Астольф де Кюстин: Француз аристократы және жазушысы
Marquis de Custine
Астольф де Кюстин – француз аристократы және жазушысы. "1839 жылғы Ресей" саяхат еңбегімен танымал, Николай I билігіндегі Ресейдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы баяндайды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз аристократы және жазушысы (1790–1857)
French aristocrat and writer (1790–1857)
Астольф Луи Леонор, Кустин маркизі (18 наурыз 1790 – 25 қыркүйек 1857) – француз аристократы және жазушысы, ең белгілісі – саяхат жазбаларымен, әсіресе Ресейге сапары туралы "La Russie en 1839" еңбегімен танымал. Бұл шығарма Кустинның Ресей империясы бойынша жасаған саяхатын ғана емес, сонымен қатар Николай I патшалығы тұсындағы қоғамдық құрылымды, экономиканы және тұрмыс салтын да көрсетеді.
Astolphe Louis Léonor, Marquis de Custine (18 March 1790 – 25 September 1857) was a French aristocrat and writer who is best known for his travel writing, in particular his account of his visit to Russia, La Russie en 1839. This work documents not only Custine's travels through the Russian Empire, but also the social fabric, economy and way of life during the reign of Nicholas I.
Өмірбаян
Астольф де Кустин Лотарингияның Нидервилль қаласында дүниеге келген. Оның отбасы француз дворяндарынан тегін шығарған және 18 ғасырдың басынан бері маркиз атағын иеленген. Отбасының әкесінің тармағы сондай-ақ атақты фаянс фабрикасына ие болған. Оның анасы, Дельфин де Сабран, маркиза де Кустин, Сабран әулетінен шыққан және өте зиялы да әдемі болғанымен танымал. Кустиннің әкесі мен атасы, Адам Филипп, граф де Кустин, екеуі де Франция революциясына көңіл білдірген, бірақ екеуі де гильотинаға алынған. Кустиннің анасы түрмеге қамалып, сол тағдырдан мүжілген. Робеспьердің құлатылуынан және Террордың аяқталуынан кейін маркизаның Жозеф Фушемен (кейін Наполеонның полиция министрі болған) болған достығы оған отбасылық қорды қалпына келтіруге көмектескен. 1795 жылы Кустин анасымен бірге Лотарингияға қайта қоныстанды. Қатаң мінезді анасының басшылығымен Кустин хаостық, бірақ өте ынталандыратын әлеуметтік ортада өсті. Бұл оны көрнекті зиялылармен, соның ішінде француз әдебиетіндегі романтизмнің негізін қалаушы саналатын Жермен де Сталь және Франсуа Рене де Шатобрианмен жиі байланыстырды. Маркиза 1803 жылдың қазан айында Нормандиядағы Лизиеге жақын орналасқан Фервакс қақпасын герцог де Лавальдан сатып алды; Шатобриан 1804 және 1806 жылдар аралығында ол жерге барғандағы сапарларын, «Mémoires d'Outre Tombe» еңбегінде маркиза мен Кустинмен болған әңгімелерін жазған. Дельфин 1826 жылдың 13 шілдесінде Швейцарияның Во кантонындағы Бекс қаласында қайтыс болды. Кустин тамаша білім алып, қоғамдық өмірге қадам басуға дайын болған сияқты. Жылдық 60 000 франк көлеміндегі табысы оған қалауынша өмір сүруге мүмкіндік берді. Оның Париждің сыртында, Сен-Гратиенде үйі болған, онда кейде Фредерик Шопен қонаққа келіп тұратын. Кустин дипломатиялық қызметте болды, Вена конгресіне қатысты және тіпті әскери шен алуға келісті. Бір кезде Кустинге Мадам де Стальдің қызы Альбертинаға үйлену ұсынылған, бірақ ол одан бас тартқан. 1821 жылы Кустин анасының тілегімен Леонтина де Сен-Симон де Куртомерге үйленді. Кейіннен гомосексуализмін мойындап, еркек сүйіктісімен ашық өмір сүрген маркиз, әйеліне деген шынайы сезімдерін сақтаған. Олардың Энгерран есімді ұлы болды. Некеде Кустин ағылшын Эдвард Сент-Барбемен танысып, романтикалық қарым-қатынас орнатқан. 1823 жылы екінші жүктіліктің басында Леонтина ауыр сырқатқа шалдығып, жиырма жасында қайтыс болды. Бірақ аурудың нақты себебі анықталған жоқ. Дегенмен, оқиға туралы хабар Францияға жылдам тарады: «Осы кезден бастап өмірінің соңына дейін Кустин Францияның ең көрнекті және әйгілі гомосексуалисі ретінде күнделікті қатыгез әңгімелерде еске алынды». Әдеби салон, әлеуметтік салоннан айырмашылығы, Кустинге ашық болғанымен, онымен дос болған көптеген адамдар оның артынан келекелеген. Оның дипломатиялық мансабы да осы оқиғадан кейін тоқтатылды. Кустин мен Сент-Барбе үйіне үштік өмір салтын құру үшін көшіп келді. Кустин былай деп жазды: «Оның жүрегі тамаша, ақылы ерекше, бәрінен бейхабар, ал бәрін шешетін нәрсе – тартымды мінезі мен сыртқы келбеті». 1841 жылы Гуровский испандық инфанта Изабелла Фердинанда де Бурбонға үйленді.
