Кіріспе

Тибет, Қытайдың Лхаса қаласындағы тибет буддалық монастыры Жоханг (, ), немесе Ра са 'фрул снанг гцуг лаг ханг, немесе Qoikang монастыры, немесе Zuglagkang, (немесе Tsuklakang) "Лхасаның жүрегі" деп есептеледі. Жоханг – тибет буддалық ғибадатханасы, оның ғибадатхана кешені және Гелуг мектебінің монастырынан тұрады. Бархор алаңында орналасқан, ол шамамен 640 жылы патша Сонгстен Гампо Непал патшайымы әкелген Акшобья Буддасының Жово Микё Дордже мүсіні мен Цугльхаханге орналастыру үшін салынған.

Тарих

Тибеттіктер өз елін срин-ма (сынма деп айтылады) – елде буддизмнің таралуына қарсы тұрған жабайы әйел-перімен басқарылатын тірі бірлік ретінде қарастырды. Оның зұлым ниеттерін тоқтату үшін, патша Сонгцен Гампо (біріккен Тибеттің алғашқы патшасы) көлді толтырып, қазір ежелгі көлден су ішетін кішкентай тоғанды қалдырды, ал толтырылған жерге ғибадатхана салынды. Келесі тоғыз ғасыр ішінде ғибадатхана кеңейтілді, соңғы жөндеу жұмыстары 1610 жылы Бесінші Далай-лама жасады. Ғибадатхананың құрылысы непалдық шеберлерге жатқызылады. Сонгцен Гампоның қайтысынан кейін, ханшайым Вэньчжэнь Жовоның мүсінін Рамоче ғибадатханасынан Жохан ғибадатханасына көшіріп, қытай шабуылынан сақтады. Ғибадатхананың «Шатыр» деп аталатын бөлігі Жово Сакиямунидің жасырылған жері болды. 755 жылдан 797 жылға дейін патша Тресанг Детсан тұсында буддистер қудаланды, себебі патшаның министрі Маршанг Зонгбаги (Бонның жақтасы) буддизмге қарсы болды. Осы кезеңде Жоханг ғибадатханасындағы Ақшобья Будданың мүсіні жер астына жасырылды, хабарлауынша, 200 адам оны таба алмады. Жоханг пен Рамоче ғибадатханаларындағы мүсіндер Нгаридегі Джизонгқа көшірілді, ал монахтар қудаланып Жохангтан қуылды. Тоғызыншы ғасырдың соңы мен оныншы ғасырдың басында буддизмге қарсы шаралар кезінде Жоханг пен Рамоче ғибадатханалары мал тұратын жер ретінде пайдаланылды. 1049 жылы Жохангта сабақ берген бенгалдық буддизмнің белгілі ұстазы Атиша 1054 жылы қайтыс болды. Ол Жохангтағы бағанадан «Патшаның өсиеті» (Бка’ чемс кахол ма) құжатын тапты, ол Сонгцен Гампоның өсиеті деп есептелді. 14 ғасырдан бастап ғибадатхана Үндістандағы Ваджрасанамен байланысты болды. Жохангта қастерленген Будда бейнесінің 12 жасар Будданың бейнесі екені, ол бұрын Үндістанның Бодх-Гая ғибадатханасында орналасқан, бұл Үндістан мен Тибет арасындағы «тарихи және ритуалдық» байланыстарды көрсетеді. Тибеттіктер Жохангты «Тибеттің Ваджрасанасы» (Бод юл гьи рДорже гдани), «екінші Ваджрасана» (рДорже гдани пал) және «Қарлы елдің кіндігі Ваджрасана» (Гангс са йи лте ба рДорже гдани) деп атайды. 1769 жылы Непалды Горхалар басып алғаннан кейін, 1792 жылы Горха-тибет соғысы кезінде Цинь әулетінің Цянлонг императоры Горхаларды Тибеттен қуды, ал тибеттіктер көршілерінен оқшауланды. Одан астам ғасырға созылған кезең «Тибеттің қараңғы ғасыры» деп аталды. Тибеттіктерге елден тысқары саяхаттауға тыйым салынды, ал Цянлонг императоры Жово Буддаға Жохангта ғибадат етудің де тиімді болатынын ұсынды. Қытайдың Лхасаны дамыту кезінде Бархор алаңы ғибадатхананың айналасындағы жолдың қиратылуынан басып алынды. Ішкі жол алаңға айналдырылды, тек қысқа жол ғана саяхат маршруты ретінде қалды. Алаңда саяхатқа қатысты діни заттар сатылады. Мәдени революция кезінде 1966 жылы 24 тамыздан бастап Жоханға қызыл гвардия шабуыл жасады, ал он жыл бойы Тибет монастырларында ғибадат тоқтатылды. Жоханды қайта жаңарту жұмыстары 1972 жылы басталды және 1980 жылы аяқталды. Осыдан кейін және қудалау тоқтағаннан кейін ғибадатхана қайта бағышталды. Қазір оған көптеген тибеттіктер келіп, ғибадатхананың ішкі киелі бөлмесінде Жовоға құлшылық етеді. Революция кезінде ғибадатхана қиратудан құтқарылды және 1979 