Кіріспе

Армения провинциясы: Ширак () – Арменияның провинциясы. Ол елдің солтүстік-батысында орналасқан, шығысында Лори, оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында Арагацотн провинцияларымен, батысында Түркия, солтүстігінде Грузиямен шектеседі. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Арменияның екінші ірі қаласы Гюмри. Ширак жартылай шөл және тау шалғыры, сондай-ақ биік таулы аймақтарды қамтиды. Оңтүстікте биік далалар таулы жерге айналады, көктемде жасыл, ал жазда қызғылт қоңыр түске боялады. Провинция Гюмри қаласының Ширак халықаралық әуежайы арқылы қызмет көрсетеді.

Этимология

Ширак провинциясы Ежелгі Арменияның тарихи Айрарат провинциясының Ширак кантонының атымен аталған. Ерте ортағасырлық армян тарихшысы Мовс Хоренаци Ширак атауының армян ұлтының құрметті патриархы және негізін қалаушы Хайқтың шөбересі Шарадан шыққандығын жазады. Қазіргі ғалымдар Ширакты Сиракес (Сиракеной) халқының атымен байланыстырады, олар Ширакқа қоныстанған және оған атын берген болуы мүмкін. Тағы бір пікір бойынша, Ширак атауы Урарту патшасы Аргишти I-нің тасқа қашалған жазуындағы Ериаххи/Эриахе деген аймақтың есімінен туындаған.

География

Ширак облысы Арменияның солтүстік-батысында орналасқан және аумағы (Арменияның жалпы аумағының 9% құрайды). Ол шығыста Лорі облысымен, оңтүстікте Арагацотн облысымен, батыста Түркияның Карс және Ардахан облыстарымен, солтүстікте Грузияның Самцхе-Джавахети және Квемо-Картли аймақтарымен шектеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, облыстың қазіргі аумағы негізінен Ежелгі Арменияның Айрарат облысының Ширак кантонын қамтиды. Ширактың солтүстігінде Ашоцк үстірті (1900-2100 метр биіктікте) және облыстың орталық және оңтүстік бөліктерінде Ширак жазығы (1400-1800 метр биіктікте) басым. Облыстың кең жазықтары шығыстан Базум және Памбак тауларымен, солтүстіктен Джавахети жотасы мен Егхнахаг тауларымен, оңтүстіктен Арарат массивімен қоршалған. Ахуриан өзені шығысында Ширакты Түркияның Карс облысынан бөліп тұрады. Ахуриан өзені және оның су қоймасы облыстың негізгі су ресурсы болып табылады. Ширактың солтүстік-батысындағы Арпи көлі – облыстың жалғыз көлі. Бұл аймақ Арпи көлі ұлттық паркі ретінде мемлекеттік қорғауға алынған. Ширак туф, пемза және әк таспен бай.

Климат

Ширак – Арменияның ең суық провинциясы, ауа температурасы кейде Ширак жазығында 30 °C-тан төмен, ал Ашоцк платосында 46 °C-қа дейін жетеді. Климаты өте суық, қарлы қыстармен және қоңыр жаздармен сипатталады. Жауын-шашын мөлшері көп, жылдық жауын-шашын деңгейіне дейін жетеді. Провинцияның солтүстік бөлігінде қыс ұзақ (7-8 айға созылады) және қардың қалыңдығы 1 метрге жетеді. Ширак аумағы ерте Тас дәуірінен бері қоныстанған. 2000 метрден жоғарырақ жерлерде ерте қола дәуірінен қалған көптеген іздер табылды. Б.з.д. 2 мыңжылдыққа қатысты табылған басқа да іздер б.з.д. 20-12 ғасырлар аралығында өркениет құрылғанын көрсетеді. Б.з.д. 12 ғасырда Темір дәуірінің басталуымен Армян таулы аймағының түрлі этникалық топтары арасындағы қарым-қатынас дамыды. Б.з.д. 9 ғасырдың соңында Урарту Ван мемлекеті құрылғаннан кейін Ширак осы мемлекеттің құрамына кірді. Ширакта Урарту патшасы Аргишти I қалдырған екі клинопись жазуы табылды, онда ол Эриахи жеріне (көптеген тарихшылардың пікірінше, Ширак осы атаудан шыққан) шабуыл жасағаны туралы жазған. Жазуларға сәйкес, бұл аймақта ауыл шаруашылығы мен мал өсіруге негізделген дамыған өркениет болған. Тарихшылар Ксенофонттың Қара теңізге қайтар жолында Ширак аумақтарынан өткенін айтады, бұл саяхаты «Анабазис» еңбегінде мәңгілікке сақталған.

