Кіріспе
Армения провинциясы: Арарат () – Арменияның провинциясы (облысы). Оның астанасы және ең ірі қаласы – Арташат қаласы. Бұл провинция Киелі кітаптағы Арарат тауының атымен аталады. Батысынан Түркиямен, оңтүстігінен Әзірбайжанның Нахчыван Автономиялық Республикасымен шектеседі. 1992 жылғы мамыр айында Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде Армения бақылауына өткен Нахичеванның Карки анклавын қоршап тұр. Ішкі шекаралары бойынша Арарат солтүстік-батыстан Армавир облысымен, солтүстіктен Котайк облысымен, шығыстан Гегаркуник облысымен, оңтүстік-шығыстан Вайоц Дзор облысымен және солтүстіктен Ереван қаласымен шектеседі. Арменияның екі бұрынғы астанасы – Артаксата және Двин қазіргі Арарат облысының аумағында орналасқан. Сондай-ақ, бұл жерде Григорий Ағартушының 13 жылдық түрмесі саналған және Армения шекарасы ішінде Арарат тауына ең жақын нүкте болып табылатын Хор Вирап монастыры да орналасқан.
Ararat (, ) is a province (marz) of Armenia. Its capital and largest city is the town of Artashat. The province is named after the biblical Mount Ararat. It is bordered by Turkey from the west and Azerbaijan's Nakhchivan Autonomous Republic from the south. It surrounds the Karki exclave of Nakhichevan which has been controlled by Armenia since its capture in May 1992 during the First Nagorno Karabakh War. Domestically, Ararat is bordered by Armavir Province from the northwest, Kotayk Province from the north, Gegharkunik Province from the east, Vayots Dzor Province from the southeast and the city of Yerevan from the north. Two former capitals of Armenia are located in the modern day Ararat Province, Artaxata and Dvin. It is also home to the Khor Virap monastery, significant as the place of Gregory the Illuminator's 13 year imprisonment and the closest point to Mount Ararat within Armenian borders.
Этимология
Арарат облысы ежелгі Арменияның тарихи Айрарат облысының құрметіне аталған. Мовсес Хоренаци мен Ания Ширакацидің «Ашхарацуйц» ортағасырлық армян географиялық кітабында айтылғандай, Айрарат Ұлы Арменияның 15 облысының бірі болған. Ол Армян таулы жерінің орталық облысы саналды. Арарат атауының армян тіліндегі Урарту топониміне баламасы екеніне сенім бар.
География
Арараттың ауданы 2090 км² (Арменияның жалпы аумағының 7%-ы). Ол қазіргі Арменияның орталық бөлігінің шығысында орналасқан. Солтүстігінен Армавир, Ереван және Котайк облыстарымен шектеседі. Шығысынан Гегаркуник және Вайоц Дзормен шектеседі. Түркияның Игдыр провинциясы және Әзірбайжанның Нахчыван Автономиялық Республикасы тиісінше провинцияның батыс және оңтүстік шекараларын құрайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, провинцияның қазіргі аумағы негізінен Ежелгі Арменияның Айрарат провинциясының Востан-Хаёц кантонын алып жатыр. Облыс Арарат жазығының оңтүстік-шығысында орналасқан, солтүстіктен Еранос таулары, шығыстан Гегам, Дахнак және Мжктар таулары, оңтүстіктен Урц таулары және батыстан Аракс өзенімен қоршалған. Ерах таулары провинцияның орталығында орналасқан. Аумағының шамамен 30%-ы жазық, ал қалған бөлігі таулармен көмкерілген. Арарат облысының ең биік нүктесі – Гегам тауларындағы Спитакасар шыңы, биіктігі 3560 метр. Ең төменгі нүктесі – Аракс аңғарында 801 метр. Аракс, Храздан, Азат және Веди – провинция арқылы өтетін 4 маңызды өзен. Облыс аумағындағы климат әртүрлі. Төменгі жазықтарда өте құрғақ, ал биік тауларда суық, қарлы климат басым. Облыстың солтүстік-шығысында орналасқан Хосров орманының тік жарлы жер бедері Армениядағы сирек кездесетін Кавказ барысының қоныс ету ортасы болған. 2000 жылдың қазан айынан 2002 жылдың шілдесіне дейін осы аумақта 10-нан аспайтын барыс іздері табылды.
