алғашқы 14 кеменің әрқайсысын жеке-жеке қаржыландырды. 1753 жылы компания акционерлік қоғамға айналдырылды, осы ретте кез келген адам акцияларға жазыла алатын, бірақ күміспен 500 риксдалерден кем емес тұрақты қор құрылды. Компания акцияларын биржаға шығарғаннан кейін де, оның ішкі істері құпия сақталды. Басқарушылар акционерлерден ақпаратты жасырды немесе бизнестің қай бөлігінің табысты екендігі туралы жалған мәлімдемелер жасады. Директорлар Қытаймен саудадан түскен пайданың төмендеп бара жатқанын және компанияға сауда ережелеріне қайшы келетін Үндістанға кеме жіберуге рұқсат беру керектігін айтты. 1749 жылы оларға рұқсат берілді, содан кейін бір кеме Үндістанның Сурат қаласына жіберілді. 1752 жылы қайтып келген кезде ол кеме 103% пайда әкелді, және тағы екі кеме Суратқа жіберілді. Ағылшындар мен голландтар қаладағы сауданың көп бөлігін бақылап, шведтердің онда сауда жасауына кедергі келтіру үшін барлық мүмкіндікті пайдаланды, соның салдарынан бірнеше жағдайлар орын алды. Компания Қытай саудасына қайта оралуды шешті. Бұл сауда екінші жарғы кезінде орташа есеппен 30-40% пайда әкелді.

Үшінші октрой (1766 - 1786)

1766 жылы жарғыны жаңару кезінде алғашқы директорлар ирландиялық және шотландтық тегінен шыққан Роберт Финлей, швед Фабиан Лёвен және неміс тегінен шыққан Георг Герман Конради болды, барлығы Стокгольмде тұратын. Осылайша басқару билігі Гётеборгтан Стокгольмге ауысты, және онда екі жаңа кеме сатып алынды. Швеция үкіметі 1766–69 жылдары төленетін 6% пайызы бар несие алды, 1813 жылы бұл 100 000 фунт стерлингке бағаланған, ал тағы бірі, пайызызсыз, сомасының жартысы импорттық баж салығынан қайтарылатын, мәні бойынша, баж салығын алдын ала төлеу. Үшінші чартер кезінде Кантонға 39 сапар жасалды, ал кемелердің ешқайсысы жоғалмады немесе зақымдамады, бірақ Қытаймен саудадан түскен пайда төмендеді. Швеция үшін шешуші момент 1780 жылы Америка Тәуелсіздік соғысы болды, онда Франция, Голландия Республикасы және Испания Ұлыбританияға қарсы бірікті, содан кейін Қытаймен сауда жасаудан тоқтатылды. Сұраныс жетіспеуінен Кантонда шайдың бағасы төмендеді, бірақ Еуропада өсті, онда Швеция енді шайдың дерлік жалғыз жеткізушісі болды. Бұл үшінші окрой бойынша жалпы пайда сомасына әсер етті, ол алдыңғы екі окройдан 58% жоғары болды. Осы кезеңде Швециядан экспортталатын тауарлар да өзгерді. Бұрынғы негізгі өнімдер, мысалы темір, ағаш және шайыр, жүк тізімдерінен жоқ. Оның орнына ең ірі тауар күміс болды, одан кейін ағылшын қорғасыны және шведтік жүн матасы немесе қалың мата келді. Үшінші чартердің соңғы кезеңінде суперкарголардың бірі Кантонда тұрақты түрде бірнеше жыл бойы қалуы қалыпты жағдайға айналды. Олардың бірі Жан Абрахам Грилл болды, ол жеке істеріне көп уақытын жұмсады, бұл тәжірибені басқа резиденттік суперкарголар жалғастырды. Карл Линней және Швеция Корольдік Ғылым академиясы да компанияның кемелерін пайдаланды. Олар ғалымдар мен зерттеушілерді кемелер тоқтаған жерлердің барлығынан жануарлар мен өсімдіктер туралы ақпарат жинауға және егжей-тегжейлі күнделіктер жүргізуге жіберді. Компания бос жолаушыларды кемеге алмайтын, сондықтан көптеген ғалымдар теологиядан «жедел курстардан» өтіп, тездетіп кемеде пастор болып тағайындалды. Бұл шаралар екінші чартер кезінде басталды және үшінші чартер кезінде өршілді. 1758 жылы шведтер Еуропадағы саяси өзгерістерге байланысты, голландтардың бақылауындағы Капке (қазіргі Кейптаунға) кемелерін тоқтатып, жабдықтауға мүмкіндік алды. Бірақ 1783 жылы америкалық соғыс аяқталғаннан кейін Швеция шай саудасындағы артықшылығын жоғалтып, компанияның құлдырауы қайта басталды. 1777 жылы Кантондағы SOIC суперкаргосы, фин Петр Йохан Блад, осыған ойланып, Қытай императорына Еуропаның Қытаймен саудасы Швеция басқаратын бір ғана еуропалық компания арқылы жүргізілуі керек деген ұсыныспен елші жіберуді ұсынды. Ол, егер ағылшындар уақтылы тоқтатылмаса, олар Үндістанда істегендей, «төзімсіз үстемдік орнату» арқылы Қытайға еніп кетеді деп мәлімдеді. Директорлар бұрынғыдай сауда-саттықты жалғастыруды қалағандықтан, бұл өтініш ешқашан жіберілмеді. Үшінші окрой кезінде SOIC-тің коммерциялық кеңеюі 1769–71 жылдары Кантонға 18 айлық сапар кезінде жазылған Якоб Валленбергтің «Менің ұлым» комиксіне жағдай жасады. Өзінің басқа әзіл-қалжыңдары мен кездейсоқ расизмімен қатар Валленберг Карл Линнейдің кең желідегі хат-хабарларында саяхаттаушы натуралистер жариялаған маңызды есептерді пародиялады.

