Кіріспе
Армения провинциясы Сюник () – Арменияның ең оңтүстік провинциясы. Солтүстік жағынан Вайотс-Дзор провинциясымен, батыс жағынан Әзербайжанның Нахичеван Автономиялық Республикасымен, шығыс жағынан Әзербайжанмен және оңтүстік жағынан Иранмен шектеседі. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Капан қаласы. Арменияның Статистика комитетінің мәліметінше, 2011 жылғы халық санауы бойынша халқының саны 141 771 адамды құрады, бұл 2001 жылғы халық санауындағы 152 684 адамнан кем.
Syunik (, ) is the southernmost province of Armenia. It is bordered by the Vayots Dzor Province to the north, Azerbaijan's Nakhchivan Autonomous Republic exclave to the west, Azerbaijan to the east, and Iran to the south. Its capital and largest city is the town of Kapan. The Statistical Committee of Armenia reported its population was 141,771 in the 2011 census, down from 152,684 at the 2001 census.
Этимология
Сюник Армения Корольдігінің 15 провинциясының бірі болды. Ерте армян тарихшысы Мовсес Хоренаци провинцияның атын Сисакпен байланыстырды, ол армян патриархы Хайқтың ұрпағы және біздің заманымыздың бірінші ғасырынан бастап Сюникпен басқарған ежелгі Сюния (немесе Сюник) әулетінің түп атасы деп есептеледі. Дегенмен, тарихшы Роберт Хьюсен Сисакты кейінірек пайда болған эпоним деп санайды. Тарихшы Армен Петросян Сюник атауының Урартудың Күн құдайы Шивини/Сивинидің атынан шыққандығын ұсынды (бұл атау өзі Хетттерден алынған), атаулардың ұқсастығына және тарихи Сюник аймағындағы Күнмен байланысты көптеген жер-су атауларына назар салды. Әр түрлі кезеңдерде қазіргі Сюник аймағы Сюния, Сисакан және Зангезур (немесе Зангадзор) сияқты басқа да атаулармен белгілі болды. 5-6 ғасырларда Равенна космографиясы Сюник аймағын географиялық тұрғыдан Сиуния Кавказиана деп атады.
География
Сюник батыстан Әзірбайжанның Нахчиван Автономиялық Республикасымен, ал шығыстан Әзірбайжанның Лачин, Қубадлы және Зангилан аудандарымен шектеседі. 1992-2020 жылдар аралығында шығысында Таулы Қарабақ Республикасының Кашатаг облысымен шектесетін. Арменияның Вайоц Дзор облысы оның солтүстік шекарасын құрайды, ал оңтүстіктегі Арас өзені Сюникті Ираннан бөліп тұрады. Сюник 4 506 км² (1740 шаршы миль) аумақты алып жатыр (Арменияның жалпы аумағының 15%), бұл оны Гегаркуник облысынан кейін Арменияның екінші ірі облысы етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, облыстың қазіргі аумағы ежелгі Арменияның тарихи Сюник облысының көп бөлігін қамтиды. Сюник – таулы аймақ, көбінесе тығыз жасыл ормандармен жабылған. Зангезур таулары Сюник аумағының көп бөлігін құрайды. Облыстың ең биік нүктелері – 3905 метр (12 812 фунт) биіктігіндегі Капутжуг тауы және 3829 метр (12 562 фунт) биіктігіндегі Газанасар тауы. Сюниктегі көптеген ормандар мемлекет тарапынан қорғалады, оның ішінде Аревик ұлттық паркі, Шикахог мемлекеттік қорығы, Богакар қасиетті орны, Горис қасиетті орны, Plane Grove қасиетті орны, Сев көлі қасиетті орны және Зангезур қасиетті орны бар. Басты су алаптарына Воротан, Вогжи, Сисиан, Мегри және Вачаган өзендері жатады. Жазда температура 40 °C (104 °F) дейін жете алады, бірақ орташа температура шамамен 22 °C (72 °F) құрайды, ал қыста 12,5 °C (9,5 °F) дейін төмендеуі мүмкін. Батыстағы Нахчиванмен шекарасы Зангезур тауларымен белгіленген. Арменияның оңтүстігіндегі Мегри тау тізбегі бұрынғыда сирек кездесетін Кавказ барысының мекені болған. Алайда, 2006 жылдың тамызы мен 2007 жылдың сәуір айы аралығында камера-тұзақтар арқылы бір ғана барыс анықталды, ал басқа барыстардың іздері табылған жоқ. Жергілікті жем базасы 4-10 жеке барысты асырауға жеткілікті, бірақ браконьерлік, мал шаруашылығы, жеуге жарамды өсімдіктер мен саңырауқұлақтарды жинау, орманды кесу және адамның салдарынан туындаған өрттер барыстардың төзімділігінен асып түседі. 2013-2014 жылдар аралығындағы зерттеулер кезінде камера-тұзақтар Арменияның оңтүстігіндегі 24 жерде барыстарды тіркеді, оның 14-і Зангезур тауларында орналасқан.