Тарих
Қазіргі Арарат облысының аймағы – Армения таулы жерінің тұрғындары қоныстанған ең алғашқы мекендердің бірі. Ол негізінен тарихи Айрарат провинциясының 3 кантонын – Востан-Хайоц, Урстадзор және Аратс кантондарын қамтиды. Востан-Хайоц Арменияның Артаксиад патшалығы құрылғаннан бері, б.з.б. II ғасырдың басынан белгілі. Арменияның ежелгі астаналары – б.з.б. 176 жылы негісталған Артаксата және IV ғасырда негісталған Двин Востан-Хайоц кантонында орналасқан. Урстадзор және Аратс кантондары туралы алғашқы мәліметтерді V ғасырда тарихшы Егише өзінің "Вардан тарихы және армян соғысы" атты тарихи еңбегінде келтіреді. 428 жылы Армения патшалығы құлағаннан кейін, аймақ 7-ғасырдың ортасында Арменияны арабтар басып алғанға дейін Парсы Сасанидтер империясының құрамына кірді. VIII ғасыр тарихшысы Гевондтың айтуынша, Урстадзор кантонының армян князьдері 775 жылы Арменияның Аббасид билеушілеріне қарсы Ерчиштегі сәтсіз төңкеріске қатысты. IX ғасырдың соңында 3 кантон жаңадан құрылған Арменияның Багратидтер патшалығының құрамына кірді. Алайда, XI-XV ғасырлар аралығында аймақ Сәлжұқтар, моңғолдар, Ақ Қоюнлу және Қара Қоюнлу шапқыншылықтарынан зардап шекті. XVI ғасырдың басында қазіргі Арарат аймағы Сафави Персиясының құрамына енген Ериван Бегларбегінің бөлігіне айналды. XVIII ғасырдың бірінші жартысында аймақ Афшарид әулетінің, кейіннен Қажар әулетінің билігімен Ериван хандығының құрамына кірді. Ол 1827–1828 жылдарға дейін парсы билігінде болды, 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысының нәтижесінде Шығыс Армения Ресей империясына берілді, ал Түркменчай шарты қол қойылды. Ресей империясының құлауымен және Сардарабад, Абаран және Гаракилиса шайқастарында түріктерге қарсы жеңіске жеткен армян армиясының нәтижесінде 1918 жылдың мамырында аймақ тәуелсіз Арменияның құрамына кірді, бірақ оның батыс бөлігі Осман империясымен (Батум келісіміне сәйкес) 1918 жылдың соңына дейін басылып алынды, содан кейін олар шығып кетті. 1919 жылдың шілдесінен 1920 жылдың ортасына дейін Арарат, Ведибасар және Зангибасар аймақтарында тұратын әзербайжандар Қарс және Шарур-Нахичеван аймандарындағы мұсылман көтерілістерінің бөлігі ретінде Армения үкіметіне қарсы көтерілді. Екі жылдық қысқа мерзімді тәуелсіздіктен кейін Армения 1920 жылдың желтоқсанында Кеңес Одағының құрамына кірді. 1930 жылдан 1995 жылға дейін қазіргі Арарат Армения КСР-і ішінде 3 ауданға бөлінді: Масис ауданы, Арташат ауданы және Арарат ауданы (1968 жылға дейін Веди ауданы деп аталды). 1937 жылы құрылған, бірақ кейіннен таратылып, 1951 жылы Веди ауданына қосылған Гарабаглар ауданы да болды, оның әкімшілік орталығы Урстадзор қаласы еді. 1995 жылғы аумақтық әкімшілік реформасымен 3 аудан Арарат облысына біріктірілді.
Халық саны
1989 жылғы Кеңес санағына сәйкес, Арарат провинциясының (1930–1995 жылдары Арарат, Арташат және Масис аудандарының бөлігі болған) халқы 266 527 адамды құрады. Оның 52 429 немесе 19,67 пайызы Арарат (20 105) және Арташат (32 324) қалаларында, ал 214 098 немесе 80,33 пайызы Арарат (64 657), Арташат (73 269) және Масис (76 172) аудандарының ауылдық жерлерінде орналасқан. 2011 жылғы ресми санақ бойынша Арараттың халқы 260 367 адамды құрайды (74 103 ер адам және 133 146 әйел), бұл Армения халқының шамамен 8,6 пайызына тең. Қала халқы 74 103 адам (28,46%), ал ауыл халқы 186 264 адам (71,54%). Провинцияда 4 қалалық және 93 ауылдық қауымдастық бар. Ең ірі қалалық қауымдастық – 22 269 тұрғыны бар Арташат қаласы, провинцияның орталығы. Басқа қалалық орталықтар – Арарат, Масис және Веди. 8 376 тұрғыны бар Айнтап ауылы Арараттың ең ірі ауылдық муниципалитеті болып табылады.
