Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бронза артефакті, шамамен б.з.д. 1600 жылы Германияның Небра қаласында табылған.
Bronze artefact, c. 1600 BCE, found in Nebra, Germany
Небра аспан дискісі (Himmelsscheibe von Nebra) – диаметрі шамамен , салмағы , көк жасыл патинасы бар және алтынмен әшекейленген қола дискі. Бұл символдар әдетте Күн немесе толық Ай, жаңа ай, жұлдыздар (соның ішінде жеті жұлдыздың шоғыры, аксиомалық тұрғыдан Плеядалар деп түсіндіріледі) ретінде қарастырылады. Екі жағындағы екі алтын доға күн тоқырауы арасындағы бұрышты көрсетеді деп саналады. Ішкі параллель сызықтары бар төменгі жақтағы тағы бір доға көбінесе көптеген ескектермен бірге күн қайығы ретінде түсіндіріледі, бірақ кейбір авторлар оны аврора, Солтүстік жарық, комета немесе орақ деп ұсынады. Диск Германиядағы Небраның жанындағы Миттелберг төбесінде жерленген күйінде табылған. Археологтар оны шамамен б.з.д. 1800–1600 жылдарына жатқызып, ерте қола дәуіріндегі Унетиц мәдениетіне байланыстырады. Диск, оныңмен бірге табылған заттар және табылған жердің ғылыми талдаулары ерте қола дәуіріне жататындығын растады. Небра аспан дискісінде әлемдегі ең ежелгі астрономиялық құбылыстардың нақты бейнеленген суреті бар.
The Nebra sky disc (Himmelsscheibe von Nebra, ) is a bronze disc of around diameter and a weight of , having a blue green patina and inlaid with gold symbols. These symbols are interpreted generally as the Sun or full moon, a lunar crescent, and stars (including a cluster of seven stars, axiomatically interpreted as the Pleiades). Two golden arcs along the sides are thought to mark the angle between the solstices. Another arc at the bottom with internal parallel lines is usually interpreted as a solar boat with numerous oars, though some authors have also suggested that it may represent a rainbow, the Aurora Borealis, a comet, or a sickle. The disc was found buried on the Mittelberg hill near Nebra in Germany. It is dated by archaeologists to c. 1800–1600 BCE and attributed to the Early Bronze Age Unetice culture. Various scientific analyses of the disc, the items found with the disc, and the find spot have confirmed the Early Bronze Age dating. The Nebra sky disc features the oldest concrete depiction of astronomical phenomena known from anywhere in the world.
Ашылу
Дискті, екі қола семсерді, балтаның екі жиынтығын, балтаның бір бөлігін және спиральді қолғаптардың сынықтарын 1999 жылы Генри Вестфаль мен Марио Реннер металл детекторымен қазына іздеп жүргенде тапты. Детекторлар лицензиясыз жұмыс істеп, өздерінің қызметі тонау және заңсыз екенін білген. Археологиялық табылған заттар Саксония-Анхальт мемлекетінің меншігі болып табылады. Олар дискіге қашаумен зақым келтіріп, жердің кейбір бөліктерін қиратты. Келесі күні Вестфаль мен Реннер барлық қорды Кельндегі дилерге 31 000 германдық маркаға сатты. Келесі екі жыл ішінде Германияда қор бірнеше рет иеленушісін ауыстырды, ол миллионға дейін сатылды. 2001 жылы оның бар екендігі туралы ақпарат жұртшылыққа тарады. 2002 жылдың ақпан айында мемлекеттік археолог Харальд Меллер Базельдегі полицияның астыртын операциясында дискті 700,000 DM-ге қара нарыққа салған ерлі-зайыптылардан сатып алды. Ақыры, түпнұсқалық іздеушілер табылды. Олар айыпты мойындап, полиция мен археологтарды табылған жерге алып барды. Археологтар қазба жұмыстарын жүргізген кезде, тонаушылардың айтқандарын растайтын дәлелдер тапты. Жер бетінде қола бұйымдардың іздері табылды, ал жердің топырағы табылған бұйымдардың үлгілеріне сәйкес келді. Диск пен оны қоса алған табылған заттар Германияның Саксония-Анхальт штатындағы Галледегі Мемлекеттік тарихқа дейінгі мұражайда сақталған. Екі тонаушы 2003 жылдың қыркүйегінде Наумбург сотынан төрт ай және он айға сотталды. Олар апелляциялық шағым түсірді, бірақ апелляциялық сот олардың жазаларын тиісінше алты және он екі айға дейін көтерді. Ашық жер - Лейпцигтен батысқа қарай орналасқан Зигельрода орманындағы Миттельберг ("орталық төбе") деп аталатын биіктіктің жоғарғы жағын қоршап тұрған тарихқа дейінгі қоршау. Қоршаған аумақта неолит дәуірінде қоныстанған, ал Зигельрода орманында шамамен 1000 күмбез бар. Қамалған жерінде күн әр жазғы күнбағыс кезінде Броккеннің артында, Харц тауларының ең биік шыңы артында, кейбіреулері солтүстік-батысқа қарай батысқа шығады. Қазына іздеушілер артефактілер банк пен арық ішіндегі шұңқырдан табылғанын мәлімдеді.