Армения Корольдігі
Севан көлі маңындағы аймақта табылған жазулар патша Артаксия I-ге жатқызылады және б.з.б. 2-ғасырында тарихи Сюник провинциясы Арменияның Артаксиад мемлекетінің құрамында болғанын растайды. Сюникпен билеген алғашқы әулет – Сиуния әулеті, ол 1-ғасырда бастау алды. Алғашқы белгілі нахарар Валинак Сиак (шамамен 330 ж.) болды, одан кейін оның інісі Андок немесе Андовк (Антиох, шамамен 340 ж.) билік құрды. 379 жылы Андоктың ұлы Бабик (Багбен) Мамиконян әулетімен нахарар ретінде қайта орнатылды. Бабиктің Фаранцем есімді әпкесі Арсакид князі Гнельге, Армения патшасы Арсак II (Аршак II) немересіне үйленді, кейін Арсак II-ге екінші күйеуі ретінде тұрмысқа шықты. Бабиктің билігі он жылға жетпеді және шамамен 386 немесе 387 жылы Дара Сасанид империясымен жеңіліске ұшырады. Валинак (шамамен 400–409 ж.) кейін Васак (409–452 ж.) билік етті. Васақтың екі ұлы болды: Бабик (Багбен), Бакур және Васақтың мұрагері Варазванға (452–472 ж.) үйленген қызы. Варазванның ұлы Гелехон 470–477 жылдары билік құрды және 483 жылы қайтыс болды. Варазванның бауыры Бабик (Багбен) 477 жылы жаңа нахарар атанды. Гелехонның бауыры Хац 482 жылдың 25 қыркүйегінде қайтыс болды. Кейіннен Сюник провинциясын Вахан (шамамен 570 ж.), Филипп (Филиппо, 580 ж.), Стефан (Стефанос, 590–597 ж.), Сахак (Исаак, 597 ж.) және Григорий (Грегорий, 640 жылға дейін) басқарды.
Ортағасырлық сиуниктер
Багратуни әулетінің бір тармағы билік құрды, оның құрамында бұрынғы династиялардың шағын вассал князьдері болды. 800 жыл шамасында Васак III Маназкерт әмірі Севаданың шабуылына ұшырады. Ол Дзолук ауданындағы Шалатқа гарнизон орналастырды. Содан кейін ол парсы революциялық көшбасшысы Бабак Хоррамдиннен көмек сұрады, ол патшаның қызына үйленді. 821 жылы Васак III қайтыс болғаннан кейін Бабак оған қарсы көтерілген елді мұраға алды. Бабак көтерілісті басып тастады, бірақ мұсылмандар мен армяндар оны мазалады. Соңында ол тақтан түсіп, Васак III-тің ұлдары Филипп пен Сахак билікті қайта иеленді. Филипп шығыс Сюникке, оның ішінде Вайоц Дзор және Бахк кантондарына билік етті. Сахак Гегаркуник деп аталатын батыс Сюник кантонын басқарды. 826 жылы Сахак өзінің ежелгі жауы Севадамен, Маназкерт қаисит әмірімен халифтің губернаторына қарсы одақтасты, бірақ жеңіліске ұшырап, Кавакертте қайтыс болды. Оның ұлы Григор Суфан батыс Сюник князі болды. Шығыс аймақта Филипп 848 жылдың 10 тамызында қайтыс болды. Оның орнын бірлесіп билік еткен үш ұлы (Бабген, Васак Ицханик және Ашот) иеленді. Бабген Григор Суфанмен соғысып, оны өлтірді (849–851 жылдары), бірақ Бабген көп ұзамай қайтыс болды (851), ал оның орнына Васак Ицханик (Васак IV) келді. Васак Ицханик батыс Сюник тағына отырған Васак Габормен жақсы қарым-қатынаста болды, ол әкесі Григор Суфанның орнын басты. Бабгеннің інісі Нерсех Филиппян 822–823 жылдары Агуанияға жорық ұйымдастырып, ханзада Вараз Тердат II-ні жеңіп, өлтірді. Шығыс бөлігі бөлініп қалды: негізгі титулға ие Сембат Вайоц Дзормен бірге шығыс Сюниктің батыс бөлігін басқарды, ол Васпураканмен шектесетін. Сахак Хакар өзеніне дейін созылған шығыс бөлігін басқарды. Бабген Бахк ауданына, ал Васак (922 жылы қайтыс болған) белгісіз аумаққа билік етті. Әзірбайжан әмірі Наср Двинде Бабген мен Сахаққа қарсы опасыздық арқылы аумақтарды басып