жылға дейін жабылып қалды. Сол кезде Жоханның кейбір бөліктерінде шошқалар, мал сойылатын жер және қытай әскерінің казармалары орналасқан. Әскерлер тарихи тибет жазбаларын өртеп жіберді. Бір кезде бұл қонақ үй болды. Ғибадатхананың солтүстік және оңтүстік кіреберістерін қоршап тұрған екі тас доринг (жазбалы бағаналар) тибеттіктер ғибадат етеді. Бірінші ескерткіш 1794 жылдың наурыз айында шығарылған, қытай тілінде «Мәңгілік ұстанған тақташа» деп аталатын жарлықта талма ауруының алдын алу үшін гигиеналық кеңестер жазылған, кейбіреулерін тибеттіктер тастың өзі емдік күшке ие деп сенген. Екінші, әлдеқайда ескі, бағана биіктеп, сарай тәрізді тәжге және 821 немесе 822 жылы жазылған жазуға ие. Тақташаның бірнеше атауы бар: «Азиядағы бірінші тақташа», «Лхаса Альянсы Тақташасы», «Алмас Альянс Тақташасы», «Ағасы мен немере інісі Альянсы Тақташасы» және «Танг әулеті Тубо Бейбітшілік Альянсы Тақташасы». Оның жазуы тибет және қытай тілдерінде Тибет патшасы Ралпакан мен Қытай императоры Музонг арасындағы келісім болып табылады. Екі жазу да 1985 жылы Бархор алаңы салынғанда кірпіш қабырғалармен қоршалды. Қытай-тибет келісімінде былай делінген: «Тибет пен Қытай қазіргі оккупацияланған шекараларын сақтауға тиіс. Шығысқа қарайғы барлығы Ұлы Қытайдың жері, ал батысқа қарайғы барлығы, сөзсіз, Ұлы Тибеттің жері. Енді ешбір тарап соғыс ашпайды немесе аумақты басып алмайды. Кез келген күдікті адам қамауға алынады, оның ісі зерттеледі және ол қайтарылып жіберіледі». Далай-ламаның сөзіне сүйенсек, ғибадатханадағы көптеген бейнелердің арасында Непалдан әкелінген Будданың кішкентай ағаш мүсіні жасырылған саз балшықтан жасалған Ченризи бейнесі болды. Бейне 1300 жыл бойы ғибадатханада болды, ал Сонгцен Гампо қайтыс болғанда оның жаны кішкентай ағаш мүсініне кірді деп есептелді. Мәдени революция кезінде саз балшықтан жасалған бейне қиратылды, ал кішкентай Будда тибеттікпен Далай-ламаға берілді. 2000 жылы Жохан Потала сарайының (1994 жылдан бері ЮНЕСКО мұрасы) кеңейтілген бөлігі ретінде ЮНЕСКО әлемдік мұрасының тізіміне енді, сақтау жұмыстарын жеңілдету үшін. Ғибадатхана мемлекеттік мәдени қорғау тізіміндегі бірінші топқа енгізілді және 4A деңгейлі туристік орын ретінде санатталды. 2018 жылдың 17 ақпанында, кешкі сағат 18:40-та (жергілікті уақыт бойынша) Лхасада күн батқанға дейін ғибадатхана өртке ұшырады, өрт кешкі сағаттарға дейін жалғасты. Өрт туралы фотосуреттер мен бейнелер қытай әлеуметтік желілерінде тарады, онда ғибараттың бір бөлігінің шатыры сары жалынмен жанады және түтін шығарады, бірақ бұл суреттер тез цензураланып жойылды. Ресми газет «Тибеттік күнделік» кешкі уақытта онлайн режимінде «өрт жылдам сөндірілді» және «зардап шеккендер жоқ» екенін мәлімдеді, ал «Халық газеті» онлайн режимінде осы сөздерді жариялап, ғибадатханада «мүлік зардап шеккен жоқ» екенін қосты, екі есепте де суреттер болмады. Ғибадатхана өрттен кейін уақытша жабылды, бірақ 18 ақпанда ресми «Синьхуа» агенттігі хабарлағандай, қайта ашылды. Бірақ сары маталар ғибадатхананың орталық бейнесі Жово мүсінінің артына жаңадан ілінді. «Радио Азия» тілшісінің мәліметінше, ғибадатхананың екінші қабатына кіруге ешкімге рұқсат берілмеді. Өрт шамамен 50 шаршы метр аумақты өртеді. Ғибадатхананың алтын күмбезі құлаудың алдын алу үшін алынып тасталды және Жово мүсінінің айналасына қорғау тіректері қойылды, деп хабарлады «Синьхуа». 2018 жылдың 19 ақпанында Үндістандағы Далай-ламаның жақтастары куәгерлердің айғақтарын жариялады, онда «өрттің көзі Жово капелласынан емес, Жохан ғибадатханасының аумағындағы Цуглахан деп аталатын капелладан шыққан» және «зардап шеккендер жоқ және мүліктің зардап шеккені әлі анықталған жоқ» делінген.

