Кіріспе

1922 жыл қазіргі Грекия тарихында маңызды кезең болды. Ол грек мәдениетінің тәуелсіздік күресінің бастапқы күндерінен бері қалыптасқан идеяларының құлдырауын көрді. Осы оқиғаның 100 жылдығы жақында тойланды, әсіресе, 1910 жылы билікке алғаш келген сәттен бастап Ефтериос Венизелос есімімен тығыз байланысты болған Ұлы Грекия идеясының құлдырауына куә болды. Балқан аймағындағы үстемдік құрған Грекия 1897 жылғы грек-түрік соғысынан кейін басылмаған жағдайға түсіп қалды.

Ұдайы жанжал

1922 жылдың алғашқы айлары корольдік жақтастар мен Венизелос жақтастары арасындағы тартыстың жалғасуымен ерекшеленді. Бұл ең айқын көрінісін 1921 жылғы желтоқсандағы сайлауда Венизелостың ынталы қолдаушысы Мелетий Метаксакис экуменикалық патриарх болып сайланған кезде Константинополь Фанары мен Афина үкіметі арасындағы дау-жанжалдан алды. Афина Мелетий Метаксакисты Грекиядағы шіркеудің рухани басшысы ретінде мойындаудан бас тартты, ал Афинадағы синод соты оны шіркеулік шенінен айырып, Занте монастырына жер аударуға дейін барды.

Бейбітшілік үшін келіссөздер

Осы уақыт аралығында одақтастардың Грекия мен түрік ұлтшылдары арасындағы бейбіт келісімді келіссөздер жүргізу үшін өткен жылы басталған күш-жігерлері жалғасты. Британдық, француз және итальяндық мемлекет қайраткерлерінің кездесуі Таяу Шығыс мәселелерін талқылау және Севр келісімін қайта қарау үшін ақпан айының басында өтетіні ресми емес түрде хабарланды, бірақ кейінге шегерілді. 22 наурызда Парижде Реймонд Пуанкаре, Кедлстон лорды Курзон және Карло Шанцерден тұратын одақтас сыртқы істер министрлерінің конференциясы ашылды. Оның алғашқы қадамдарының бірі гректер мен түріктерге Кіші Азияда үш айлық қарулы келісімді ұсыну, сондай-ақ соғысып жатқан әскерлер арасында бейтарап аймақ құру болды. Бұдан өзге, гректердің Кіші Азияны толығымен эвакуациялауын, Смирна аймағы үшін ерекше режим орнатуын және нәсілдік азшылықтарды Ұлттар Лигасының қорғауына алуды ұсынды. Сонымен қатар, тұйықтарды демилитаризациялау және Түркия-Грекия шекарасын Шығыс Фракияда, Мармара теңізіндегі Ганос маңынан бастап, Страня тауларының батыс бөлігіндегі Болгария шекарасындағы бір нүктеге дейін түзету жоспарлары әзірленді. Родосто түріктерге қалдырылып, Баба Эске және Кирк Килиссе грек жағына орналастырылды, осылайша Грекия Адрианопольді сақтап қалды. Анкара үкіметі Смирна гректер тарапынан дереу эвакуацияланса және Кіші Азияны эвакуациялау төрт ай ішінде аяқталса, қарулы келісімге кірісуге дайын екенін білдірді. Грекия үкіметі одақтастардың ұсыныстарын қабылдағандай болғанымен, грек әскери басшыларының қолдауымен Ангораның ұлтшыл үкіметі сияқты, Смирнаның ішкі аймағы үшін арнайы "Иония үкіметін" құруға асықты. Сонымен қатар, шетелде тұратын гректердің ұйымы, көбінесе Венизелист элементтерінен құралған және өзін "Ұлттық қорғаныс лигасы" деп атаған, әлемдегі барлық гректерге Грекия армиясының Кіші Азиядан эвакуациялануына қарсы тұруға шақыру жасады. Бұл арада одақтастардың ұсыныстарын іс жүзінде іске асыруға тырысу болмады, ал Кіші Азиядағы жағдай үш айға жуық уақыт бойы белгісіз күйде қалды, ресми қарулы келісімге қол қойылмады. Сонымен қатар, майдандағы әрекеттер екі армияның бекіністері арасындағы ұсақ шайқастармен шектелді.