алды. Шабуылдан кейін Сембат Насрды құлатып, ағаларының бостандығын қамтамасыз етті. Сембаттан кейін оның ұлы Васак, ал Сахақтан кейін оның ұлы Сембат билік етті. Васак өмірінің соңында (963 жылға дейін билік еткен) мұсылмандардан патшалық титулын алды. Тақты оның жүрген інісі Сембат (963–998) мұра етті, оны Таурис және Арран әмірлері патша ретінде мойындады. Ол Агуания ханшайымы Шахандухтқа үйленді. Ол қайтыс болғаннан кейін Васак (шамамен 998–1019) билік құрды. Васактан кейін оның екі жүрген інісі (қарындасы мен ханзада Ашоттың ұлдары) Сембат пен Григор (1019–1084) билік етті. Сюник осы кезеңде Ұлы Сәлжұқ империясының вассалы болды. Григор Агуанияның Севаданың қызы, ханшайым Шахандухтқа үйленді. Екі ханның жалғыз мұрагері Григордың қызы Шахандухт болды. Билік Агуания князі Сенекерим Иоанға көшті, ол 1084 жылдан 1105 жылы қайтыс болғанға дейін екі аумақты да басқарды. Сенекерим Иоаннан кейін оның ұлы Григор Сюник және Агуания биледі, ол 1166 жылға дейін елді Сәлжұқ түріктері басып алғанға дейін билік етті. Одан кейін Сафавилер билігіне дейін Хамаданның Сәлжұқтары, Әзірбайжанның Атабектері, Грузия Корольдігі, Хорезмшахтар, Ылханат, Чупанидтер, Жалаирлер, Қара Қойлы, Тимурид империясы және Ақ Қойлы бірінен соң бірі билік етті. Кейіннен Орбелиан әулеті, оның бір мүшесі елдің маңызды тарихын жазды, Тимур (Тамерлан) кезінде Сюникке вассал ретінде билік етті.
The eastern part remained divided: Sembat, which had the main title, governed the western part of the Eastern Syunik with the Vayots Dzor, bordered by Vaspurakan. Sahak governed the eastern part until the river Hakar. Babgen governed the district of the Baghk, and Vasak (who died in 922) an indeterminate territory. Nasr, the emir of Azerbaijan, captured territory through perfidy against Babgen and Sahak in Dwin. After the invasion, Sembat unseated Nasr and obtained the freedom of his brothers. Sembat was followed by his son Vasak, and Sahak in turn by his son Sembat. Vasak received the royal title from the Muslims at the end of his reign, which lasted until 963. The throne was inherited by his nephew Sembat (963–998) who was recognized as king by the emirs of Tauris and of Arran. He was married to the princess of Aghuania, Chahandoukht. At his death, he was followed by Vasak (c. 998–1019). Vasak was succeeded by two nephews (the children of his sister and a Prince Achot) called Sembat and Grigor (1019–1084). During his periods Syunik was vassal of Great Seljuk Empire. Grigor was married with the princess Chahandoukht, daughter of Sevada of Aghuania. The only successor to the two princes, was a daughter of Grigor's called Chahandoukht. Rule passed to the prince of Aghuania, Seneqerim Ioan who governed both territories from 1084 until his death in 1105. Seneqerim Ioan was followed by his son Grigor of Syunik and Aghuania, who governed until 1166 when the country was conquered by the Seljuq Turks. It was ruled by Seljuks of Hamadan, Atabegs of Azerbaijan, Kingdom of Georgia, Khwarezmshahs, Ilkhanate, Chupanids, Jalayirids, Kara Koyunlu, Timurid Empire and Aq Qoyunlu successively before Safavid rule. Later, the Orbelian dynasty, one of whose members wrote an important history of the country, governed Syunik in times of Timur (Tamerlan) as vassals.