Этностық топтар мен дін
Арарат провинциясының халқының көп бөлігі Армения Апостольдық шіркеуіне жататын этникалық армяндардан тұрады. Шіркеутің басқару органы – Арратиялық понтификалды дін аймағы, оның басшысы – архиепископ Навасард Кчоян (орналасқан жері Ереван қаласы). Дегенмен, Верен Двин ауылының көп бөлігі XIX ғасырдың бірінші жартысында Ираннан Арменияға көшіп келген ассириялықтардан тұрады, олар Шығыс Ассириялық шіркеуіне жатады. Димитров ауылы халқының шамамен жартысы да ассириялықтар. Облыстық орталық Арташатта да шағын ассириялық қауым өкілдері тұрады. Арарат провинциясындағы ассириялықтардың саны шамамен 2500-ге жуық.
Мәдениет
Арарат, Арташат, Масис және Веди қалаларында мәдени сарайлар мен қоғамдық кітапханалар бар. Облыстың орталығы Арташат қаласында Амо Харазян атындағы драма театры орналасқан. Облыста көптеген өнер академиялары, спорт мектептері және музыка мектептері бар, көбінесе қалалық елді мекендерде. 2001 жылдан бері Арарат ауылында Вазген Саркисянның үй-музейі жұмыс істейді.
Көлік
Елорда Ереванды оңтүстік Армениямен және Иран шекарасымен байланыстыратын M 2 тас жолы Арарат облысынан өтеді. Арташат және Арарат қалаларында Кеңес кезінде Ереванды Нахчыван Автономиялық Республикасымен байланыстыратын теміржол стансасы болған.
Ауыл шаруашылығы және жүзім шаруашылығы
Арараттың құнарлы Арарат жазығында орналасқандықтан, Арменияның жылдық ауыл шаруашылығы өнімінің 15%-ы осы облысқа тиесілі. Облыстың жалпы аумағының шамамен 75% (1567 км²) егістік жерлерді құрайды, оның ішінде 17,23% (270 км²) жыртылған. Жеміс бақшаларында негізінен жүзім, шабдалы және персік өсіріледі. Басқа өнімдерге алмұрт, алма, қарбыз, қауын, баклажан, дәнді дақылдар және құрғақ тұқымдар жатады. Арарат, жүзім өсіру және шарап экспорты тұрғысынан (Арарат және Вайоц Дзор облыстарымен бірге) Арменияның шарап өндірудегі жетекші облыстарының бірі болып табылады. Облыстың суару инфрақұрылымы жетілдірілген. Егістік жерлердің 90%-ы суарылады, негізінен Веди және Азат өзендерінен тартылған каналдар арқылы. Геганист ауылында тыңайтқыштар өндіру және суару жүйелерін жобалаумен айналысатын мамандандырылған кәсіпорын бар. Облыста Кагцрашен ауылында және Масис қаласында 2 ірі құс шаруашылығы бар. Соңғы кезде облыста балық шаруашылығы айтарлықтай дамыды. Балық өсірудің ең ірі тоғандары Армаш ауылының жанында орналасқан.
Спорт
1960 жылы құрылған "Аракс Арарат" клубы отандық және халықаралық футбол жарыстарында провинцияны өкілдік етті. Бірақ, клуб 2001 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты таратылды. 2001 жылдың соңында Арарат қаласында "Аракс" деген атпен тағы бір футбол клубы құрылды, алайда ол 4 жылдан кейін таратылды. 1982 жылы құрылған "Двин Арташат" клубы да провинциядағы көрнекті футбол клубы болды. Олар 1999 жылға дейін кәсіби футболда ойнады, бірақ Ереваннан тыс жердегі көптеген армян футбол клубтары сияқты таратылды. "Масис ФК" клубы 1992-1994 жылдар аралығында отандық жарыстарда өнер көрсетіп, кейіннен таратылды. Провинцияда 2 стадион бар: Арараттың "Айг" стадионы және Арташат қалалық стадионы. Соңғысы Арменияның жыл сайынғы жеңіл атлетикадан ұлттық чемпионатының негізгі аренасы болып табылады.