Ішкі жағдай

1922 жылдың көктемі мен жаз басындағы ішкі жағдай да, бірнеше ұсақ кабинеттік дағдарыстардан басқа, көбінесе өзгеріссіз қалды. Димитриос Гунарис наурыз айында отставкаға кетіп, оның орнына орташа роялист Николаос Стратос келді, бірақ ол кейін тағы да Гунариске билік жүргізуге мүмкіндік берді. Гунарис 12 мамырда екінші рет отставкаға кетіп, оның орнына тағы да Стратос келді, ол қысқа мерзімге премьер-министр болып, Петрос Протопападакис басқаратын коалициялық үкіметке жол ашты, оның құрамында Стратос пен Гунарис та болды.

Бейбітшілікке ұмтылу

Париж конференциясының сәтсіздігіне қарамастан, Франция үкіметі шілде айының басында Түркия мен Грекияны келісімге келтіруге тағы бір әрекет жасады. Ол одақтас комиссарларының қатысуымен түрік және грек өкілдерінің алдын ала кездесуін өткізу туралы ұсыныс енгізді. Алайда, Грекия үкіметі одақтастарға Грекияның Шығыс мәселесін шешуді жеңілдетуге барлық мүмкіндігін сарп еткеннен кейін, енді еркіндік сақтап, тікелей шешім іздейтінін хабарлады. Бұл хабарламадан кейін 29 шілдеде одақтастарға нота тапсырылды, онда грек үкіметі Константинопольді грек әскерлерімен басып алу ниетін білдірді, осылайша түріктерді бейбіт келісімге мәжбүр етуді көздеді. Бұл соңғы нотадан кейін 25 000 грек әскері Родостоға қонды және грек әскерлерінің бас қолбасшысы генерал Папуластың орнына келген генерал Хацианестис жасаған жоспарға сәйкес, төңкерісті жүзеге асыру үшін тиісті әскери дайындықтар жасалды. Британ үкіметі мұндай қадамның ауыр салдары болатыны туралы ескерткен кезде, грек сыртқы істер министрі Грекияның одақтастардың санкциясысыз Константинопольді басып алмайтынына сендірді, бірақ бұл санкция берілмеді. 4 тамызда Ұлыбритания парламентінде Таяу Шығыс жағдайы туралы сөйлеген Дэвид Ллойд Джордж Грекияның Кіші Азия мен Шығыс Фракияға қойған талаптарын қатты қолдады және грек қаруларына жоғары баға берді. Британ премьер-министрінің сөзінен алынған үзінділер грек әскерінің бұйрығында жарияланып, Кіші Азиядағы грек әскерлеріне таратылды. Константинополь төңкерісін жүзеге асыра алмаған Константин патшаның үкіметі тағы да тәуелсіз Ионияны жариялау жоспарына қайта оралды. Сонымен қатар, одақтастар Ұлы державалар мен екі соғысушы тараптың өкілдерін бейбіт келісім шарттарын талқылау үшін Таяу Шығыс конференциясын (бұл жолы қыркүйекте Венецияда) шақыруға соңғы әрекет жасады. Алайда, бұл қадамдар қандай да бір нәтижеге жеткенге дейін, жағдайды түбірінен өзгерткен әскери оқиғалар орын алды.

Жалпы шабуыл басталды

26 тамызда Мұстафа Кемал Паша басқаратын түрік ұлтшылдары Афиум Карахисардың оңтүстігі мен солтүстік-шығысындағы грек бекіністеріне шабуыл жасады. Әрекеттер біртіндеп грек әскеріне қарсы жалпы шабуылға ұласты, олар екі күннен кейін осы жерді эвакуациялауға мәжбүр болды. Бұл маңызды бекеттің жоғалтылуынан кейін грек әскері Ескишехирден және басқа да маңызды пункттерден жедел түрде шегінді, екі апта ішінде грек қаруларының бастапқыда елеулі болатын кері соққысы күтпеген ауқымдағы апатқа айналды. Бұл Грекия үкіметіне Кіші Азиядан әскерді дереу шығаруға бұйрық беруден және жауынгерлік әрекеттерді тоқтату үшін Одақтастардан көмек сұраудан басқа амал қалдырмады. Түріктер келісімге келмеді, грек әскері жеңіске жеткен жаудың қуып жете беруі кезінде 9 қыркүйекте Смирнаға көтерілуге мәжбүр болды. Түріктердің кек алуынан қашып, Анатолияның түкпір-түкпірінен мыңдаған грек босқындары жағалауға ағылды. Грекия билігі мен Одақтастардың көмегімен Грекияның әртүрлі аймақтарына тасымалданған босқындардың жалпы саны шамамен 1,000,000-ға жетті.