Astolphe de Custine was born in Niderviller, Lorraine. His family belonged to the French nobility and possessed the title marquis since the early 18th century. The paternal branch of the family also owned a famous faience factory. His mother, Delphine de Sabran, Marquise de Custine, came from the House of Sabran and was noted for her intelligence and great beauty. Custine's father and grandfather, Adam Philippe, Comte de Custine, both sympathized with the French Revolution but were both guillotined. Custine's mother was imprisoned and barely escaped the same fate. In the aftermath of the overthrow of Robespierre and the end of the Reign of Terror, the friendship of the marchioness with Joseph Fouché (who would eventually become Minister of Police under Napoleon) allowed her to recover part of the family fortune. Custine and his mother resettled in Lorraine in 1795. Under the direction of his strong willed mother, Custine was raised in an chaotic yet stimulating social environment. This brought him into frequent contact with noted intellectuals, among them Germaine de Staël and François René de Chateaubriand, considered the founder of Romanticism in French literature. The marchioness purchased the château of Fervaques, near Lisieux, in Normandy, from the Duc de Laval in October 1803; Chateaubriand noted his visits there between 1804 and 1806 in which he discussed with both the marchioness and Custine in Mémoires d'Outre Tombe. Delphine died at Bex, in Vaud, Switzerland, on 13 July 1826. Custine was given an excellent education and seemed to be headed towards a life in society. An income of 60,000 francs a year enabled him to live as he pleased. He owned an estate outside Paris, at Saint Gratien, where on occasions he was visited by Frédéric Chopin. Custine spent time in the diplomatic service, attending the Congress of Vienna, and even accepted a military commission. Custine was at one time expected to marry Madame de Staël's daughter, Albertine, but refused the match. In 1821 Custine married Léontine de Saint Simon de Courtomer, following the wishes of his mother. The Marquis, who would later admit his homosexuality and live openly with a male lover, was nevertheless genuinely fond of his wife. They had a son, Enguerrand. During the marriage Custine met and established a romantic relationship with an Englishman, Edward Saint Barbe, who moved into the house with the couple, and remained his life companion. In 1823, during the early stages of a second pregnancy, Léontine fell ill and died, aged only twenty. However the exact reason for the attack was never proven. Nevertheless, news of the incident quickly spread around France — "From this time on to the end of his life Custine would figure, in the cruel gossip of the day, primarily as France's most distinguished and notorious homosexual." Even though the literary salons, as opposed to the society salons, remained open to Custine, many people who were friendly with him sneered at him behind his back. His diplomatic career was also cut short by this incident. moved into Custine and Saint Barbe's home in the rue de La Rochefoucauld to form a ménage à trois. Wrote Custine: "He has an excellent heart, an original mind, is graciously ignorant of everything, and what settles it all, a charming bearing and countenance." In 1841 Gurowski married a Spanish infanta Isabella Ferdinanda de Bourbon.
1839 жылғы Ресей
Кейін Кустин өзінің саяхат жазуға бейім екенін білді. Ол Испанияға жасаған сапары туралы жақсы қабылдаған еңбек жазды және Оноре де Бальзак оны Оңтүстік Италия мен Ресей сияқты Еуропаның басқа “жартылай еуропалық” бөліктері туралы жазуға ынталандырды. 1830-шы жылдардың аяғында Алексис де Токвильдің “Америка демократиясы” атты кітабы жарық көрді, оның соңғы тарауында болашақ Ресей мен Америкаға тиесілі деген болжам айтылды. Токвильдің еңбегінен шабыттанған Кустин өзінің келесі жазбасының тақырыбы Ресей болатынына шешім берді. Кейіннен тарихшылардың бірі Кустинді “Ресейдің Токвилі” деп атады. Кустин 1839 жылы Ресейге сапар шекті, көп уақытын Санкт-Петербургте өткізді, сонымен қатар Мәскеу мен Ярославльге де барды. Өз елінде саяси консерватор болған ол демократияның халықтың бассыздығына әкелетінінен қорқып, Ресейге өкілдік билікке қарсы аргументтер іздеуге келді, бірақ Ресейдегі автократия мен орыс халқының өзінің құлдықтауына қатысуынан қорқып қалды. Ол бұл жағдайды Ресей православие шіркеуінің артта қалуымен, ортағасырлық Ресейге моңғол шапқыншылығының зиянды салдарымен және Петр I-нің саясатымен байланыстырды. Кустин аяусыз сынды орыс дворяндары мен Николай I-ге арнады. Кустин Ресей аристократиясының “еуропалық мәдениеттің жылтырынан ‘жабайыларша бұзылуға’ жететіндей жеткілікті, бірақ мәдениетті адамдарға айналуға жеткіліксіз” екенін айтты. Олар “сізді жабайыларын іздеуге жетелейтін үйретілген аюлар” сияқты еді. Кустин патша Николайды тұрақты түрде тыңдауға бұйырғаны және Польшаны басып тастағаны үшін (қараша көтерілісін қараңыз) сынады. Кустин патшамен бірнеше рет әңгімелесіп, патшаның өзін міндетті сезінгендіктен осылай әрекет еткен болуы мүмкін деген қорытындыға келді. “Егер императордың жүрегінде оның саясатында көрсеткенінен артық мейірім болмаса, онда мен Ресейге ашыраймын; егер керісінше, оның шынайы сезімдері оның іс-әрекеттерінен жоғары болса, онда мен императорға ашыраймын” (Кеннан 76). Кеннанның сөзіне сүйенсек, Кустин Ресейді патшаға құлшынып, тыңдаудың қорқынышты аймағы ретінде қарастырды. Кустинның айтуынша, Пруссия шекарасын кескеннен кейін ауа еркін сезілді. 20-шы ғасырдың ортасында көптеген сарапшылар Кустинның Ресей туралы сипаттамасы мен заманауи Совет Одағы арасындағы параллельдерді анықтады, сондай-ақ оның Николай I және Иосиф Сталиннің мінез-қалпындағы ұқсастықтарды байқады.
Custine eventually discovered that his knack was for travel writing. He wrote a decently received account of a trip to Spain and was encouraged by Honoré de Balzac to write accounts of other "half European" parts of Europe, like southern Italy and Russia. In the late 1830s, Alexis de Tocqueville's Democracy in America appeared, whose last chapter contained the prophecy that the future belonged to Russia and America. Inspired by Tocqueville's work, Custine decided that Russia would be the subject of his next writing effort. Custine was later dubbed by some historians as "the de Tocqueville of Russia". Custine visited Russia in 1839, spending most of his time in St. Petersburg, but also visiting Moscow and Yaroslavl. A political reactionary in his own country, fearful that democracy would inevitably lead to mob rule, he went to Russia looking for arguments against representative government, but he was appalled by autocracy as practiced in Russia and equally by the Russian people's apparent collaboration in their own oppression. He attributed this state of affairs to what he saw as the backwardness of the Russian Orthodox Church, combined with the disastrous effects of the Mongol invasion of medieval Russia, and the policies of Peter the Great. Most of Custine's mockery was reserved for the Russian nobility and Nicholas I. Custine said that Russia's aristocracy had "just enough of the gloss of European civilization to be 'spoiled as savages' but not enough to become cultivated men. They were like 'trained bears who made you long for the wild ones.'" Custine criticized Tsar Nicholas for the constant spying he ordered and for repressing Poland (see November Uprising). Custine had more than one conversation with the Tsar and concluded it was possible that the Tsar behaved as he did only because he felt he had to. "If the Emperor has no more of mercy in his heart than he reveals in his policies, then I pity Russia; if, on the other hand, his true sentiments are really superior to his acts, then I pity the Emperor" (Kennan 76). According to Kennan, Custine saw Russia as a horrible domain of obsequious flattery of the Tsar and spying. Custine said the air felt freer the moment one crossed into Prussia. In the mid 20th century, many commentators drew parallels between Custine's description of Russia and contemporary Soviet Union as well as noticing many similarities between his character outline of Nicholas I and Joseph Stalin.
Жарияланым және реакция
1843 жылы толыққанды жарияланған "La Russie en 1839" кітабы ағылшын, француз және неміс тілдерінде алты рет басылып, кеңінен таралды, бірақ Ресейде тыйым салынды. Толық нұсқасы 1996 жылға дейін жарияланбады. Дегенмен, бірнеше ресейлік авторлар оны сынап жазған еңбектерін жариялады. Царлық билік шетелдік ғалым, Аугуст фон Хакштаузеннің "Ресейдің ішкі жағдайы туралы зерттеулер" атты еңбегін де қолдады. Бұл жұмысты Ресейдің дәстүрлі әлеуметтік институттарын объективті түрде зерттеу әрекеті деп қарастыруға болады, және Цардың кеңесшілері бұл Кустиннің еңбегіне тиімді қарсылық көрсетеді деп сенді. Цар француз жазушысы Гиполит Огерге оған қарсы кең көлемде жазба дайындауды тапсырды. Алайда, Кустин кітабына байланысты дау сол кезде аяқталғандықтан, Цар бұл кітапты көпшілік назарына қайтадан түсірмеуді жөн көрді, соның салдарынан жоба тоқтатылды.
La Russie en 1839, first published in full in 1843, went through six printings and was widely read in England, France, and Germany but banned in Russia, where it was not published in an unabridged version until 1996. Nonetheless, several Russian authors published works critical of it. Tsarist authorities also sponsored a more scholarly investigation of Russia by a foreigner, August von Haxthausen, who authored the Studies on the Interior of Russia. This work can be interpreted as an attempt to provide an objective research of Russia's traditional social institutions, which the Tsar's advisors believed would effectively counter Custine's work. The Tsar also commissioned the French writer Hippolyte Auger to pen an extensive refutation. However, as the scandal of Custine's work had subsided by then, the Tsar decided it was best not to remind the public of the book, and the project was abandoned.
Кейінгі өмірі
Костин 1857 жылдың 25 қыркүйегінде кешке инсульттан қайтыс болды.
Custine died of a stroke in the evening of 25 September 1857.
Мұра
Кустиннің "La Russie en 1839" еңбегіндегі бақылаулары оның терең ойлылығы, болашақты болжауы және тамаша ойын-сауық құндылығы үшін бүгінгі күнге дейін жоғары бағаланады. Бірақ, кейбіреулер оны қате, мақтанқор, нәсілшіл және ұлттық стереотиптердің әбес екенін ескере отырып, ұнатпайды. Дегенмен, бір сыншы жазғандай, "Маркиз бәрінен жоғары еркіндікті бағалады; қорқыныштан, екіжүзділіктен және адам рухын шектейтін тұтқындардан азаттықты".
Custine's observations in La Russie en 1839 continue to be admired for their insight, prescience and sheer entertainment value, but are also disliked by others for reasons that can include the belief they are inaccurate, pretentious, racist, and that the idea of national stereotypes is an absurdity. However, as one critic has written, what is indisputable is that "Above all, the Marquis valued freedom; freedom from fear, hypocrisy and the shackles that restrain the human spirit."
Танымал мәдениетте
Сергей Дрейден 2002 жылғы "Русский ковчег" фильмінде Кустиннің образын сомдайды. Оның уақыт арқылы саяхаттайтын әңгімешімен болған әңгімелері Ресейдің өз өзін анықтау және Еуропамен қарым-қатынасын орнатудағы үздіксіз күресін бейнелеуге бағытталған.
Sergey Dreyden stars as a character representing Custine in the 2002 film Russian Ark. His conversations with the time travelling narrator are intended to reflect Russia's continued struggle to search for its own identity and define its relations vis à vis Europe.