Иран билігі
18 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың басына дейін Сюник Сафави империясының Қарабақ хандығының құрамында болды. Ол 1578 және 1606 жылдар аралығында, сондай-ақ 1722 және 1736 жылдар аралығында Османлылардың билігінде болды. 18 ғасырдың басында Сюник армян әскери басшысы Давид Бек есімімен байланысты болды, ол Сюник армяндарының Сафави Персиясымен және шапшыңдық Османлы түріктерімен күресіндегі азаттық жорылын жетекшілік етті. Давид Бек 1722 жылы мыңдаған жергілікті армян патриоттарының көмегімен Сюникті азат ету үшін шайқасын бастады. Давид Бек күресінің орталығы Қапан қаласының солтүстік-батысындағы Бағаберд бекінісі және оңтүстік-батысындағы Халидзор бекінісі болды, ол 1728 жылы осы жерде қаза тапты.
Ресей империясының билігі
1804–1813 жылдар аралығындағы орыс-парсы соғысынан кейін Сюник, Қарабақ хандығының қалған бөлігімен бірге Ресей империясының құрамына өтті, бұл 1813 жылғы Гюлистан шартымен ресми түрде бекітілді. Ресей үкіметі 1822 жылы хандықты жойды. Аймақ Ереван генерал-губернаторлығы мен Баку генерал-губернаторлығына (1859 жылға дейін Шемаха генерал-губернаторлығы деп аталды) бөлінді. 1868 жылы Елизаветполь генерал-губернаторлығы құрылғанда, аймақ 1870 жылдан бастап Герюсы қаласында орналасқан әкімшілігімен Зангезур уезінің құрамына кірді. 1897 жылғы Ресей империясының халық санауы бойынша Зангезур уезінің жалпы халқы 137 971 адамды құрады, оның 51,6% -ы кавказ татарлары, ал 46,1% -ы армяндар еді. 20 ғасырдың басында Кавказда армян және татар халқы арасында этникалық шиеленіс күшейді, нәтижесінде армян-татар қырғыны болды. 1905 жылы Ереван губерниясының Нахчыван және Шарур-Даралгез уездерінде, сондай-ақ Елизаветполь губерниясының Зангезур, Шуша және Жаваншир уездерінде қақтығыстар орын алды. Армян деректеріне сәйкес, 128 армян және 158 әзербайжан ауылы «тоналған немесе қиратылған». Ресей империясының құлауынан кейін жағдай одан әрі ушықты. Аймақ Ресей Уақытша үкіметінің Арнайы Кавказ комитетінің және кейіннен қысқа өмір сүрген Кавказ Демократиялық Федеративтік Республикасының билігіне көшті. 1918 жылдың мамырында КДФР таратылғаннан кейін Зангезур, Нахчыван және Таулы Қарабақ жаңадан құрылған және қысқа ғұмырлы Армения Республикасы мен Әзербайжан Демократиялық Республикасы арасындағы шиеленіс ошағына айналды. Сол кезде Сюникте 350 000 армян және 180 000 мұсылман тұрды. Томас де Ваалдың сөзіне сәйкес, Сюник дауы аймақтың кавказ татарлары азшылығының Армян партизан қолбасшылары Андраник, Рубен Тер Минасян және кейін Гарегин Нжде жасаған тікелей әскери қимылдар нәтижесінде көшірілуіне әкелді.