Үкіметтің дағдарысы

Кіші Азиядағы гректердің сәтсіздігінен кейін Грекияның өзінде үкіметтік дағдарыс туды. 8 қыркүйекте министрлер кабинеті отставкаға кетті, патша Николаос Калогеропулосқа жаңа министрлік құру тапсырылды. Екі күнге созылған келіссөздерден кейін ол бұл міндетті орындай алмады, содан кейін Константинопольдегі Грекияның бұрынғы жоғары комиссары Николаос Триантафиллакос шақырылып, қиындықтармен уақытша үкімет құруға қол жеткізді. Осы уақыт аралығында халық арасында наразылық күшейді және тәртіпті сақтау үшін қатаң шаралар қабылдануы қажет болды. 26 қыркүйекте Салоникада 8000 әскер мен олардың офицерлері көтеріліс жасады, Афинаға Константин I патшаның тақтан бас тартуын және бұрынғы премьер-министрлер Гунарис пен Стратостың түрмеге қамалуын талап етті. Бұл көтеріліске Митилен, Хиос және Крит аралдарындағы әскерлердің де көтерілісі қосылды. Митилендегі әскер бөлімдері полковник Стилианос Гонатас басқаратын Революциялық комитет құрды, ол Афинаға әуемен мынадай талаптарды жіберді: үкіметтің отставкаға кетуі, парламентті тарату, жаңа сайлаулар өткізу және король Константин I-нің тәжді мұрагер ханзадаға беруі. Революциялық қозғалыс тез арада Ескі және Жаңа Грекияның басқа да орталықтарына, сондай-ақ Митиленде және Пирей портында орналасқан грек канонерлік кемелеріне тарады. Кабинет дереу отставкаға кетті, ал 27 қыркүйекте король Константин I өмірінде екінші рет тақтан бас тарды, ал мұрагер ханзада Георгий II ретінде Грекия тағына отырды.

Революциялық комитет

28 қыркүйекте полковник Пластирас пен полковник Гонатас бастаған төңкеріс жасақтары Афинаға зор қуанышпен кірді. Революциялық комитет жасаған алғашқы қадамдардың бірі – елді басқаруды дереу өз қолына алып, король Константин мен королева Софияны, сондай-ақ бұрынғы корольдың бауырлары Андрей мен Николай ханзадаларын Грекиядан қуу және константинисттік фракцияның көрнекті премьер-министрлерін, саясаткерлерін, әскери және теңіз басшыларын – Гонарис, Стратос, Протопападакис, Теотокис, адмирал Гудас, генерал Папулас және т.б. – қамауға бұйрық беру болды. Революциялық комитет Париждегі Венизелосқа телеграмма жіберіп, король Константин мен оның кеңесшілері салған апаттан Грекияны құтқару үшін жаңа үкіметпен бірлесіп жұмыс істеуін сұрады. Александрос Займис премьер-министр, Николаос Сократ Политис сыртқы істер министрі болып тағайындалды – екеуі де Венизелос жақтастары. Венизелос жауабында әзірге тек ел мүддесін шетелде қорғаумен шектелетінін хабарлады және жаңа үкіметке тікелей қатысудан бас тартты. 30 қыркүйекте бұрынғы король Константин, бұрынғы королева София және принц Николай, сондай-ақ патша отбасының басқа мүшелері Грекиядан Италияға кетіп, бұрынғы король ешқашан елге оралмады.

Келіссөздер

3 қазанда Кіші Азиядағы Муданияда бір жағынан Түркияның ұлттық үкіметінің өкілдері, екінші жағынан одақтастар мен Грекия арасында қару аясу шарты жасау үшін келіссөздер басталды. Қауістік толыққанды бұзылуға жақын болған, күрделі пікір келіспеушіліктерден кейін, шарттар 10 қазанда қол қойылды. Түрік тарапы Босфор және Дарданел бұғаздарының еуропалық және азиялық жағындағы бейтарап аймақтарды құрметтеуге міндеттенді, ал одақтастар Грекия армиясының конвенцияға қол қойылғаннан кейін он бес күн ішінде Шығыс Фракияны эвакуациялауына кепілдік берді, грек әскерлері уақытша одақтастар күштерімен, жалпы саны жеті батальоннан аспайтын күшпен алмастырылды. Грекияның Батыс Тракиясы мен қару аясу шарты бойынша Түркияға қайтарылатын Шығыс Тракияның бөлігі арасындағы шекара Марица өзенінің сол жағалауымен, Эгей теңізіне құятын жерінен бастап, Тракия шекарасы Болгарияға өтетін нүктеге дейін белгіленді. Грекияның жеңілісінен туындаған Таяу Шығыстағы жаңа жағдай Италия үкіметін 1920 жылғы 17 мамырдағы Италия-Грекия келісімін тоқтатуға мәжбүр етті, бұл келісім Грекия мен Италия арасындағы Додеканес аралдарына қатысты туындаған дауларды реттеуді көздеген еді, бұл қадам Ұлыбритания үкіметінің наразылығын тудырды.

