Кіріспе
Қарсы ағыстардың кездесуінен пайда болатын айналмалы су денесі. Су қозғалысы. Бұрқасын – қарсы ағыстардың немесе кедергіге соқтыққан ағыстың әсерінен пайда болатын айналмалы су денесі. Кішкентай бұрқасындар ванна немесе раковинадан су ағу кезінде пайда болады. Теңіздер мен мұхиттарда пайда болатын күштілері маэлстром деп аталуы мүмкін. Төмен қарай ағыны бар бұрқасынға вортекс термині қолданылады. Жылдам ағысы бар тар мұхит бұғаздарында бұрқасындар көбінесе толқындардың әсерінен пайда болады. Көптеген әңгімелерде кемелердің маэлстромге сорылып кеткені туралы айтылады, бірақ іс жүзінде тек кішкентай кемелер ғана қауіпке ұшырайды. Кішкентай бұрқасындар өзеннің таяз жерлерінде пайда болады және бөгеттер мен су сақтайтын тоғандар сияқты жасанды құрылыстардың артында байқалуы мүмкін. Ниагара сарқылымы сияқты үлкен сарқылымалар күшті бұрқасындар тудырады.
the water movement
A whirlpool is a body of rotating water produced by opposing currents or a current running into an obstacle. Small whirlpools form when a bath or a sink is draining. More powerful ones formed in seas or oceans may be called maelstroms ('/m//eɪ//l//s//t//r//ɒ//m//, // //r//ə//m/ MAYLstrom, strəm). Vortex is the proper term for a whirlpool that has a downdraft. In narrow ocean straits with fast flowing water, whirlpools are often caused by tides. Many stories tell of ships being sucked into a maelstrom, although only smaller craft are actually in danger. Smaller whirlpools appear at river rapids and can be observed downstream of artificial structures such as weirs and dams. Large cataracts, such as Niagara Falls, produce strong whirlpools.
Салтстраум
Солтстраумен – Солтүстік поляр шеңберіне жақын, Норвегияның Бодё қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан тар боғаз. Әлемдегі ең күшті таяды ағындары осы жерде пайда болады. Бұл әлемдегі екінші ең күшті құйымды ағын, оның жылдамдығы сағатына дейін жетеді. Москстраумен – күшті жартылай тәуліктік таядылар мен теңіз түбінің ерекше пішінінің, атап айтқанда Москенесёя және Вэрё аралдары арасындағы көлбеу тізбегінің нәтижесінде қалыптасады, ол таяды ағындарын күшейтеді және оларды айналдырады. Эдгар Аллан По, Жюль Верн және Циксин Людың көркемдік бейнелеулерінде Москстраумен мұхит түбіне жететін алып дөңгелек құйым ретінде суреттеледі, бірақ шындығында ол – ағымдар мен қарсы ағымдардың жиынтығы. По бұл құбылысты 1841 жылы ағылшын тілінде «maelstrom» сөзін алғаш рет қолданған «Маэлстрёмге түсу» атты әңгімесінде сипаттады.
The Moskstraumen is formed by the combination of powerful semi diurnal tides and the unusual shape of the seabed, with a shallow ridge between the Moskenesøya and Værøy islands which amplifies and whirls the tidal currents. The fictional depictions of the Moskstraumen by Edgar Allan Poe, Jules Verne, and Cixin Liu describe it as a gigantic circular vortex that reaches the bottom of the ocean, when in fact it is a set of currents and crosscurrents with a rate of Poe described this phenomenon in his short story "A Descent into the Maelström", which in 1841 was the first to use the word maelstrom in the English language;
Корриврэккан
Корриврекан – Шотландиядағы Корриврекан шығанағының солтүстік жағында, Аргилл мен Бьют аймағындағы Юра және Скарба аралдары арасындағы тар бұғаз. Ол әлемдегі үшінші ірі маңай.
Ниагара бұрқасын
Ниагара шарлауынан шамамен үш миль (4,8 километр) төмен ағысында Ниагара айналмасы орналасқан. Көбінесе Канада аумағында, жартылай АҚШ-та жатқан айналманы Whirlpool Aero Car атты әуе көлігімен кесіп өтуге болады. Айналманың бассейнінің ұзындығы 518 метр, ені 365 метрді құрайды. Оның максималды тереңдігі 38 метрге жетеді.
Басқа да елеулі бұрқасындар мен бұрқасындар
Old Sow айналымы Канаданың Нью-Брансуик провинциясындағы Deer Island және АҚШ-тың Мэн штатындағы Eastport қаласының жанындағы Moose Island арасында орналасқан. Айналымы ең күшті шағында қысқа дауыс шығаратындықтан, оған "шошқа сияқты" деген есім берілген, сондай-ақ ол сағаттық жылдамдыққа жете алады. 1980 жылдың 20 қарашасында Луизиана штатындағы (АҚШ) Peigneur көлінде бұрғылау кезіндегі апаттан кейін пайда болған қысқа ғұмырлы айналым көлдің бір бөлігін сорып алды. Бұл табиғи айналым емес, су асты бұрғылаушылардың тұз шахтасының төбесін бұзып өткенінен туындаған апат. Көл шахтаға құйылды, шахта толып, су деңгейі теңестірілді, бірақ бұрын 3 метр тереңдіктегі көл қазір 396 метр тереңдікке жетті. Бұл апаттың салдарынан бес үй, он тоғыз баржа, сегіз буксир, мұнай бұрғылау платформалары, жылжымалы үй, ағаштар, гектарлармен өлшенетін жер және ботаникалық бақтың көп бөлігі қирады. Жақын орналасқан Jefferson Island-тың аумағы 10%-ға азайды. 1 километр ені бар кратер пайда болды. Айналым басылғаннан кейін тоғыз баржа қайтадан су бетіне шықты. Жасалма айналымның кең медиада жарияланған жақындағы мысалы 2015 жылдың маусым айының басында Техома көлінде (Оклахома – Техас шекарасында), көлді құрайтын бөгеттің су тасқыны қақпаларының жанында пайда болды. Айналым пайда болған кезде көлде бұрын-соңды болмаған ең жоғары деңгейге жеткен еді. Бөгетті және көлді басқаратын Армия инженерлік корпусы айналымның шілде айының соңында көлде қалыпты маусымдық деңгейге жеткенше сақталуын күткен.
A short lived whirlpool sucked in a portion of the Lake Peigneur in Louisiana, United States after a drilling mishap on November 20, 1980. This was not a naturally occurring whirlpool, but a disaster caused by underwater drillers breaking through the roof of a salt mine. The lake then drained into the mine until the mine filled and the water levels equalized, but the formerly 10 feet (3 m) deep lake was now 1300 feet (396 m) deep. This mishap caused a sinkhole, and in the end, resulted in the destruction of five houses, the loss of nineteen barges and eight tug boats, oil rigs, a mobile home, trees, acres of land, and most of a botanical garden. The adjacent settlement of Jefferson Island was reduced in area by 10%. A crater 0.5 mile (1 km) across was left behind. Nine of the barges, which had sunk, later resurfaced after the whirlpool subsided. A more recent example of an artificial whirlpool that received significant media coverage occurred in early June 2015, when an intake vortex formed in Lake Texoma, on the Oklahoma–Texas border, near the floodgates of the dam that forms the lake. At the time of the whirlpool's formation, the lake was being drained after reaching its highest level ever. The Army Corps of Engineers, which operates the dam and lake, expected that the whirlpool would last until the lake reached normal seasonal levels by late July.
Қауіптері
Қуатты айналымдар бақытсыз теңізшілердің өмірін қиған, бірақ олардың күші қарапайым адамдар тарапынан көбінесе асыра бағаланады. Ірі апат туралы санаулы хабарламалардың бірі – он төртінші ғасырдағы Мали империясының билеушісі Манса Мусадан келген, оны замандасы Ибн Фадлаллах әл-Умари баяндаған:
Пауыл Диакон, Эдгар Аллан По және Жюль Верн сияқты әңгімелердің бәрі толығымен ойдан шығарылған. Дегенмен, Пейнегер көлі апаты сияқты ірі инженерлік апаттардың салдарынан пайда болған уақытша айналымдар баржалар мен буксирлер сияқты орташа өлшемді су кемелерін батыруға қабілділігі ретінде тіркелген.
Этимология
Скандинавиялық malström немесе malstrøm сөзінің ағылшын тіліндегі ең ерте пайдаланылуларының бірі Эдгар Аллан Поның "Маэльстрге түсу" (1841) атты әңгімесінде кездеседі. Скандинавиялық сөздің өзі голланд тіліндегі maelstrom (; қазіргі жазуы maalstroom) сөзінен шыққан, ол malen ("ұнтақтау" немесе "тарту") және stroom ("ағыс") сөздерінен құралған. Бұл сөздің мағынасы "ұнтақтайтын ағыс" немесе әдеби тілде "ұнтақтау ағысы", дәл астық ұнтақтау мағынасында қолданылған.