Армения Республикасы
1918-1920 жылдары Сюник қысқа ғұмырлы Армения Республикасының құрамына кірді. Арменияның кеңестік үкіметке бағынуынан кейін Сюник большевиктерге қарсы күрестің басты орталығына айналып, мойындалмаған Таулы Армения Республикасының бір бөлігі болды. Горис қаласы мойындалмаған мемлекеттің астанасы болды, ал Гарегин Нжде премьер-министр және қорғаныс министрі болып тағайындалды. Кейін, шілде айында Саймон Врацян премьер-министр қызметін атқарды, ал Нжде губернатор және бас қолбасшы болды. Нжде Зангезур аймағындағы әзербайжан халқының 3/5 бөлігін қууға белсенді түрде қатысты. 1921 жылдың сәуір және шілде айлары аралығында Қызыл Армия аймақта ірі әскери операциялар жүргізіп, Сюникке солтүстік және шығыс бағыттарынан шабуыл жасады. Қызыл Армиямен бірнеше ай бойы қызу шайқас жүргізгеннен кейін, Таулы Армения Республикасы 1921 жылдың шілдесінде Совет Ресейінің таулы аймақты Совет Армениясының құрамында қалдыру туралы уәдесінен кейін капитуляциялады. Осы қақтығыстан кейін Гарегин Нжде, оның әскерлері және Армения Республикасының басшылары сияқты көптеген көрнекті армян зиялылары шекараны өтіп, көршілес Персиядағы Тәбриз қаласына қашты. 1921 жылдың шілдесінде Сюник Армения Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына енді.
Кеңестер одағының сиуниктері
Армения әскерлері аймақты ақырында қорғады, бірақ олардың күш-жігері бекер болды, себебі Ресей азамат соғысында жеңіске жеткен большевиктер Кавказға терең еніп кірді. Сюник тәуелсіз Армения мемлекетінің соңғы маңызды бекіністерінің бірі болды, оның басшылары кейіннен Кеңес билігімен Иранға қуылды. Кеңестік құрылым құрылу кезінде Сюник Совет Армениясының құрамына кірді, ал Нахичеван және Таулы Қарабақ сияқты екі даулы аймақ Совет Әзірбайжанының құрамына енді. Содан кейін ол Транскавказдық КСР құрамындағы Арменияның бөлігіне, ал 1936 жылы Армения КСР-інің құрамына кірді. Кеңес билігі тұсында Сюник 1931 жылдың сәуір айында қатты жер сілкінісіне ұшырады, нәтижесінде ауылдардың 80%-ы қирады. Сол жылдың мамыр айында аймақты тағы бір жер сілкінісі шалып, Сисиан ауданындағы 38 ауылдың 27-сі қирады. Әкімшілік бірлік ретінде қазіргі Сюник Мегри, Капан, Горис және Сисиан аудандарына бөлінген. Совет Одағының алғашқы жылдарындағы қиындықтарға қарамастан, аймақ бірте-бірте қалпына келе бастады, инфрақұрылымының көп бөлігі қайта жаңартылып, жақсартылды. Кеңес дәуірінде Сюник металл және кен өндіру орталығы ретінде белгілі болды. Дегенмен, көршілес Әзірбайжанмен Таулы Қарабақ аймағы үшін болған қақтығыс қайта жанданып, аймақты дүрліктірді. 1987-1989 жылдары этникалық қақтығыстардың салдарынан қалған әзірбайжан тұрғындары аймақтан қашып кетті. Бұл әзірбайжан халқының көшіп кетуі Сюник пен Арменияны, жалпы алғанда, біртекті етуге әкелді.
Арменияның тәуелсіздігі
1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан бері Сюник Армения Республикасының құрамына кіреді. Армения тәуелсіздік алғаннан кейін, 1995 жылғы әкімшілік реформа барысында Кеңес Сюнигінің 4 ауданы біріктіріліп, Капан қаласы орталығы болатын Сюник облысы құрылды. Республиканың ең оңтүстік облысы болғандықтан, Армения үшін стратегиялық және экономикалық маңызға ие болды. Иранмен шекара Армениядан Иранға және басқа да аймақтарға маңызды энергия ресурстарын экспорттауға мүмкіндік берді. Жақында 140 шақырымдық Армения-Иран газ құбыры пайдалануға берілді, ол 2019 жылға дейін Арменияны жылына 1,1 миллиард текше метр газбен қамтамасыз етуге арналған, ал одан кейін газ жеткізілімінің көлемі жыл сайын 2,3 миллиард текше метрге дейін ұлғаяды деп күтілуде. Жаңа құбыр Арменияның солтүстік көршісі Грузияны қызықтырды, ол Ресейден энергияға тәуелділігін азайтуға тырысуда. 2000 жылы Горис қаласының жанындағы Корнидзор және Хндзореск ауылдары арасында ежелгі зират табылды, ол Қара Қоюнлы әулеті тұсында салынған. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысының нәтижесінде, бірінші Таулы Қарабақ соғысынан бері Арменияның бақылауында болған Сюник облысының шығыс аумақтары Әзірбайжанның бақылауына өтті, бұл облыстың Әзірбайжанмен шекарасын ұзартты және облыстың қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтар тудырды. Сюник облысындағы Шурнух поселкесіндегі 12 үй шекараның Әзірбайжан жағында орналасқандығы анықталғаннан кейін Әзірбайжанның бақылауына көшті. Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев Армения Сюник арқылы Әзірбайжанға "дәліз" беруге міндетті екенін мәлімдеді және Армения бұл талапты орындамаған жағдайда "дәлізді" күшпен құрумен қорқытты. Армения премьер-министрі Никол Пашинян бұл талапты қабылдамай, атысты тоқтату келісімі Сюник арқылы дәлізді қарастырмайтынын, бірақ екі ел арасындағы көлік қатынасын ашуды көздейтінін айтты. 2021 жылдың 10 қарашасында Арменияның ішкі шекарасындағы Горис-Капан тас жолының құрылысы аяқталғаны туралы хабарланды.
