Кіріспе

Неміс анабаптистік жетекшісі Бальтазар Хабмайер (1480 – 10 наурыз 1528; Пацимонтан) – ықпалды неміс анабаптистік жетекшісі болған. Ол Реформация дәуіріндегі ең белгілі және құрметті анабаптист дінтанушыларының бірі еді.

Ерте өмір және білім

Ол 1480 жылы Баварияның Фридберг қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы туралы мәлімет жоқ. Ол Аугсбургтегі латын мектебінде оқыды және 1503 жылдың 1 мамырында Фрайбург университетіне қабылданды. Жеткіліксіз қаржы салдарынан ол университетті тастап, Швейцарияның Шаффхаузен қаласында біраз уақыт мұғалім болып жұмыс істеді. 1507 жылы Фрайбургке оралып, 1511 жылы бакалавр және магистр дәрежелерін алды. 1512 жылы Джон Эктің жетекшілігімен Ингольштадт университетінен докторлық диссертациясын қорғады және 1515 жылға қарай университет проректоры болды. Хабмайердің уағыз айту шеберлігімен танымалдылығы кеңінен тараған. 1516 жылы ол Регенсбургтегі Рим-католик шіркеуінің пасторы қызметіне тағайындалып, Ингольштадт университетінен кетті. 1519 жылы Максимилиан I қайтыс болғаннан кейін Хабмайер Регенсбургтегі еврейлерге қарсы зорлық-зомбылыққа толы погромды ұйымдастыруға көмектесті, сондай-ақ олардың синагогасын толыққанды қиратты. Еврейлерді өлтіргеннен және қуғаннан кейін ол бұрынғы синагога орнына жақын жерде Регенсбургтың әдемі Мариясының құлшылық ортасын құруға белсенді түрде қатысты, ол Еуропаның түкпір-түкпірінен паломниктерді тартты және реформаторлар тарапынан қатты сынға ұшырады. 1521 жылы Хабмайер Вальдшут-Тиенгенге барып, 1524 жылы Баден-Вюртембергтің Рейхенау қаласынан Елизавета Хюглинге үйленді.

Реформаторлар мен анабаптистер

1522 жылы Базельде Генрих Гларенмен (Конрад Гребельдің мұғалімі) және Эразммен танысты. 1523 жылғы наурыз айында Цюрихте Хюбмайер Гулдрих Цвинглимен кездесіп, сол жылдың қазан айында тіпті онда да пікірсайысқа қатысты. Ол: «Сенім және дінге қатысты барлық дауларда, тек Құдайдың аузынан шыққан Киелі кітаптар ғана біздің өлшеміміз бен ережеміз болуы керек» деп жазды. Осы пікірсайыста Хюбмайердің нәрестелерді шомылдыру рәсімінен бас тартуына себеп болды, өйткені ол оны Киелі кітаппен дәлелдей алмады. Ол, Киелі кітапта көрінетін қайшылықтар болған жағдайда да, екі шындықты бір уақытта ұстану керек деп есептеді. 1525 жылы Цюрихтен қуылған анабаптист Вильгельм Рублин Вальдшут қаласына келді. Сәуір айында Рублин Хюбмайерді және тағы алпыс адамды шомылдыру рәсімінен өткізді. Вальдшутта Хюбмайердің анабаптист көзқарастары оған князь Фердинандтың наразылығын тудырды. Осы бәсекелестік Хюбмайердің шейіт болуына соқтырды. Хюбмайер бастапқыда князьден қорғаныш іздеп Шаффхаузенге барды. 1525 жылдың желтоқсан айында Хюбмайер Австрия армиясынан қашу үшін тағы да Цюрихке қашып келді. Цвингли оған баспана береді деп үміттенгенімен, оны тұтқындатты. Түрмеде Хюбмайер шомылдыру рәсімі туралы пікірсайыс өткізуді сұрады, оған рұқсат берілді. Пікірсайыс кезінде ерекше оқиғалар орын алды. Пікірсайысқа Хюбмайер сұраған төрт адамнан құралған он адам қатысты. Талқылау барысында Хюбмайер Цвинглидің балаларға насақат беруге дейін шомылдыру рәсімінен өткізуге болмайды деген сөздерін келтірді. Цвингли оны дұрыс түсінбегенін айтты. Хюбмайердің сын-пікірлері Цвинглидің католиктерге қарсы реформасына қайшы келетін мәселеде Цвинглидің бұрынғы позициясынан бас тартуын көрсетумен ары қарай жүрді. Хюбмайер: «Егер сен [Киелі кітапқа сүйеніп нәрестелерді шомылдыруды] дәлелдей алмасаң, дін қызметкері сен оған қарсы қолданған қылышыңды енді жинап алғаныңды айтып шағымданады» деп жазды. Хюбмайердің аргументтеріне қарамастан, кеңес туған Цвинглидің жағына шығып, оның пайдасына шешім шығарды. Аң-таң қалған Хюбмайер өз пікірінен бас тартуға келісті. Бірақ келесі күні қауым алдында ол өзінің әрекеттерінен туған психикалық және рухани күйзелісті мойындап, «Мен бас тарта алмаймын және бас тартпаймын» деді. Түрмеде азаптау кезінде ол қажетті бас тартуды жасады. Содан кейін оған Швейцариядан кетуге рұқсат беріліп, Моравиядағы Никольсбургке сапарлады. Бұл әлсіздік оны қатты мазалады және 1526 жылы ол «Қателесуім мүмкін – мен адаммын, бірақ еретик бола алмаймын. Әй, Құдай, менің әлсіздігімді кешір» деген сөздері бар «Қысқа кешірім» атты еңбегін жариялады.