Ахеменидтер және ежелгі Армения патшалығы

Б.з.д. VI ғасырдың екінші жартысына қарай Ширак Ахеменидтер империясының құрамына кірді. Бениамин ауылының жанында табылған б.з.д. V-II ғасырларға жататын патшалық қоныстың қалдықтары, аймақтағы Ахеменидтердің ықпалын көрсетеді. Б.з.д. V ғасырының басында Ширак Оронтидтер билігіндегі Армения сатрапиясының құрамына енді. Кейін, б.з.б. 331 жылы, бүкіл аумақ Шірақ кантонының бір бөлігі ретінде Ежелгі Армения патшалығының Айрарат провинциясына қосылды. Біздің заманымыздың I ғасырында Ширак Арменияның Арсакидтер патшалығы тұсында аймақты басқарған Камсаракан әулетіне берілді.

Сасанидтер және Арменияның Багратидтер патшалығы

387 жылы Арменияның Византия және парсылар арасында бөлінуінен кейін, 428 жылы Аршакидтер Армения патшалығының құлауы нәтижесінде Ширак аймағы Парсы Сасанидтер империясының құрамына енді. Дегенмен, Ширакта 5 ғасырға дейінгі армян шіркеуінің көптеген ерте мысалдары сақталған, оның ішінде Ерерук, Артик қаласының Сент-Марине шіркеуі және Хокеванк монастыры бар. 658 жылы араб-исламдық шапқыншылықтардың қызығында Ширак, қалған армян территорияларымен бірге, Персияны мұсылмандар басып алған кезде жаулап алынды, себебі ол парсы билігіндегі Арменияның бір бөлігі болды. Ол Омейяд халифаты кезінде Армения әмірлігінің құрамына кірді. Алайда, Камсаракан әулеті араб-исламдық Армения билігі астында аймақты басқаруын жалғастырды. 885 жылы Арменияның Багратидтер патшалығы құрылғаннан кейін, Ширак өркендеу мен дамудың жаңа дәуіріне енді, әсіресе 961 жылы Ширактың Ани қаласы патшалықтың астанасы болғанда. 10 ғасырдың екінші жартысында Ширак Камсаракан әулетінің ұрпақтары – армян Пахлавуни әулетінің ықпалында болды. Пахлавунилер көптеген қамалдар, монастырь кешендері, білім беру ошақтарын құру арқылы Ширактың дамуына зор үлес қосты. Хтцконк, Харичаванк, Мармашен және Горомос монастырлары ортағасырлық Арменияның маңызды діни және білім беру орталықтарының бірі болды.

Сәлжұқ дәуірі, Закаридтер Армениясы мен Түрікмендер билігі

1045 жылы Армения Византия империясының, ал кейін 1064 жылы Селжүк басқыншыларының қолына түскеннен кейін, аймақ әлеуметтік, білім беру және мәдени жағынан құлдырау дәуіріне кірді. Алайда, 1201 жылы Грузияның қорғауында Арменияның Закарид княздығы құрылғаннан кейін, Шығыс Арменияның Лори және Ширак аймақтары өркендеу мен тұрақтылықтың жаңа кезеңіне еніп, Шығыс пен Батыс арасындағы сауда орталығына айналды. 1236 жылы Аниді моңғолдар басып алғаннан кейін Армения Ильханат құрамындағы моңғол қорғауына өтті, ал Закаридтер моңғолдардың қарауында болды. 14 ғасырдың ортасында Ильханат ыдырағаннан кейін Закарид князьдері 1360 жылға дейін Лори, Ширак және Арарат жазығын биледі, содан кейін түркі тайпаларының шабуылына ұшырады. 14 ғасырдың соңында Ақ Қоюнлу сүннит оғыз түркі тайпасы Арменияны, оның ішінде Ширакты басып алды. 1400 жылы Тимур Армения мен Грузияға жорық жасап, аман қалған жергілікті халықтың 60 000-нан астамын құл ретінде әкеп кетті. Ширакты қоса алғанда, көптеген аудандар халқынан айырылды. 1410 жылы Армения Қара Қоюнлу шиит оғыз түркі тайпасының билігіне көшті. Армян тарихшысы Томас Мецофтың мәлімдемесіне сәйкес, Қара Қоюнлу армян халқынан ауыр салық алғанымен, олардың билігінің алғашқы жылдары салыстырмалы түрде тыныш болды және қалаларды қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді.

