Кіріспе

Сиенит – ірі түйірлі интрузивті магмалық тау жынысы, оның жалпы құрамы гранитке ұқсас, бірақ кварц азау болады, егер болса, салыстырмалы түрде аз мөлшерде (< 5%) кездеседі. Ол гранитоид тобына жатады. Кейбір сиениттерде граниттерге қарағанда мафикалық компоненттердің үлесі жоғары, ал фелсикалық материалдың үлесі төмен болады; мұндайлары аралық құрамды деп есептеледі. Сиениттің эффузивті баламасы трахит болып табылады.

Құрамы

Сиениттің фельдспар компоненті көбінесе сілтілік табиғатқа ие (әдетте ортоклаз). Плагиоклаздық фельдспарлар фельдспардың құрамының 10%-дан 35%-ына дейін аз мөлшерде кездесуі мүмкін. Мұндай фельдспарлар көбінесе тау жынысының пертиттік құрауы ретінде араласады. Егер сиенитте ферромагнезиан минералдары болса, олар әдетте амфибол (әдетте мүйізді қоспа) және клинопироксен түрінде кездеседі. Биотит сирек кездеседі, себебі сиенит магмасында фельдспардың қалыптасуы алюминийдің барлық дерлік бөлігін жұтып алады. Дегенмен, аз алюминийге бай филлосиликаттар, мысалы, аннит қосылуы мүмкін. Басқа да кең таралған қосымша минералдарға апатит, титанит, циркон және басқа да түссіз минералдар жатады. Көптеген сиениттер алюминийге қатысты сілтілік элементтердің (негізінен K және Na) жоғары пропорциясы бар пералькалы немесе сілтілік элементтерге (негізінен K және Na) және жер сілтілік элементтерге (негізінен Ca) қатысты алюминийдің жоғары концентрациясы бар пералькалы болып табылады.

Ішінара балқыту

Сиениттер – әдетте қалың континенттік жер қыртысы аймақтарында немесе Кордильерлік субдукция аймақтарында қалыптасатын сілтілік магмалық қызметтің өнімдері. Сиениттердің пайда болуы граниттік немесе магмалық протолиттің жартылай балқуға ұшырауынан басталуы мүмкін, бұл процесте балқу деңгейі салыстырмалы түрде төмен болады. Бұл қажет, себебі калий үйлесімсіз элемент болып табылады және алдымен балқымаға өтеді, ал жартылай балқудың жоғары деңгейі көбірек кальций мен натрийді босатады, олар плагиоклазды, соның салдарынан гранитті, адмеллитті немесе тоналитті құрайды. Өте төмен жартылай балқу кезінде кремнийдің жетіспейтін балқымасы пайда болады, нәтижесінде нефелин сиениті түзіледі, онда ортоклаз леуцит, нефелин немесе анальцим сияқты фельдспатоидтармен алмастырылады. Керісінше, белгілі бір жағдайларда, анортит кристалдарының үлкен көлемі толығымен балқыған магмадан суыған кезде жинақталу процесі арқылы шөгіп қалуы мүмкін. Бұл балқыманың қалған бөлігінде кремнийдің концентрациясын күрт азайтады. Балқымадан кремнийдің бөлінуі оны сиенит түзілуіне жағдай жасайтын күйге жеткізеді.

Фракциялық кристалдану

Кейбір сиениттер базальттық магмалардың фракциялық кристалдануы нәтижесінде пайда болған деген теория бар.

Пайда болуы

Сиенит - сирек кездесетін тас. Оның көп мөлшерде таралған аймақтарына мыналар жатады: Ресейдің Кола түбегінде Ловозеро массиві мен Хибинь тауларын құрайтын екі алып нефелин сиениті бар. Бұл сиениттер Кола сілтілі аймағының бір бөлігі. Солтүстік Америкада сиенит Арканзас және Монтана штаттарында кездеседі. Жаңа Англия аймақтарында одан көп мөлшерде кездеседі, ал Нью-Йоркте сиенит гнейстері таралған. "Ұлы сиенит жарылысы" Оңтүстік Каролина штатының Хэнгинг-Рок қаласынан басталып, Таксахоу қаласы арқылы, Оңтүстік Каролина штатының Честерфилд қаласындағы Брюер және Эджворт кеніне дейін созылады. Флуоресцентті содалит қамтитын сиенит тасшықтары Канададан Мичиганға мұздықтармен әкелінді; осы мұздық тасшықтарына "йоперлит" деген саудалық атау берілді. Әлемнің басқа аймақтарында бұл тау жыныстары содалит сиениті деп аталады және Канадада, Үндістанда, АҚШ-тың басқа штаттарында, Гренландияда, Малавиде және Ресейде кездеседі. Еуропада сиенит Швейцарияның, Германияның, Норвегияның, Португалияның, Швецияның, Шотландияның кейбір аймақтарында, Болгарияның Пловдив қаласында және Румынияның Дитрау қаласында табылған. Африкада Асуан қаласында (Мысыр) және Малавидің Муланже таулы орман қорығында сиенит кездеседі. