Кіріспе

1922 жылы Германиядағы оқиғалар.

Шолу

Бұрын Германияда қарусыздану және соғыс қылмыскерлерін соттау мәселелері алаңдаушылық пен наразылықтың себебі болған, бірақ енді олар маңыздылығын жоғалтты. Олардың орнына 1922 жылы немістердің өміріне үстемдік еткен репарациялар мәселесі келді. Бұл әлеуметтік мәселелер жұртшылық санасында болғанымен, немістер Версаль келісімінде белгіленген репарациялық міндеттемелерді Германия қалай орындайтынының экономикалық жағына көбірек назар аударды.

Қайта қараулар мен өтініштер

21 наурызда Төлем комиссиясы Германияның міндеттемелерін Германия үкіметі ұсынған сомалармен бекітті, бірақ 31 мамырға дейін орындалуы тиіс белгілі бір шарттар қойылды, оның ішінде 60 миллиард марка көлеміндегі жаңа салық жүйесін енгізу талап етілді. Германияның қаржысы мен бюджетін қатаң бақылауда ұстау үшін бірқатар шараларды мерзімінен бұрын қабылдау қажет болды, ал ішкі қарыз жоспары 30 сәуірге дейін ұсынылуы тиіс еді. 30 наурызда Рейхстаг 248 дауысқа қарсы 81 дауыспен, 43-і қалыс қалғанда, жаңа ережелерге қарсылық білдіретін резолюцияны қабылдады, көптеген адамдар бұл неміс ақшасының құнсыздануына алып келеді деп ойлады.

Дүниежүзілік экономикалық конгресс жиыны Генуяда

Осы арада Генуяда Дүниежүзілік экономикалық конгресс өтті – Канн конференциясының жалғыз оң нәтижесі. Франция конгреске қатысуға тек егер өтемақы туралы ресми сөз қозғалмаса деген шартпен келіскендіктен, конгресс Германия үшін маңыздылығын жоғалтты. Дегенмен, Германия үкіметі конгресті моральдық жеңіс деп санады. Бірақ нақты ешқандай прогресс болған жоқ.

Кеңес Одағының мойындалуы

Неміс делегациясы Пасха күні (16 сәуірде) Рапаллода Ресейдің сыртқы істер министрі Георгий Чичеринмен саяси және экономикалық келісімге келгенде, күтпеген назарға ілікті. Келісім Берлинде дайындалған, бірақ соңғы бекіту алдында тоқтатылған болатын. Бұл келісім екі ел арасында бейбітшілікті орнатып, соғысқа байланысты барлық талап-арыздан бас тартты және дипломатиялық қарым-қатынастарды жаңартты. Осылайша, большевиктік үкімет ресми түрде мойындалды. Ресейдің Берлиндегі бұрынғы елшісінің сарайы, жылдар бойы бос тұрғаннан кейін, енді тапсырылды. Бұл қадам, көптеген еуропалық демократиялардың коммунистік режимге деген ашық қарсылығына байланысты, Мәскеу үкіметімен Ұлы державалардың келіссөздерін қиындатты. Германия делегаттарының бұл келісімдер арқылы ешқандай сенімсіздік тудырмау ниеті жеңіл-жеңіл қабылданыспады. Неміс делегаттары, егер Германия жылдам әрекет етпесе, басқа державалар Ресеймен келісімге келіп, Германияны қиын жағдайға түсіретіні туралы сенімді ақпараттары бар екенін айтты, бірақ бұл бекер болды. Француз және британдық делегациялар бұл жағдайға ерекше ашуланды.

Халықаралық қарызды келіссөздер жүргізу

Германия үшін 31 мамырға жақындауы одан да маңыздырақ болды, егер Өтемақы комиссиясы белгілеген міндеттер орындалмаса, қорқынышты салдарлар тууы мүмкін еді. Жаңа француз премьер-министрі Раймонд Пуанкаре Германияның көрінеу "ынтымақсыздығын" жеңу үшін уәделер мен санкциялар бағдарламасын бұрыннан-ақ ұсынған болатын. Осыған байланысты Германияның қаржы министрі Андреас Гермес Парижге сапарлады. Оның Репарациялар комиссиясымен жүргізген келіссөздерінің нәтижесінде үкімет қабылдаған ұсыныс жасауға қол жеткізді. Үкімет қаржысын дұрыс басқарып, тіпті салықтарды көтеруге дейін, өтемақы төлеуге уәде берді. Репарациялар комиссиясы оған келісім берді.

Қарызды қайта келісу

Қарашаның басында Компенсация комиссиясы Берлинге барды, ондағы тұйықтан шығу жолын табуға үміттенді. Сонымен қатар, Берлинде экономика және қаржылық сарапшылардың конференциясы өтті, оларға марканы тұрақтандыру мүмкіндігі туралы негізделген пікірлер беру сұралды. Екі конференция да нәтижесіз аяқталды. Компенсация комиссиясы іздеген нақты ұсыныстарды таба алмады. 13 қарашада Вирт үкіметі Репарациялар комиссиясына жолданған нотасында тұрақтандыру және репарациялар бойынша нақты ұсыныстар жасады. Бұл ұсыныстар: Германияның репарациялық міндеттемелерін қабылданатын деңгейде бекіту, Германияны үш-төрт жылға барлық ақша және тауар түріндегі төлемдерден босату, Германияға банк кредитін беруді қарастыру үшін халықаралық қаржыгерлердің шұғыл конференциясын шақыру және, соңында, Германияның сауда және коммерциядағы толық теңдік талабын қолдау болды.

Қастандық және тұрақсыздық

Жылдың ең ауыр оқиғасы 24 маусым күні таңертең болды, Уолтер Ратенау өз үйінің алдында қасаптардың қолынан қаза тапты. Уолтер Ратенау – сыртқы істер министрі болған. Осы оқиға Веймар Республикасының экономикалық құлдырауын одан әрі күшейтті. Ол кісі өлтірілгенге дейін төрт күн бұрын марканың құны номиналды құнының 67-ден бір бөлігін құрады. 27 маусымда, бір апта өткен соң, ол бірлік құнының 80-нен бір бөлігіне, 3 шілдеде – 114-ке, ал 1 тамызда – 150-ге дейін құлдырады. Осы жаңа жағдайға байланысты неміс үкіметі 12 шілдеде 1922 жылға белгіленген төлемдерді кейінге жылдыру және соғысқа дейінгі жеке талаптарды өтеу үшін ай сайынғы төлемдерді 2 000 000 фунт стерлингтен 500 000 фунт стерлингке дейін азайту туралы жаңа өтініш жасады. Төлемдер жөніндегі комиссия мүмкіндігі болса, 15 тамызға дейін жауап беруге уәде берді. Бірақ Франция клирингтік төлемдерді азайту туралы өтінішке тез арада қарсылық білдіріп, тіпті Германия 5 тамызға дейін клирингтік міндеттемелерін орындамаса, шара қолданамыз деп қорқытты. Нәтижесінде келісімге қол жеткізілді. Ақырында Германияға 7 тамызда басталған одақтастардың конференциясы арқылы 1922 жылдың қалған бөлігіне ақшалай төлемдерді тоқтатуға рұқсат берілді.

Инфляция және оның салдары

1922 жылдың қалған бөлігінде ақшалай төлемдер тоқтатылғанмен, Германияның төлем қабілетсіздігінің басты себебі – марканың тұрақты құнсыздануы жалғасты. Жыл соңына қарай ол қауіпті қарқынға ие болды. 1 тамызда АҚШ долларының бағамы бір долларға 643 марка, ал британ фунтының бағамы бір фунтқа 2850 марканы құрады. Бірақ 5 қыркүйекте доллар 1440 маркаға, ал фунт 6525 маркаға дейін өсті. Ал желтоқсанда фунт 30 000-ден 40 000-ға дейін, доллар 7000-ден 9000-ға дейін бағаланды. Мұндай жағдайда ұлттық қаржыны тиісті деңгейде бақылау мүмкін болмады. Жыл басында ұсынылған бюджетте 103 208 000 000 марка көлеміндегі қарапайым кірістер мен шығыстар қарастырылған. Марканың нақты құнының 45-тен бір бөлігіне төмендеген кезде, бейбіт келісім шартының талаптарын орындау құны 187 531 000 000 маркаға жетті. Оның 16 500 000 000-ы қарапайым бюджеттен, ал қалған 171 000 000 000-ы қарыз арқылы қаржыландырылуға тиіс болды. Марканың құны 60-тан бір бөлігіне дейін төмендегенде, тапшылық 171 миллиардтан 210 миллиардқа дейін өсті, ал марканың одан әрі құнсыздануы салдарынан ол фантастикалық деңгейге жетті. Жыл басында 247 миллиардты құраған айналымдық қарыз 31 наурызға қарай 962 миллиардқа, ал жыл соңына қарай 1 494 миллиардқа өсті. Үкімет марканың құнсыздануын тоқтату үшін шетелдік валютамен операцияларға тыйым салатын қаулы қабылдады. Алайда, бұл шара тиімді болмады және күрт қарсылыққа ұшырады, сондықтан оны жақын арада өзгертуге тура келді.

Ішкі тәртіпсіздіктер

Республиканың ішкі жағдайы экономикалық осалдықтан туындаған тәртіпсіздіктермен біршама әлсіреді, бұл соғыс қарыздары және оның экономикаға тигізген зиянды әсері туралы белгісіздікке байланысты болды. Ақпан айында теміржол қызметкерлері арасындағы еңбектің жауапсыз топтары ұйымдастырған ереуіл Солтүстік Германияда және Баденнің бір бөлігінде алты күнге көлік жүйесін тоқтатты. Кейін ол күйреп, ереуілді бастағандарға және зорлық-зомбылық пен саботаж жасаған қатысушыларға тәртіптік шаралар қолданылды. Үкімет, халық пікірінің қолдауымен, мемлекеттік қызметкерлердің ереуілге шығуға құқығы жоқ екенін мәлімдеді және бұл мәселе бойынша Рейхстагтан сенім алды. Берлин қалалық жұмыскерлерінің ойсыз ереуілі астананы жарық, су және электр қуатысыз қалдырды, үш күннен кейін жұмысты талапсыз қайта бастаумен аяқталды. Жазда кейбір аймақтарда азық-түлікпен байланысты аласапырандар болды, бірақ олар тез басылды. Республиканың бейбітшілігіне көбірек нұқсан келтіргені – антиреспубликалық ағымдарда құпия қозғалыстардың пайда болуы болды. Алдыңғы жыл Матиас Эрцбергердің өлімімен есте қалды. Осы жыл Уолтер Ратенаудың жоғарыда аталған өлімімен, Кассель қаласының бургомистрі Филипп Шейдеманды Ақшұмақ күнінде прус қышқылымен улауға жасалған әрекетпен және 3 шілдеде журналист Максимилиан Харденге шабуыл жасаумен белгіленді. Осыған байланысты халықтың республикалық бөлігі, әсіресе жұмысшы табы арасында үлкен демонстрациялар өтті. Белгілі бір жерлерде, мысалы, Магдебург, Фрайбург, Дармштадт қалаларына жақын Цвиккау және басқа да қалаларда халықтың наразылығынан туындаған зорлық-зомбылық оқиғалары болды, кейде қан төгілді.

Саяси салдар

Республика билігі зор күш-жігермен әрекет етіп, "оңшылдарға" қарсы қатал соғыс жариялады. Өкім (Веймар конституциясының 48-бабына сүйеніп) үкіметке төтенше жағдаймен күресу үшін ерекше өкілеттіктер берді. Бірнеше күннен кейін ол республиканы қорғау туралы заң жобасының пайдасына алынып, республикалық институттар мен лауазымды тұлғаларға жасалған шабуылдар үшін жазаларды күшейтіп, мұндай істерді қарау үшін неміс Жоғарғы сотымен қатар арнайы мемлекеттік сот құрып, "конституциялық құрылған республикалық үкімет нысанына" қарсы шыққан қоғамдарды, жиналыстарды және баспа материалдарын тыйым салған заң қабылданды. Одан кейін кешірім туралы заң жобасы, қылмыстар туралы заң жобасы және лауазымды тұлғалар туралы заңға толықтыру енгізілді. Рейхстаг ұзақ талқылаудан кейін Республиканы қорғау туралы заңды 303 дауыспен 102-ге қарсы қабылдады. Басқа заң жобалары да көп дауыспен қабылданды. Тек неміс ұлтшылдары, Бавария халық партиясы, коммунистер және неміс халық партиясының кейбір мүшелері оларға қарсы дауыс берді.

Саяси себептермен басталған сот процестері

Республиканы қорғау туралы заңға жауап ретінде республикалық көзқарастарға қарсы болған бірнеше ұйым таратылды, соның ішінде 1921 жылғы 26 тамызда Маттиас Эрцбергерді және 1922 жылғы 24 маусымда Вальтер Ратенауды өлтіруге жауапты болған «Консул» ұйымы. Мамыр айында экс-капитан Манфред фон Киллингер Эрцбергерді өлтіруге көмектескені үшін сотталып жатқанда, Киллингер бұйрық берген екі кісі қашып кетті және Киллингер ақталды, бірақ оның Эрцбергерді өлтірушілермен байланысы күмәнді болған жоқ. Ратенауды өлтірген инженер Герман Фишер және зейнеткер әскери-теңіз лейтенанты Эрвин Керн тұтқындалудан және сотталудан қашу үшін өз-өзіне қол жұмсады. Қазан айында жаңа сотқа бірнеше адам әртүрлі айыптармен, оның ішінде қылға бірлесіп әрекет етуде, көмектесуде немесе қолдауда кінәлі деп танылды. Оның ішінде 13 адам сотталды. Мюнхенде өткен саяси соттың сипаты мүлдем басқаша болды. Автор, Фрайхерр Юберт фон Леопрехтинг, мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталды. Ол француз елшісі Дардтың жалақысымен жұмыс істеген деп айыпталды, ал Дард сотқа бірнеше күн бұрын Мюнхеннен кетіп қалды. Сот барысында Дард айыпталушыларды Оңтүстік Германияны Солтүстік Германиядан бөлу жоспарларымен таныстырғаны және қажет болған жағдайда, Майн өзені арқылы француз әскерлерінің шабуылымен осы жоспарларға көмектесетіні анықталды. Ол өмір бойына бас бостандығынан айырылып, азаматтық құқықтарынан өксік көрді. 1920 жылғы наурыздағы Капп төңкерісінің бастамашысы Вольфганг Капп сотқа тартылуға тиіс болған, бірақ сотқа дейін қайтыс болды.

Шарттар мен Польшаның құрылуы

Түрлі мемлекеттермен, соның ішінде Швейцария, АҚШ, Италия, Латвия және Финляндиямен бірқатар шарттар жасалды. Көбінесе олар экономикалық сипатта болды және соғыстың салдарынан қалған қиындықтарды жоюға бағытталды. Рапалло келісімінің кеңестік республикаларға, Ресеймен біріккендерге таратылуы заңды түрде жүзеге асты және ешқандай назар аудармады. Екінші Польша Республикасы мен Германия Жоғарғы Силезия мәселесі бойынша келісімге келуде елеулі прогресс жасады. Швейцариялық депутат Феликс Калондердің делдалдығымен екі ел сәуір айында келісімге келді. Келісімнің мерзімі он бес жылды құрады, бұл ұзақ мерзімді шешімге үміттендірді. Ең қиын мәселелер – аз ұлттарды қорғау және Польшаға берілген Жоғарғы Силезия аймағындағы неміс жеке меншігін сату болды. Польша шексіз сату құқығын талап еткенде және Аралас комиссия төрағасының төрелік ету құқығын мойындамағанда қиындықтар туды. Келісімге келді, нәтижесінде Польшаға сату құқығы шектелді, бірақ неміс иелеріне тым көп қиындықтар тудырмады. 17 шілдеде Польшаға берілген Жоғарғы Силезияның бөлігін беру рәсімі басталды. Сонымен қатар, халықтың көп бөлігі жаңадан поляк аймақтарынан неміс болып қалған аймақтарға көшіп кетті. Бірнеше аптадан кейін неміс округтері автономиялы федеративтік штат болуды немесе Пруссия құрамында қалуды мақұлдады. Дауыс беру нәтижесі: Пруссия үшін 513 126 дауыс, автономия үшін 50 400 дауыс. Оккупация салдарынан кейінге шегерілген Рейхстаг (парламент) және Пруссия Ландтагына сайлау өткізуге мүмкіндік туды. Сайлау поляктар үшін сәтсіз аяқталды, олар Рейхстагтағы бес мандаттың біреуін де, Ландтагтағы сегіз мандаттың біреуін ғана жеңіп алды. Германияда Висланың шығыс жағалауындағы бес ауылдың тағдырына байланысты үлкен наразылық туды. Бұл ауылдар бұрын Батыс Пруссияға қарасты, негізінен немістер тұрды және Шығыс Пруссияда өткен референдумда Германияда қалуға дауыс берген. Дегенмен, шекара комиссиясы тұрғындардың, Рейхстагтың және Пруссия Ландтагының наразылығына қарамастан, оларды Польша дәлізіне қосты. Пруссия премьер-министрі Отто Браун бұл шешімді «Версаль бейбіт шартының аяқ астынан бұзылуы» деп бағалады. Наразылық соншалықты күшті болды, сондықтан шешімді орындау кейінге шегерілді және жыл соңында орындалмады.