Түрме мен өлім

Никольсбургте Хабмайердің уағызы сол аймақта тұратын Цвинглиандардың арасынан анабаптизмге жақын уақыттың ішінде жандаушылар әкелді. "Әрине, Мәриям - Раббымыз Иса Мәсіхтің анасы, ол - етке келген Құдай—Құдай бізбен ЕМАНУИЛ". Хабмайер қабылдамаған нәрсе - Мәриямның бірге құтқарушы және күнәсіз болғандығы туралы үйретім. Ол Иса Мәсіхті жердегі әкесі жоқ, жалғыз күнәсіз жаратылыс деп сенді.

Жергілікті тіл

Университет біліміне ие болғандықтан, Хабмайер латын тілін білген, себебі сол кезде шіркеудің барлық ресми хабарласуы осы тілде жүргізілетін. Ол латын тілін жақсы білсе де, латынша түсінбес халыққа жете алу үшін, өз ана тілі – неміс тілінде сөйлеуді жөн көрді. Бұл оның жазбаларының неміс тілінде жазылғандығынан анық көрінеді. Оның сөзінен де мысалды келтіруге болады: "Тәңірдің құрбаны әр елдің тілінде жариялануы керек. Бір елде қарапайым халықтың тілінде псалмның бір шумағы айтылуы, шіркеуде түсініксіз бес псалм жат тілде оқылуынан гөрі әлдеқайда жақсы".

Әйелдер туралы

Хабмайердің еңбектерінде әйелдер тақырыбына аз мән берілген. Ол Құдайдың балаларын тәртіпке салуын ұстаздың шәкіртін қамшымен ұруымен, немесе ердің әйелін ұруымен салыстырған. Хабмайер шәкірттерін немесе әйелін ұру практикасын қолдады ма, қолдамады ма, белгісіз, себебі ол бұл туралы еңбектерінде толыққанды түсіндірмеген. Дегенмен, бұрынғы дәуірдегі кез келген тұлға сияқты, осындай мысалға сүйене отырып Хабмайердің әйелдерге қатысты көзқарасын нақты анықтау мүмкін емес.

Қайта қалпына келтіру туралы

Хабмайер қалпына келтірілген ерлер мен әйелдердің Адамның құлауына ұшырамаған еркін рухы бар екеніне сенді.

Чиркінің әулеттері туралы

Тарихшы және теолог Эндрю Клагердің айтуынша, "Хабмайер бауырластардан шомылдыру рәсімі және ерік бостандығы туралы ілімдерді ғана емес, сонымен қатар оларды өзімен бірге, бір, қасиетті, апостолдық ecclesia universalis-тің мүшелері ретінде қабылдады, бұл, оның экклезиологиясының құрамына сәйкес, адасқан паптық ecclesia particularis-қа қарсылық білдіру үшін жасалды". Хабмайердің шіркеу аталарының жазбаларына қол жеткізу жолында, ол "гуманистік принциптерге, әсіресе ad fontes қағидасына, реституционизмге, сондай-ақ схоластикалық силогизмдерді және түсіндірмелерді қабылдамауға, грамматика мен филологияға күшейтілген назарға негізделген аталардың толық, гуманистік басылымдарын қолдануға шабыттанды". Хабмайер көптеген еңбектерінде шіркеу аталарына сілтеме берсе де, оның "Сенушілер шомылдыруы туралы ескі және жаңа ұстаздар" (1526) атты екі трактаты, әсіресе шомылдыру рәсіміне қатысты аталардың ойларын ең жүйелі және мақсатты түрде зерттейді.