Иран мен Ресей билігі

1501 жылы Шах Исмаил I басқарған Иранның Сафавид әулеті Шығыс Арменияның көп бөлігін, соның ішінде Ширакты жаулап алды. 1502 жылы Ширак Сафавидтер құрған Иранның жаңа әкімшілік аймағы – жаңадан құрылған Ериван Бегларбегінің құрамына кірді. 18 ғасырдың бірінші жартысында Кумайри Афшарид әулетінің, кейіннен Қажар әулетінің билігінде болған Ериван хандығының бір бөлігіне айналды. 1804 жылдың маусым айында Ресей империясы 1804-1813 жылдардағы орыс-парсы соғысының бастапқы кезеңінде Ширақ аймағын бақылауға алды. Аймақ 1813 жылдың 1 қаңтарында қол қойылған Гулистан шарты бойынша Ресей империясының ресми бөлігіне айналды. Ресей үкімдігі кезінде аймақ қарқынды дамыды, ал Гюмри қаласы Кавказдағы дамып келе жатқан қалалардың біріне айналды. 1829 жылы орыс-түрік соғысынан кейін армян халқының көптеп қоныс аударуы болды. Осман империясының аумақтарынан, әсіресе Карс, Эрзурум және Догубеязит қалаларынан көшіп келген шамамен 3000 отбасы Ширакқа қоныстанды. Орыс ақыны Александр Пушкин 1829 жылы Кавказ және Шығыс Түркияға саяхат жасағанда бұл аймаққа келді. 1837 жылы Ресей императоры Николай I Шираққа сапар шегіп, Гюмри қаласын Александрополь деп қайта құрды. Бұл ат император Николай I-нің әйелі, Пруссия ханшайымы Шарлоттаның құрметіне берілді, ол православие дініне өткеннен кейін Александра Федоровна деген есімді қабылдады. 1837 жылы Александропольде ірі орыс бекінісі салынды. Қала 1840 жылға дейін толығымен қайта құрылып, жаңадан құрылған Александрополь уезінің орталығына айналды және алғашқы он жылдығында қарқынды өсімді бастан өткерді. Александрополь уезіне Ширак, Лори және Тавуш аймақтарының солтүстік армяндық бөліктері кірді. 1849 жылы Александрополь уезі Ериван генерал-губернаторлығының құрамына енді, ал Ширак Императорлық Ресей қарулы күштерінің Кавказдағы маңызды бекінісіне айналды, онда әскери казармалары орналастырылды. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Ширак орыс әскерлерінің ірі орталықтарының бірі болды. 1899 жылы Александропольде теміржол стансасы ашылғаннан кейін Ширак сауда және өнеркәсіп орталығы ретінде елеулі өсімді бастан өткерді, Шығыс Арменияның ең дамыған аймағына айналды.

20 ғасыр

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін және Ресейдің Кавказ аймағынан шығуынан соң, 1918 жылғы 28 мамырда Арменияның Бірінші Республикасы жарияланды, оған Ширак та кірді. 1920 жылғы 10 мамырда жергілікті большевиктік армяндар, мұсылман халқының көмегімен, Александропольде Арменияның Дашнак үкіметіне қарсы мемлекеттік төңкеріс жасауға тырысты. Көтеріліс 14 мамырда Армения үкіметі тарапынан басып жанышты, ал оның көшбасшылары атылды. Бірақ, келесі түрік шапқыншылығы кезінде түрік әскерлері тағы да Ширакқа шабуыл жасап, 7 қарашада Александропольді басып алды. Армения 3 желтоқсанда Түркияның Ереванға қарай жорылысын тоқтату үшін Александрополь шартына қол қоюға мәжбүр болды, бірақ сол уақыттағы Кеңес шабуылы 2 желтоқсанда Армения үкіметінің құлауына әкелді. Түрік әскерлері 1921 жылғы қазан айында танылмаған Кеңес және Түрік үкіметтері Карс шартына қол қойғаннан кейін Александропольден шығып кетті. Большевиктер билігі кезінде Александрополь 1924 жылы қайтыс болған Кеңес Одағының басшысы Владимир Лениннің құрметіне Ленинакан болып өзгертілді. Ширак Армения Кеңес Социалистік Республикасының маңызды өнеркәсіптік аймағына айналды. Ленинакан – астана Ереваннан кейін екінші ірі қала болды. Алайда, Ширак, әсіресе Ленинакан, 1988 жылғы Армения жер сілкінісінен ауыр зардап шекті, ол Солтүстік Арменияның көптеген аймақтарын қиратты. Жер сілкінісі белгілі бір жер қозғалысы бойымен болды, оның ұзындығы Кавказ тауларына параллель және солтүстік-шығысқа қарай еңкейді. 1930 жылдан 1995 жылға дейін қазіргі Ширак Армения КСР-і құрамында 5 ауданға (районға) және 1 республикалық бағыныстағы қалаға бөлінді: Амасия, Гукасян (Ашотск), Ахурян, Ани, Артик және Ленинакан қаласы. 1995 жылғы аумақтық-әкімшілік реформасының нәтижесінде 5 аудан мен Гюмри (Ленинакан) қаласы біріктіріліп, Ширак облысы құрылды.

Халық саны

1989 жылғы Кеңес Одағының халық санағына сәйкес, кейіннен Ширак облысын құрайтын аудандарда (Амасия, Ани, Артик, Ахурян және Ашотск аудандары) 261 217 адам тұрған, оның 147 713 немесе 56,55% қалалық, Артик (25 126) және Ленинакан (122 587) қалаларында орналасқан, ал 113 504 немесе 43,45% ауылдық, Амасия (6 342), Ани (23 877), Артик (33 665), Ахурян (38 952) және Ашотск (10 668) аудандарына тараған. 2011 жылғы ресми халық санағы бойынша, Ширактың ресми халқы 251 941 адамды (121 615 ер адам және 130 326 әйел адам) құрады, бұл Армения халқының шамамен 8,3% болып табылады. Қалалық халқы 146 908 (58,3%) және ауылдық халқы 105 033 (41,7%) адамды құрайды. Облыста 3 қалалық және 116 ауылдық қауымдастық бар. Ең ірі қалалық қауымдастық – 121 976 тұрғыны бар Гюмри облыстық орталығы. Артик және Маралик қалаларының халқы тиісінше 19 534 және 5 398 адамды құрайды. 4 838 тұрғыны бар Азатан ауылы Ширактың ең ірі ауылдық муниципалитеті болып табылады. Ширакта сөйленетін армян диалектісі – Батыс армян тіліне жақын Карин диалектісінің бір түрі.

Этностық топтар мен дін

Ширак облысының халқының көп бөлігі этникалық армяндар болып табылады, олар Армян апостолдық шіркеуіне жатады. Ширактың солтүстік және орталық бөліктері Гиумридегі Құдай анасының Киелі соборының епископы Микаел Аджапахян басқаратын Ширак епархиясының құзыретінде, ал оңтүстік бөлігі Артик епархиясының құзыретінде. Ширакта армян католиктерінің айтарлықтай азшылығы бар. Облыстағы католиктердің саны шамамен 30 000-ға жетеді. Олардың шамамен 20 000-ы Гюмриде, ал қалғаны айналасындағы ауылдық елді мекендерде тұрады. Аревик, Арпени, Бавра, Газанчи, Мармашен, Метс Сепасар, Паник және Сизавет ауылдарында армян католиктері басым, ал Азатан ауылында шамамен 1500 католик (ауыл халқының 30%) тұрады. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Ширакта 9 католик шіркеуі жұмыс істейді. Гюмридегі Киелі шейіттер соборы Шығыс Еуропаның Армян католик ординариясының орталығы болып табылады, оны архиепископ Рафаэль Франсуа Минассиан басқарады. Гюмридегі орыс әскери базасының қызметкерлерімен қатар шағын орыс православие қауымының болуы Қасиетті Александра шейіт шіркеуі, Архангел Михаил шіркеуі және Қасиетті Арсений шіркеуімен белгіленеді. Шағын Ширакаван ауылында шамамен 30 езид тұрғыны бар. 1988 жылы Таулы Қарабақ жанжалының басталуына және Әзербайжандықтардың Армениядан кетуіне дейін Ширакта әзербайжандық азшылық та болды, олар негізінен бұрынғы Амасия ауданында шоғырланған, онда 1972 жылы әзербайжандықтар 70 адамнан тұратын 19 724 адамның 70% құрады.

