Кіріспе

Түрікменстанның Лебап облысы (парсы тілінен لب آب Lab e āb) – Түрікменстанның аймақтарының бірі. Ол елдің солтүстік-шығысында, Ауғанстан және Өзбекстанмен шекаралас, Аму-Дарья бойында орналасқан. Әкімшілік орталығы – Түркіменабат (бұрынғы атауы – Çärjew). Облыстың аумағы 93 727 шаршы километр, ал 2022 жылғы халық санауы бойынша халқы 1 447 298 адамды құрайды. Лебап атауы – парсы тіліндегі Лаб-е-аб сөзінің түркімен тіліне бейімделген түрі, ол "өзен жағасы" деген мағынаны білдіреді және Аму-Дарьяның орта ағысын белгілеу үшін ұзақ жылдар бойы қолданылып келген. Аймақта Репетек табиғи қорығы және Түрікменстанның ең биік тауы – Айрыбаба (3137 метр) орналасқан Көйтендаг табиғи қорығы бар. Аймақтың күннөлді климаты мен судың молдығы жоғары сапалы, ұзын талшықты мақта өндіруге мүмкіндік береді.

Тарих

Қазіргі Лебап облысы бұрын Жібек жолы бойында маңызды орынға ие болған. Лебап облысының ішінде Даяхатынның 9-10 ғасырлардағы керуенсарайы орналасқан.

Бұқар және Хиуа хандықтары

Ресей революциясына дейін қазіргі Лебап облысының көп бөлігі Бұхара немесе Хива хандығының құрамына кірген. Бұхараның соңғы ханы Сейід Мір Мұхаммед Әлім хан, формалды түрде Кеңес үкіметіне бағынышты болғанмен, іс жүзінде Басмаши қозғалысына қосылып, большевиктерге қарсы көтерілді. Ол 1920 жылы қашып кетті, ал аймақ 1924 жылы Кеңес үкіметі толыққанды орнағанға дейін халық республикасы деп жарияланды. Сол жылы Амудария бойындағы Хива хандығының батыс бөліктерімен бірге Чержев және Керкі елді мекендері Түркімен Кеңестік Социалистік Республикасына ресми түрде берілді. RadioFreeEurope/RadioLiberty дауылдың аймақтың электр желісіне, сумен жабдықтау жүйесіне, табиғи газ құбырларына, ұялы байланысқа және интернетке үлкен бұзық келтіргенін хабарлады. 2020 жылдың желтоқсан айында RadioFreeEurope/RadioLiberty аймақтық шенеуніктердің тұрғындарды коммуналдық төлемдерін уақтылы төлемесе, жеңілдікпен берілетін азық-түліктен айыратыны туралы қорқытқанын жазды. Агенттік аймақтағы көптеген адамдардың егіншілікпен маусымдық табыс тауып, қыс айларында ақша табуға мүмкіндігі жоқ екенін, ал COVID-19 пандемиясының салдарынан аймаққа ақша аударымдарының азаюы осы мәселені одан әрі қиындатқанын мәлімдеді.

Қазбалау өнеркәсібі

Лебап әр түрлі табиғи ресурстарға, ең бастысы табиғи газға бай. Аймақта Малай газ кен орны мен Бақтыярлық газ кен орны орналасқан, олар Қытайға табиғи газдың маңызды жеткізушілері болып табылады. Кёйтендаг ауданындағы Гарлык кен-байыту комбинаты калий тыңайтқышын өндіреді, ал Сейди мұнай зауыты Түрікменстанның екі мұнай зауытының бірі. Ежелгі заманнан бері жергілікті тұрғындар Кёйтендаг (Кунгитанг) тауларының етегінен күкірт, мырыш және қорғасын өндіріп, тұрмыстық қажеттері үшін, соның ішінде оқ құюға пайдаланған. Кеңес кезеңінде қорғасын кені ашылып, Свинцов Рудник кенті құрылды.

Құрылыс материалдары

Түркіменбаттағы Лебап цемент зауытының жобалық қуаты жылына бір миллион тоннаны құрайды. Оны 2012 жылы "Полимекс" компаниясы салған. 2020 жылы Кёйтендаг ауданында, жобалық қуаты бір миллион тонна болатын екінші зауыттың құрылысы басталды.

Электр энергиясын өндіру

Сарьев ауданында Sumitomo, Mitsubishi, Hitachi және Rönesans Holding компаниялары салғанындағы Зергер электр станциясының жобалық қуаты 432 мегаваттқа жетеді. Ол негізінен электр энергиясын экспорттау мақсатында салынған. Зергер электр станциясы 125 шақырымдық жоғары қысымды құбыр арқылы жеткізілетін Үшажы газ кен орнынан (Учаджинское газодобывающее месторождение) табиғи газды пайдаланады. Лебап облысы: Таңдамал өнеркәсіптік және өңделген тауарлардың өндірісі, 2017-2019 жылдар: Электр энергиясы, млн кВт сағ. 2144.1 2003.9 1820.7 Табиғи газ, млрд м³ 27.8 24.8 23.0 Мұнай (газ конденсатын қоса алғанда), мың тонна 595.9 567.8 581.9 Газолин, мың тонна 215.0 218.5 221.8 Дизель отыны, мың тонна 173 190 162 Бункерлік май, мың тонна 76 90 Минералды тыңайтқыштар, NPK негізінде, мың тонна 30.2 46.1 51.1 Цемент, мың тонна 861.9 935.6 857.3 Кірпіш, млн. дана 217.3 256.0 269.9 Мақта, мың тонна 86.2 41.0 107.1 Ширатылған жібек, тонна 837 481 Мақта жіп, мың тонна 21.8 22.4 22.7 Жібек маталар, млн м² 0.5 0.4 0.4 Мақта маталар, млн м² 8.5 8.3 11.6 Тоқыма емес маталар, мың м² 9173