Халық саны
1989 жылы Сюник провинциясының (1930–1995 жылдары Сисиан, Горис, Мегхри және Капан аудандарының құрамына кірген) халқы 141 501 адамды құрады. Оның 66 170 немесе 46,76 пайызы қалалық, оның ішінде Горис (23 795) және Капан (42 375) қалаларында, ал 75 331 немесе 53,24 пайызы ауылдық, оның ішінде Сисиан (29 768), Горис (17 979), Мегхри (14 341) және Капан (13 243) аудандарына бөлінген. 2011 жылғы ресми санақ бойынша, Сюник провинциясының халқы 141 771 адамды құрайды (69 836 ер адам және 71 935 әйел адам), бұл Армения халқының шамамен 4,7 пайызын құрайды. Қалалық халқы 95 170 адам (67,13%), ал ауылдық халқы 46 601 адам (32,87%) құрайды. Провинцияда 7 қалалық және 102 ауылдық қауымдастық бар. Ең ірі қалалық қауымдастық – Капан провинциялық орталығы, оның халқы 43 190 адамды құрайды. Басқа қалалық орталықтар – Горис, Сисиан, Каджаран, Мегхри, Агарак және Дастакерт. 2661 тұрғыны бар Шинухайр ауылы – Сюник провинциясының ең ірі ауылдық муниципалитеті.
Этностық топтар мен дін
Сюник облысының халқының басым бөлігі этникалық армяндар, олар Армян Апостол Шіркеуіне жатады. Шіркеуді басқаратын орган – Сиуник епархиясы, қазіргі таңда оның басшысы – әке Зәуен Язичян. Горис қаласындағы Әйгілі Григорий соборы – епархияның орталығы.
Ғибадатханалар мен монастырлар
691 жылы Сисиандағы Сурп-Хованнес монастыры. 9 ғасырдағы Татев монастыры. 10 ғасырдағы Воротнаванк монастырь кешені. 10 ғасырдағы Ваханаванк монастырь кешені. 11 ғасырдағы Бгэно Нораванк монастыры. 17 ғасырдағы Татеви Анапат монастырь кешені.
Ауыл шаруашылығы
Облыстың жалпы аумағының шамамен 74% (3336 км²) егіс жерлерді құрайды, оның ішінде 13,2% (440 км²) жыртылған. Ауылдық халық көбінесе ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығымен айналысады. Облыс Арменияның жылдық ауыл шаруашылығы өнімдерінің 6,5%-ын қамтамасыз етеді. Басты егістер – дәнді дақылдар, құрғақ дақылдар, картоп және көкөністер. Аңгехакот ауылында балық шаруашылығына арналған тоғандар бар, ал Ачанан ауылында құс шаруашылығы фермасы орналасқан.