Әуе көлігі

Ширак қаласын халықаралық Ширак әуежайы қызмет көрсетеді, ол Гюмри қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. 1961 жылы ашылған ол Армениядағы екінші ірі әуежай. Ол Еревандағы Звартноц халықаралық әуежайының баламалы торабы болып саналады. 2017 жылдың басында Армения үкіметі әуежайды қайта жаңғыртуға күш салды. Көптеген жаңа әуе компаниялары әуежайға рейстер бастады, оның ішінде Гюмриде орналасқан жаңа армян әуе компаниясы "Тарон Авиа" және Ресейдің бюджеттік әуе компаниясы "Pobeda", ол "Аэрофлоттың" толық меншігіндегі еншілес компаниясы. Көбірек клиенттерді тарту мақсатында Табиғатты қорғау министрлігі Гюмриге ұшатын барлық әуе компанияларына метеорологиялық қызметтерді тегін ұсынды, бұл билет бағасын төмендетті. Гюмри технологиялық орталығы да әуежайдың сыртқы түрін жақсарту үшін ішкі безендіру элементтерін қосып, оны қайта жаңғыртуға көмектесті.

Теміржол

Гюмридің теміржол түйіні Армениядағы ең көне және ең ірісі болып табылады. Ол 1897 жылы құрылды, ал 1899 жылы қаланы Тифлиспен байланыстырған Александропольге дейінгі алғашқы теміржол желісі аяқталды. Содан кейін теміржол Александропольден Ереванға (1902 жылы), Карсқа (1902 жылы), Жолфаға (1906 жылы) және Тәбризге дейін созылды. Осының нәтижесінде Александрополь маңызды теміржол орталығына айналды. 2017 жылдан бері Гюмри теміржол станциясы Ереван және Батумиге жүйістік рейс жасап тұрады. Оңтүстік Кавказ теміржолы АҚ – Армениядағы теміржол саласын басқаратын қазіргі оператор. Гюмри-Ереван теміржолы Ширак облысында Баяндур, Ширакаван, Исаакян, Ағын қаяран, Жрапи, Баграван және Анияван станциялары сияқты көптеген аялдамаларды қамтиды.

Қоғамдық жүк көліктері мен таксилер

Гюмрі облыстық орталығында қоғамдық көлік жүйесі дамыған. Ол негізінен жергілікті халық "маршрутка" деп атап жүретін шағын автобустармен қамтамасыз етіледі. Қаланың орталық стансасы қалааралық бағыттар үшін автобус терминалы болып табылады, ол Шырақ ауылдарына, сондай-ақ Армения мен көрші Грузияның ірі қалаларына және кенттеріне қатынайтын маршруттарды ұсынады. М7 тас жолы облыс арқылы шығыстан батысқа дейін өтеді, Гюмрі қаласын Арменияның басқа аймақтарымен байланыстырады.

Ауыл шаруашылығы

Облыстың экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына, оның ішінде егіншілік және мал шаруашылығына негізделген. Арменияның жылдық жалпы ауыл шаруашылығы өнімінде оның үлесі 11,6% құрайды. Облыстың жалпы аумағының шамамен 80% (2 145,5 км²) егістік жерлер, оның ішінде 36,7% (787 км²) жыртылған. Шірақ жазығы – Армениядағы ең ірі астық және картоп өндіруші аймақ. Облыстың суару жүйесі жоғары деңгейде дамыған. Әртүрлі көлемдегі 9 су қоймасының жалпы сыйымдылығы шамамен 700 мың гектар егістік жерді суаруға мүмкіндік береді. Шірақ мал шаруашылығы бойынша Армения облыстарының біріншісі. Гюмри мен көптеген ауылдық қауымдастықтардың жанында балық шаруашылығына арналған тоғандар да бар.