The disc, together with two bronze swords, two sets of remains of axes, a chisel, and fragments of spiral armbands were discovered in 1999 by Henry Westphal and Mario Renner while they were treasure hunting with a metal detector. The detectorists were operating without a license and knew their activity constituted looting and was illegal. Archaeological artefacts are the property of the state in Saxony Anhalt. They damaged the disc with their spade and destroyed parts of the site. The next day, Westphal and Renner sold the entire hoard for 31,000 DM to a dealer in Cologne. The hoard changed hands, probably several times, within Germany during the next two years, being sold for up to a million DM. By 2001 knowledge of its existence had become public. In February 2002 the state archaeologist, Harald Meller, acquired the disc in a police led sting operation in Basel from a couple who had put it on the black market for 700,000 DM. The original finders were eventually traced. In a plea bargain, they led police and archaeologists to the discovery site. Archaeologists opened a dig at the site and uncovered evidence that supported the looters' claims. There were traces of bronze artefacts in the ground, and the soil at the site matched soil samples found clinging to the artefacts. The disc and its accompanying finds are held by the State Museum of Prehistory in Halle, Saxony Anhalt, Germany. The two looters received sentences of four months and ten months, respectively, from a Naumburg court in September 2003. They appealed, but the Appeals Court raised their sentences to six and twelve months, respectively. The discovery site is a prehistoric enclosure encircling the top of a elevation in the Ziegelroda Forest, known as Mittelberg ("central hill"), some west of Leipzig. The surrounding area is known to have been settled in the Neolithic era, and Ziegelroda Forest contains approximately 1,000 barrows. At the enclosure's location, the sun seems to set every summer solstice behind the Brocken, the highest peak of the Harz mountains, some to the north west. The treasure hunters claimed the artefacts were discovered within a pit inside the bank and ditch enclosure.
Кездесу
Дискпен бірге жерленген балталар мен қылыштардың типі бойынша б.з.б. 1700-1500 жылдарға жатса, қылыштардың саптарынан табылған қайың қабығының қалдықтары радиокөміртекпен б.з.б. 1600-1560 жылдар аралығында дауланған, бұл бағалауды растайды. Бұл дискінің жерленген кезде бірнеше буынды бастан өткен болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Axes and swords found buried with the disc can be dated typologically to c. 1700 1500 BCE. Remains of birch bark found in the sword hilts have been Radiocarbon dated to between 1600 and 1560 BCE, confirming this estimate. This corresponds to the date of burial, at which time the disc had likely been in existence for several generations.
Металдардың шығу тегі
Э. Перничканың Фрейберг университетіндегі рентгендік флуоресценция арқылы іздік элементтердің алғашқы талдауына сәйкес, мыс Австриядағы Бишофсхофеннен шыққан, ал алтын Карпат тауларынан деп есептелген. Жақындағы талдау көрсеткендей, алғашқы даму кезеңінде (төменде қараңыз) қолданылған алтын Англияның оңтүстігіндегі Корнуоллдағы Карнон өзенінен алынған. Қоладағы қалайы да Корнуолдық болған.
According to an initial analysis of trace elements by x ray fluorescence by E. Pernicka, then at the University of Freiberg, the copper originated at Bischofshofen in Austria, whilst the gold was thought to be from the Carpathian Mountains. A more recent analysis found that the gold used in the first development phase (see below) was from the River Carnon in southern Cornwall in England. The tin present in the bronze was also of Cornish origin.
Аутентиктілігі
Алғашқыда бұл диск археологиялық жалған болуы мүмкін деген күдік туды. Германиядағы Регенсбург университетінің профессоры Питер Шауэр 2005 жылы Небра дискісінің жалған екенін және оның патинасы зәр, тұз қышқылы және қысқа мерзім ішінде үрлегішпен жасалғанын дәлелдей алатынын айтты. Ол сотта дискіді зерттеген 18 ғалымнан өзгеше, дискіді өзінің қолымен ұстамағанын мойындауға мәжбүр болды. Патинаның (немесе коррозия қабатының) ғылыми талдауы оның түпнұсқа екенін растады. Эрнст Перничка және оның әріптестері сол жылы Гебхард пен Краузенің аргументтерін жоққа шығарып, жауап мақала жариялады. Диск 2022 жылдың 6 тамызынан 18 қыркүйегіне дейін Ассендегі Дрентс мұражайында қойылды.
There were some initial suspicions that the disc might be an archaeological forgery. Peter Schauer of the University of Regensburg, Germany, argued in 2005 that the Nebra disc was a fake and that he could prove that the patina of the disc could have been created with urine, hydrochloric acid, and a blow torch within a short amount of time. He had to admit in court that he had never held the disc in his own hands, unlike the eighteen scientists who had examined the disc. Scientific analyses of the patina (or corrosion layer) have confirmed its authenticity. A response paper was published in the same year by Ernst Pernicka and colleagues, rejecting the arguments of Gebhard and Krause. The disc was on display at the Drents Museum in Assen from 6 August to 18 September 2022.