Тергеу

Кіші Азиядағы грек әскери күйреуінің себептерін зерттеу және оның кінәлілерін табу үшін Революциялық комитет билікке келгеннен кейін бірқатар маңызды тұлғалар қайтадан тұтқындалды. Осылайша, қазан айының соңында корольдің інісі, князь Андрей Корфуда әскери басшыларының бұйрықтарын орындамағандығы айыбымен тұтқындалды, ол майдан басында әскерлік корпусқа қолбасшылық еткен кезде. Бұрынғы премьер-министр Калогеропулос, бұрынғы сыртқы істер министрі Вальтацис, бұрынғы бас қолбасшы генерал Хацианестис және басқалары да жоғарыдан сатқындықпен айыпталып, түрмеге қамалды. 20 қарашада Лозаннада Одақтастар, Түркия және Грекия өкілдерінің конференциясы ашылды, мақсаты Севр шартын қайта қарау және Таяу Шығыс мәселесін түпкілікті шешу еді. Конференцияның бастапқы кезеңдерінде Грекияны Венизелос өкілдік етті.

Жаңа үкімет

Осы уақыт аралығында Грекияның ішкі істері туралы аз мәлімделді, бүкіл елдің назары Венизелостың шетелде ел үшін мүмкіндігінше жеңілдікпен шешім табуға жасаған тырыстарына аударылды. Революциялық комитет режимі кезінде құрылған алғашқы кабинет (комитет Грекияның нақты билеушісі болып орныққан, ал король Георгий II тек қана номиналды басшы болған) бірнеше шағын өзгерістерге ұшырады. Олардың бастысы – Займистің премьер-министрліктен бас тартуы (қызмет бос қалды, Сотириос Крокидас міндетін атқарушы премьер-министр болды), және билікте болған екі айдан кейін, 24 қарашада, негізінен бұрынғы министрлер, мемлекет қайраткерлері және әскери жетекшілердің революциялық трибуналда мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталуынан туындаған ішкі дауларға байланысты отставкаға шықты. Британ үкіметі Афинадағы өкілі Линдли арқылы айыпталушыларға жұмсақ қатынас жасауды ұсынды. Кабинет мүшелерінің кейбіреуі британдық ұсынысты қабылдауға дайын болғанмен, келісімге келмейтін топ Грекияның ішкі істеріне сыртқы араласу деп есептеген нәрсеге бағынудан бас тартты. Осыдан кейін кабинет отставкаға кетіп, оның орнына Революциялық комитет мүшелері мен комитеттің ең белсенді қолдаушылары болған республикалық топтан құралған жаңа кабинет келді. Революциялық комитеттің жетекшілерінің бірі полковник Гонатас премьер-министр болып тағайындалды, ал республикалық топтың жетекшісі Константинос Рентис – сыртқы істер министрі міндетін атқарушы болып тағайындалды. 27 қарашада бұрынғы министрлер мен әскери жетекшілерді революциялық әскери соттың отырысы аяқталды. Алты айыпталушы – Гунарис, Теотокис, Вальтацис, Стратос, Протопападакис және генерал Хацианестис – өлім жазасына кесіліп, ертесіне таңертең дарға асылды, ал адмирал Гудас пен генерал Стратигос өмір бойына түрмеге жабылды. Гунарис пен оның серіктерінің өлім жазасын орындағаннан кейін британ үкіметі Афинадағы британдық өкіліне паспорттарын алып, Грекиядан кетуді бұйырды. Сондай-ақ, екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастар жыл соңына дейін қайта жаңартылмады. Алты министрдің өлім жазасын орындағаннан кейін көп ұзамай бұрынғы корольдің інісі, князь Андрей, сол трибуналда сотталып, Грекиядан өмір бойына қуылды. Князь отбасымен 4 желтоқсанда Грекиядан Лондонға кетті.

Жылдың соңы

Осылайша, 1922 жыл Грекия үшін ең жағымсыз жағдайларда аяқталды, елдің күштерін бейбіт қайта құруға жұмылдыруға мүмкіндік беретін бейбіт келісім мәселесі әлі де шешілмей, ішкі наразылық пен алабасық күшейе берді. Осы наразылықтың айқын көрінісі – жақын арада маңызды өзгерістерге жол ашатын республикалық көңіл күйдің сезіліп өсуі болды.