Төртінші октрой (1786 - 1806)

SOIC төртінші жарғыға дейін жалғасты, үшінші жарғының соңғы кезеңінде болған компаниямен ұқсас. Басқару құрамы өзгермеді, белгілі бір қаржы қоры сақталды және кейбір алымдар, салықтар мен ережелер түзетілді. Осы кезеңде компанияның 12 кемесі болды, олар барлығы 31 сапар жасады. Үш кеме жоғалып, біреуі зақымданып сатылды. Акционерлер төртінші жарғы кезеңінде дивиденд алмады. Саудадан түскен пайда, көбінесе Англияға шай импортына қатысты жаңа ережелердің нәтижесінде, азайды. SOIC-тің алдыңғы шай жүктемелерінің көп бөлігі Англияға контрабанда арқылы әкелінген, бірақ бұл тәуекелге қарағанда пайда жеткіліксіз болды. 1789 жылы компанияны тарату туралы әңгімелер басталып, 1804 жылдан кейін Швециядан ешқандай кеме жіберілмеді. 1808 жылдың 27 маусымында компания акционерлерге жағдайды хабарлады, ал 1811 жылдың 18 мамырында төртінші жарғылық компания банкрот деп жарияланды.

Төмендеу және құлдырау

1806 жылы бесінші октрой шықты, ол 15 жылға артықшылықтар берді, бірақ бұл артықшылықтар бұрынғылардан едәуір өзгеше болды. Егер SOIC екі жыл ішінде кеме жібермей, сауданы бастамаса, енді кез келген адам Мыс мүйісінің ар жағындағы елдермен сауда жасауға құқылы болды. Инвесторлардың саудаға сенімі жойылғандықтан, ешқандай кеме жіберілмеді. 1813 жылғы 13 желтоқсанда акционерлер жиналысында компания октрой мерзімі аяқталғанға сегіз жыл бұрын таратылды. Қалған акциялар мен тауарлар шетелдік сатып алушыларға сатылды және 1814 жылы сауда барлығына еркін деп жарияланды.