Аэропорттағы көшірме
2021 жылдың қараша айында Небра аспан дискісінің көшірмесі Crew 3 миссиясымен Халықаралық ғарыш станциясына жіберілді, оны неміс астронавты Маттиас Маурер алып кетті. Маурер, «Космикалық сүйіспендік» еуропалық миссиясының құрамында болды, миссияның таңбасын Небра аспан дискісінен, сондай-ақ Жерден хабарламалар тасыған Пионер тақталары мен «Вояджер» алтын жазбаларынан шабыт алып жасады.
In November 2021, a replica of the Nebra Sky Disc was launched to the International Space Station on the Crew 3 mission, taken by German astronaut Matthias Maurer. Maurer, who was part of the European mission Cosmic Kiss, designed the mission's patch with inspiration from the Nebra Sky Disk, as well as the Pioneer plaques and Voyager Golden Records that were sent into the unknown carrying messages from Earth.
Құқықтық мәселелер
Саксония-Анхальт штаты дискіді сауда белгісі ретінде тіркеді, нәтижесінде екі сот ісі туды. 2003 жылы Саксония-Анхальт Кверфурт қаласын сувенирлерде диск дизайнын бейнелегені үшін сотқа шақырды. Саксония-Анхальт сондай-ақ Пайпер және Хейне баспаларын кітап мұқабаларында диск суретін абстрактілі түрде пайдаланғаны үшін сотқа берді. Магдебург соты бұл істің маңыздылығын неміс авторлық құқығына сәйкес бағалады. Қорғаушылар диск діни нысан ретінде шамамен 3500 жыл бұрын қола дәуірінде "жарияланғанын" және осыған байланысты оған қатысты барлық зияткерлік меншік құқығының ұзақ бұрын тоқталғанын айтты. Ал талапкерлер дискідің тұңғыш басылымының жақында ғана жарық көргенін, неміс заңдарына сәйкес 2027 жылға дейін 25 жылға қорғалғанын мәлімдеді. Тағы бір талас – көркем туындыны тауар белгісі ретінде тіркеуге болатыны туралы мәселе. Магдебург соты Саксония-Анхальт штатының пайдасына шешім шығарды. Іс апелляцияға берілді және 2005 жылы Дюссельдорф жоғары округ сотының (Oberlandesgericht Düsseldorf) және 2009 жылы Федералды соттың (Federal Court of Justice) шешімдері негізінде бастапқы шешім күштен шығарылды, Германия патенттік және сауда белгілері кеңсесі тауар белгісіне құқықтарды жойды. Содан кейін Саксония-Анхальт штаты диск дизайнын Еуропалық Одақтың зияткерлік меншік кеңсесінде сауда белгісі ретінде тіркеді. 2023 жылы Саксония-Анхальт штаты Wikimedia Commons-тан Небра аспан дискісінің тоғыз суретін алып тастау туралы DMCA хабарламасын жіберді, олардың "Небра аспан дискісіне эксклюзивті авторлық құқығының иелері" екенін мәлімдеді. Wikimedia Deutschland, Wikimedia Foundation бөлімшесі, кейіннен DMCA қарсы хабарламасын ұсынды, онда Еуропалық парламенттің 2019/790 директивасының 14-бабы күшке енгеннен бастап, қоғамдық домендегі бейнелеу өнер туындыларының көшірмелеріне авторлық құқықтар бола алмайтынын айтты.
The State of Saxony Anhalt has registered the disc as a trademark, which has resulted in two lawsuits. In 2003, Saxony Anhalt successfully sued the city of Querfurt for depicting the disc design on souvenirs. Saxony Anhalt also successfully sued the publishing houses Piper and Heyne over an abstract depiction of the disc on book covers. The Magdeburg court assessed the case's relevance according to German copyright law. The defenders argued that as a cult object, the disc had already been "published" approximately 3,500 years earlier in the Bronze Age and that consequently, all protection of intellectual property associated with it has long expired. The plaintiff, on the other hand, argued that the editio princeps of the disc is recent, and according to German law protected for 25 years, until 2027. Another argument concerned the question of whether a notable work of art may be registered as a trademark in the first place. The Magdeburg court decided in favour of the State of Saxony Anhalt. The case was appealed and on the basis of decisions from the Oberlandesgericht Düsseldorf in 2005 and the Federal Court of Justice in 2009, the initial ruling was overturned and the German Patent and Trademark Office withdrew the trademark rights. Thereafter, the State of Saxony Anhalt registered the design of the disc as a trademark with the European Union Intellectual Property Office. In 2023, the State of Saxony Anhalt filed a DMCA take down notice requesting removal of nine images of the Nebra sky disc from Wikimedia Commons, asserting that they were the "owner of the exclusive copyright in the Sky Disk of Nebra". Wikimedia Deutschland, a chapter of the Wikimedia Foundation, subsequently filed a DMCA counter notice stating that since the implementation of Article 14 of the Directive 2019/790 of the European Parliament, there can be no such copyrights on reproductions of visual works that are in the public domain.