Кіріспе

Түрікменстан облысы – Түрікменстанның бес облысының бірі. Ол елдің оңтүстік-шығысында, Ауғанстанмен шекаралас орналасқан. Астанасы – Мэри қаласы. Жер аумағы және 2022 жылғы халық санауы бойынша халқы 1 613 386 адамды құрайды. Халық тығыздығы шамамен бір шаршы километрге 15 адам, ал ең дамыған оазистерде 150–200 адамға жетеді. 2000 жылы Мэри облысы Түрікменстан халқының 23%, жұмыспен қамтылғандардың 19%, ауыл шаруашылығы өнімдерінің 26% (құн бойынша) және елдің өнеркәсіп өнімдерінің 21% құрады. Аймақтың өнеркәсіп салаларына табиғи газ өндіру (Галкыныш газ кен орны), электр энергиясын өндіру, тоқыма, кілем тоқу, химия және тамақ өнеркәсібі жатады. 2001 жылы Түрікменстанның электр энергиясының 74% және табиғи газдың 26% осы облыста өндірілді. Мэри облысының ауыл шаруашылығы Қарақұм каналы арқылы суғарылады, ол облыстың ортасынан шығыстан батысқа қарай өтеді, сондай-ақ Мурғаб өзені арқылы суғарылады, ол Ауғанстаннан облысқа оңтүстіктен солтүстікке қарай ағып келеді. Облыстың солтүстік бөлігі Орталық Азияның оңтүстік шөлдік аймағына жатса, оңтүстік бөлігі фисташка және шөлдік шөптерден тұратын саваннамен сипатталады, бұл Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры бойынша Бадхиз Карабил жартылай шөлі деп жіктеледі. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген ежелгі Мерв – Мэри облысының ең маңызды археологиялық ескерткіші. Бұл Ежелгі Жібек жолындағы ең жақсы сақталған оазис қалаларының бірі. Мэри облысының астанасы – Мэри қаласы, ол Мурғаб өзенінің Қарақұм каналымен қиылысқан жерінде орналасқан. Басқа ірі қалалар – Ауғанстанмен шекарадағы Байрамалы (Байрам Али), Йолотен (Иолотан, Иолотань) және Серхетабат (Серхетабад, бұрынғы Кушка).

Өнеркәсіп

Мэри облысы: таңдалған өнеркәсіптік және өңделген тауарлар өндірісі, 2017–2019 жж. 201720182019Электр энергиясы, млн кВт8,074.78,260.88,831.7Табиғи газ, млрд м320.624.826.6Газ конденсаты, мың тонна45.747.442.7Минералды тыңайтқыштар, NPK негізінде, мың тонна324.4318.5256.7Кірпіш, миллион179.3178.0201.6Мақта талшығы, мың тонна99.963.689.8Жүн, майсыздандырылған, мың тонна4.04.04.0Мақта иісі, мың тонна17.317.919.1Мақта тоқымасы, млн м243.646.047.2Тазартылмаған өсімдік майы, мың тонна25.326.013.2Ұн, мың тонна168.0176.6173.6

Тарихқа дейінгі дәуір

Қола дәуірі мен темір дәуірінің қазбалары аймақта дамыған өркениеттер болғанын күшпен қолдайды, соның ішінде қазіргі Мары қаласының жанындағы және Жейтүн мен Гонур-Тепе археологиялық ескерткіштеріндегі Бактрия-Маргиана археологиялық кешені (BMAC) деп белгілі бір қоғамға қатысты табылмалар да бар.

Мервтің құрылуы

Ұлы Александр бұл аумақты біздің заманымыздан бұрын 4 ғасырда Оңтүстік Азияға жол тартқанда бағындырды. 330 жылы Александр Солтүстікке қарай Орталық Азияға аттанып, Мурғаб өзенінің жанында Александрия Маргиана (Мерв) қаласын құрды. Мэрв арқылы Тан әулеті Қытайы мен Бағдад қаласын (қазіргі Ирак) байланыстыратын, қарбалалы Жібек жолы өтті. Мерв қаласын халифа Осман ибн Аффанның қолбасшылары басып алып, оны Хорасанның астанасы етіп белгіледі. Бұл қаланы өздерінің базасы ретінде пайдаланып, арабтар, қолбасшылары Құтайба ибн Мүслим бастап, Балх, Бохара, Ферғана және Кашғарияны бағындырып, 8 ғасырдың басында Қытайға, Гансу провинциясына дейін жетті. Мерв 748 жылдың ақпан айында Әбу Мүслим (750 жылы қайтыс болған) Мервте жаңа Аббасид әулетін жариялап, Иран мен Иракты жаулап алып, Бағдадта жаңа астана құру үшін аттанды. Мервтің алтын шебері Әбу Мүслимге дұрыс жол таңдап, мұсылманға қарсы соғыс ашпауға кеңес берді. Алтын шебер өлімге кесілді. 8 ғасырдың соңында Мерв, Хорасанның бүркемелі пайғамбары әл-Муқанна таратып жүрген діни бұзықтықтардың ортасы ретінде ислам үшін жағымсыз болды. Қазіргі Түрікменстанды 821-873 жылдар аралығында Тахиридтер биледі. 873 жылы Саффарлықтардың басып алуы нәтижесінде Арабтардың Орталық Азиядағы үстемдігі аяқталды. Олардың билігі тұсында Мерв, Самарқанд пен Бохара сияқты ірі білім ошағы болды, ал белгілі тарихшы Яқут оның кітапханаларында оқыды. Мерв ислам құқығы, хадис, тарих, әдебиет және басқа да салаларда көптеген ғалымдарды тәрбиеледі.