Ту

Бірінші жарғыға сәйкес, SOIC кемелеріне тек швед саудашысының жалауын – сары крестпен төртбұрышты көк жалауды пайдалануға рұқсат берілді. 1746 жылы жарғы жаңартылғанда компанияға өз атауының шифры немесе монограммасын жалауға қосуға рұқсат берілді, бұл басқа сауда кемелерінен ажырату үшін жасалды. Ұзақ өтпей, SOIC кемелері желекті немесе үшбұрышты желекті жалауды қолдана бастады. Мақсаты – кемені соғыс кемесіне ұқсатып, пираттардың назарын аудармау еді. Швед әскери кемелері немесе әскери командирді тасымалдайтын кемелер шведтік энсигнді – үш желекті немесе сопақша құйрықты және тілшелі тікбұрышты жалаудың нұсқасын қолданды. Бұл сол кездегі жалау туралы ережелерге қайшы келетін. 1751 жылы патшалық жарлықпен желекті жалауды пайдалануға тыйым салынды, бірақ SOIC бұған көңіл бөлмей, өз жалауларын Кантоннан тапсырыс берді. Бұл екі қылмыс саналды, себебі жалаушаларды тек шлюптың артында ғана қолдану керек еді. Тыйым SOIC басшыларына кедерес келтірмеді, Швецияда сақталған ең көне жалау – «Ловиза Ульрика» кемесінен (1767–68 ж. Кантонға) алынған желекті жалау. SOIC директоры Клас Грилл тапсырыс берген ұқсас жалау Свиндерсвик мұражайында сақталады. Сол кезде стандартталған сигналдық жалаулар болған жоқ; оның орнына кемелер түрлі, алдын ала келісілген тәсілдермен жалауды немесе жалауларды, кейде сигнал беру үшін жеребелермен және зеңбірек оқтарымен қолданды. Олардың кейбіреулері жеке кемелерге арналған, ал кейбіреулері халықаралық деңгейде қолданылды. Кейде бұл басқа елдердің жалауларын көрсетуді де қамтыды. Сондай-ақ, егер кеме жау кемелері кездесуі мүмкін болса және капитан қақтығыстан қашуға ниеттенсе, бұл жалаулар алдау мақсатында қолданылды. SOIC кемелерінің швед кемелеріне тоқтауға тыйым салынған жерлерде азық-түлік жинау немесе сатып алу үшін француз немесе ағылшын жалауымен құрлыққа жақындағаны туралы жазбалар бар.

Қазіргі заманғы Швед Ост-Инд компаниясы

1993 жылдың 28 желтоқсанында Svenska Ostindiska Companiet Aktiebolag (Швед Ост-Индия компаниясы) деп аталатын жаңа компания тіркелді. Ол Гётебор кемесінің көшірмесін салу мақсатында құрылған. Компания кеме жасау, білім беру, ғылыми зерттеу, швед теңіз шаруашылығы және халықаралық сауда саласындағы жарнама мен маркетинг қызметтерін жүзеге асыру үшін тіркелген. Компания Гётебор қаласында орналасқан. 2013 жылы компанияның табысы 19 миллион кронаны құрады. Компания 2008 жылы тіркелген Stiftelsen Ostindiefararen Götheborg (Шығыс Индия саудагері Гётеборг қоры) қорының еншілес компаниясы болып табылады.

Компаниялық кеме көшірмесі

1993 жылы Шығыс Үндістан компаниясының «Гётеборг» кемесін қайта жасау және оны Гётеборгтен Гуанчжоуға бару жобасы басталды. Жобаны алғашқы компанияның атымен аталатын фирма басқарады. 2005 жылдың қазанында қайта құрылған кеме Қытайға жол тартып, 2006 жылдың шілдесінде жетті. Бортында кәсіби маман мен студенттердің қосылған экипажы болды. Осы уақыттан бері кеме әлемнің көптеген қалаларына және теңіздік шараларға саяхат жасады. Көшірменің нақты атауы – «Гётеборг III». Бұл 1745 жылы Гётеборг жанында батқан «Гётеборг» кемесінің көшірмесі. 1786 жылы Гётеборгте осы атпен тағы бір кеме салынды. Ол SOIC компаниясының кемелері арасында екінші ең ірі кеме (ең ірісі – «Drottningen») болды және Кантонға үш рет сапар жасады: 2 ақпан 1788 жыл – 13 мамыр 1790 жыл, 13 қараша 1791 жыл – 12 маусым 1793 жыл, және 5 желтоқсан 1795 жылы кеме Кантонға бағыт алды, бірақ 8 наурыз 1796 жылы Кейптаунда жоғалып кетті, Гётеборгтен шығар жолда.