Өнеркәсіп

Кеңес дәуірінде аймақ Армения КСР-нің ірі өнеркәсіптік орталығы болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін өңірдің өнеркәсіптік секторы күрт төмендеді. Қазіргі уақытта провинция Арменияның жылдық жалпы өнеркәсіптік өнімінің 3,5% құрайды. Ширак Армениядағы құрылыс материалдарының, негізінен туф тастары мен пемзаның ең ірі өндірушісі болып табылады. Гюмри провинциясының орталығындағы өнеркәсіптік секторға құрылыс материалдарын (туфа және базальт), шұлық және тоқыма өндірісін, тамақ өңдеу және сүт өнімдерін, алкогольді сусындарды, электрондық машиналарды және тағы да басқаларын өндіру кіреді. Гюмридегі ең ірі өнеркәсіптік зауыт – 1972 жылы ашылған Гюмри сыра қайнату зауыты. Зауыт Гюмри, Арарат және Александрополь брендтерімен әртүрлі лагер сырасын өндіреді. Сонымен қатар, қалада 1912 жылы ашылған «Бұрылу машиналарын жасау фабрикасы», 1926 жылы құрылған «Аршалуис» шұлық өндіру кәсіпорны, 1959 жылы ашылған «Кархат» машина жасау зауыты, 1999 жылдан бері «Чеп Химик» ЖШС, 2000 жылдан бері «Армтекс» киім фабрикасы, 2001 жылдан бері «Лентекс» шұлық өндіру зауыты жұмыс істейді. Қаланың басқа өнеркәсіптік фирмаларына сүт өнімдері үшін «Алекпол» зауыты, «Анушаран» кондитерлік зауыты және құрылыс материалдары үшін «Gold Plast» зауыты кіреді. Артик қаласы туф тастарымен танымал. Мұнда 1928 жылы құрылған «Арктитуф» фирмасы, 1997 жылы құрылған «Туфаблоктар фабрикасы» және 2005 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан «Карастг» тас өңдеу зауыты, соның ішінде травертин, туф және базальт өндіретін көптеген тас өңдеу зауыттары орналасқан. Артикте металл пластикалық өнімдер үшін «Вартан Анахит» ЖШС, Артик ірімшік фабрикасы, сүт өнімдері үшін «Элиз тобы», вакуумды пештерді жасаушы «Артик фабрикасы» және «Артик Стекломаш» металл құю фабрикасы орналасқан. Кеңес дәуірінде Маралик қаласында көптеген ірі өнеркәсіптік фирмалар, жарық және электроника зауыты, сондай-ақ құрылыс материалдарын өндіруге арналған 3 зауыт болды. Қазіргі уақытта қалада сақталған жалғыз фабрика – Маралик мақта илеу зауыты. Ширакта сүт өнімдерін өндіретін фабрикалар да бар, ең ірі екі фирма Азатан (1993 жылдан бері «Игит» сүт фабрикасы) және Мусаелян (1996 жылдан бері «Ашотск» ірімшік фабрикасы) ауылдарында орналасқан. Ахурян ауылында 2010 жылы ашылған «Лусастг қант» зауыты орналасқан, ол Оңтүстік Кавказ аймағындағы ең ірі қант өндіруші болып табылады. Ширакаван ауылында 2009 жылы ашылған «Ширақ шарап фабрикасы» орналасқан.

Спорт

Футбол, баскетбол және шахмат – облыстағы ең танымал спорт түрлері. Дегенмен, күрес және ауыр атлетиканы қоса, басқа да олимпиадалық спорт түрлері де, әсіресе Гюмриде кең таралған. Ширак облысы – бірнеше спорт түрінен Кеңес Одағының, содан кейін Арменияның туы астында жарысқан, әлем, Олимпиада және Еуропа чемпиондарының көптеген бұрынғы және қазіргі өкілдерінің туған жері. Қала Армения Премьер-лигасында "FC Shirak" командасымен өкілдік етеді. "Aragats FC" Гюмридегі екінші футбол клубы болды, бірақ 2002 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты таратылды. Артик қаласынан шыққан "FC Tufagorts" (1995 жылы таратылды) және "FC Sipan" (1993 жылы таратылды) клубтары да Арменияның футбол жарыстарында облыстың намысын қорғаған. Облыстың ең ірі спорт нысаны – Гюмри қалалық стадионы. Гюмриде ФФА Футбол академиясы да орналасқан. Артик және Маралик қалаларында шағын сыйымдылығы бар футбол стадиондары бар. Гюмри қысқы спорт түрлерімен де мәшһүр. 2015-2016 жылдары жаңартылған Гюмридегі қысқы спорт мектебі Людвиг Мнацаканянның есімімен аталады. Ашоцк аймағында халықаралық жарыстар өткізілетін, заманауи шаңғы жолы бар.