Өнеркәсіп
Сюник – Арменияның өнеркәсіптік секторына үлес қосатын маңызды облыстардың бірі. Арменияның жылдық жалпы өнеркәсіптік өнімінің 17%-ын құрайды. Облыс экономикасы негізінен өнеркәсіптік секторға – тау-кен өндіру, құрылыс материалдарын өндіру және азық-түлік өңдеуге негізделген. Ресей мемлекеттік ядролық энергетика корпорациясы (Росатом) Лернадзор ауылында уран кенінің игерілу перспективасы бар. Каджаран қаласында 2000 жылы құрылған "Danesia" компаниясы шатыр материалдарын шығарады. Қапан қаласында өнеркәсіптік ауданда бірнеше өнеркәсіптік фирма жұмыс істейді. Ірі фирмалар: 1947 жылы құрылған "Kapan CH. Ш. Ш." құрылыс материалдары зауыты, 1972 жылы құрылған Қапан машина жасау зауыты, 1985 жылы құрылған "Sonatex" тоқыма фабрикасы және 2010 жылы құрылған "Marila" ЖШҚ-сы ет және сүт өнімдерін шығарады. Горис қаласында 1989 жылы ашылған Воротан гидроэлектростанциясы орналасқан, ол Арменияда электр қуатының негізгі жеткізушілерінің бірі саналады. Гористегі ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарға 2002 жылы құрылған "Vosmar" компаниясы (асфальт бетон және ұсақталған тас өндірісі), 2003 жылы құрылған "Goris Gamma" (электрондық құрылғылар) және 2005 жылы құрылған "Goris Group" (бөтелкеленген тау суы) кіреді. Сисианда 2007 жылы құрылған "Sis Alp" сүт зауыты, 2009 жылы құрылған "Bazalt M" құрылыс материалдарын өндіру зауыты және 2014 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Сисиан керамика зауыты орналасқан. 1930 жылы құрылған Мехри консерві зауыты және 1997 жылы құрылған Мехри жол құрылыс кәсіпорны (асфальт және бетон өндірісі) облыстың маңызды өнеркәсіптік кәсіпорындарының қатарында. Мехриде Кеңес кезінде ірі шарап зауыты болған. Агарак мыс-молибден кен-байыту комбинаты мыс пен молибден концентраттарын іріктеп флотациялық әдіспен өндіреді. 2007 жылы "GeoProMining" компаниясы оны толығымен сатып алды. Шамб ауылында 2010 жылы құрылған "Tatni" минералды су зауыты, ал Норашенікте 2014 жылы ашылған "Freedom" дистилляция зауыты (жеміс-жидек арағы) орналасқан.
Туризм
Туризм Сюник экономикасының дамитын салаларының бірі болып табылады. Горис және Капан қалаларында әртүрлі деңгейдегі көптеген қонақ үйлер мен пансионаттар бар. Аймақтың мәдени мұрасы және табиғи сұлулығы, әсіресе жаз айларында, көптеген жергілікті және шетелдік туристерді қызықтырады. 2010 жылдың 16 қазанынан бері Халидзор мен Татев монастыры арасында жұмыс істейтін «Татев қанаттары» (Татев тевері) кабельдік жолы – бір бөлімде салынған ең ұзын қайтымды әуе трамвайы және үздірілмейтін екі рельсті кабельдік жол бойынша рекордты ұстап тұр. Сюник облысының көптеген ормандары мен тоғайлары Арменияның қорғалатын аумақтарына жатады, мысалы, Аревик ұлттық паркі және Шикахог мемлекеттік қорығы. Облыста Бохакар, Горис, Сев көлі, Зангезур және Шикахог өзенінің жазық тоғайы сияқты жабайы табиғат қорықтары да бар. Сюниктегі басқа да танымал туристік орындарға Хуступ тауы және Шаки сарқырамасы кіреді.
Білім
Сюник облысында 1967 жылдан бері қызмет ететін Горис мемлекеттік университеті орналасқан. Ереван мемлекеттік университетінің, Армения Ұлттық политехникалық университетінің және Ереван мемлекеттік театр және кинематография институтының филиалдары да осы облыста жұмыс істейді. 2015-2016 оқу жылы бойынша Сюникте 119 мектеп бар.
Спорт
Футбол - облыстағы ең танымал спорт түрі. "Гандасар Капан" ФК Армения Премьер-лигасында Сюник облысын ұсынады. Қапандағы Гандзасар стадионы – Сюник облысының ең ірі спорттық нысаны. Мегри, Горис және Сисиан қалаларында да шағын стадиондар бар. 2013 жылы "Гандасар Капан" ФК заманауи жаттығу орталығын ашып, Оңтүстік Армениядағы жалғыз футбол академиясы атанды. Орталықта бірнеше толық өлшемді футбол алаңдары бар, оның ішінде жасанды жабынмен жабдықталған алаң да бар. Бұрын Горис қаласының "Зангезур" ФК облыстағы маңызды футбол командасы болған. Бірақ, 1997 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты команда таратылды.