Сәулет

Жоханг ғибадатханасы жетінші ғасырда салынған кезде, онда екі қабатта сегіз бөлме болған, олар Будданың жазбалары мен мүсіндерін сақтауға арналған. Ғибадатхананың едені кірпішпен қапталған, бағаналары мен есік жақтаулары кірпішпен, ал ою-өрнектері ағаштан жасалған. Тубо дәуірінде буддизмнің ізбасарлары мен жергілікті Бон дінінің арасында қақтығыстар болған. Династиялық үкіметтердің ауысуы Жоханг монастырына әсер еткен; 1409 жылдан кейін, Мин әулеті тұсында ғибадатханаға көптеген жақсартулар енгізілген. Будда залының екінші және үшінші қабаттары мен қосымша ғимараттар он бірінші ғасырда салынған. Негізгі зал – төрт қабатты Будда залы. Ғибадатхана батысқа қарай бағдарланған, Бхрикути ханшайымының құрметіне батысқа қарап тұр, себебі ол Непалдан келген. Монастырьдың басты қақпасы да батысқа қараған. Жоханг бір ось бойында орналасқан, оның басында аркалы қақпа, содан кейін Будда залы, жабық дәліз, монастырь, атриумдар және ламаларға (монахтарға) арналған жатақхана бар. Кіреберісте әр жағынан екі-екіден төрт "Қорғаушы патша" (Чохьон) орналасқан. Басты киелі орын жер қабатында орналасқан. Бірінші қабатта қабырға суреттері, монахтардың тұрғын үйлері және Далай-ламаның жеке бөлмесі бар. Ғибадатхана ағаштан және тастан салынған. Оның архитектурасы тибеттік буддизм стилінде, Қытай, Үндістан вихара дизайны және Непалдың ықпалымен жасалған. Шатырдың төбесі алтынмен қапталған қола плиткалармен, мүсіндермен және әшекейленген павильондармен жабылған. Орталық Будда залы биік, ал ауласы үлкен және таспен төселген. Веранда ашық аулаға алып келеді, ол екі концентрлік шеңберден тұрады: сыртқы шеңберде және ішкі шеңберде екі ғибадатхана орналасқан. Сыртқы шеңберде көптеген үлкен дұға дөңгелектері (нангхор) бар дөңгелек жол бар; бұл жол басты киелі орынға жетелейді, оны шіркеулер қоршап тұрады. Ғибадатхананың қабырға суреттерінің тек біреуі сақталған, ол патшайым Вэньчжэннің келгенін және Будданың бейнесін бейнелейді. Непалдық патшаның әйелі әкелген және бастапқыда Рамочеде сақталған мүсін Жохангқа көшіріліп, ішкі ғибадатхананың артқы жағында сақталған. Бұл Будда сегізінші ғасырдан бері платформада тұр, және бірнеше рет қауіпсіздік үшін жылжытылған. Патша мен оның екі жұбайының арасында орналасқан мүсін бірнеше рет алтынмен қапталған. Басты залдағы жер қабатында Жово Сакиямунидің алтынмен қапталған қола мүсіні орналасқан, ол Будданың он екі жасындағы бейнесін көрсетеді. Мүсіннің басына асыл тастардан жасалған тәж кигізілген, иығына жамылғы, маңдайына алмаз орнатылған, ал киімі інжу-маржанмен безендірілген. Будда үш қабатты лотос тағында лотос күйінде отыр, сол қолы тізесінде, оң қолы жерге тиеді. Жово Сакаюниді құдайлар мен бодхисаттваларға арналған көптеген шіркеулер қоршап тұрады. Мұндағы ең маңызды бодхисаттва – Авалокитешвара, Тибеттің қамқоршысы, мың көзі мен мың қолы бар. Негізгі залда Амитабха (өткен Будда) және Қамба (болашақ Будда) залдары орналасқан. Сакиямунидің бейнелері орталық осьтің екі жағында сақталған, ал Будданың жауынгерлік күзетшісі сол жақтағы залдардың ортасында орналасқан. Негізгі зал мен оған іргелес залдардан басқа, Будда залының екі жағында ондаған шіркеулер бар. Дхарма ханшайымы шіркеуі үшінші қабатта орналасқан, онда Сонгцен Гампо, ханшайым Вэньчэн, ханшайым Бхрикути, Гар Тонгсан (Табо министрі) және Тибет жазуының ойлап табушысы Тхонми Самботаның мүсіндері орналасқан. Залдар жабық дәліздермен қоршалған. Қанатты апсаралардың, адамдар мен жануарлардың мүсіндері, гүлдер мен шөптердің бейнелері жоғары бөлігіне ойылып салынған. Шатырдың астында әр түрлі бейнелі сфинкстердің суреттері ойылып салынған. Ғибадатхана кешенінде Будданың және басқа да құдайлардың (соның ішінде 85 фут (26 метр) биіктігіндегі Будда мүсіні) және тарихи тұлғалардың, сондай-ақ қолжазбалар мен басқа да заттардың 3000-нан астам бейнесі бар. Ғибадатхана қабырғалары діни және тарихи суреттермен безендірілген. Шатырдың төбесінде және төбесіндегі жоталарда Дхарма доңғалағының жанында алтын бұғы мүсіндері, жеңіс жалаулары және жабайы балықтар орналасқан. Ғибадатхананың ішкі бөлігі – шатырлармен жарықтандырылған және хош иісті заттармен толтырылған қараңғы лабиринт. Ғибадатхананың кейбір бөліктері қайта салынса да, оның бастапқы элементтері сақталған. Көміртекпен даталау арқылы ағаш арқалықтар мен бөренелердің түпнұсқа екендігі дәлелденді, ал VII және VIII ғасырларға жататын Невари есік жақтаулары, бағаналары мен аяқтары Непалдың Катманду аңғарынан әкелінген. Ғибадатхананы аралап, дұға дөңгелектерін айналдырудан басқа, қажылар басты құдайға жақындамас бұрын, оған бас иіп құлшылық етеді. Бұл ғибадат кезінде "Ом мани падме хум" ("Лотос жамылғысына сәлем") деп айтылады. Қажылар платформаның екі жағында тізіліп тұрып, Будданың мойнына рәсімдік шарфты (катақ) орайды немесе мүсіннің тізесіне тиеді. Жохангтың алдындағы қоршалған аумақта, Тан әулетінің Тубо бейбітшілік келісімі тақтасының жанында "Тан әулетінің шыршасы" немесе "Ханшайым шыршасы" деп аталатын шыршаның түбі орналасқан. Ханшайым Вэньчжэн бұл шыршаны екті дегенді айтады.

Буддистік жазбалар мен мүсіндер

Жохан мәдени артефакттардың мол және маңызды жинағына ие, оның ішінде Тан дәуірінің қола мүсіндері және Мин дәуірінен әртүрлі пішіндердегі шебер ойылған мүсіндер бар. 2008 жылы жарық көрген Ульрих фон Шрёдердің "Тибеттегі 108 будда мүсіні" кітабында Жохан коллекциясындағы 419 ең маңызды будда мүсіндерінің цифрлық фотосуреттері салынған DVD бар. Жүздеген таңкалардың арасында Чакрасамвара мен Ямантаканың екі көрнекті суреті Юнле императорының тұсында жасалған; екеуі де жібекке тігілген және жақсы сақталған. Жинақта қызыл түсте басылған 54 қорап Трипитака, 108 қашап ойылған сандал ағашынан жасалған қораптар мен сутралар, сондай-ақ Далай-лама мен Панчен-ламаны таңдау үшін пайдаланылған ваза (Цяньлун императорының сыйы) бар.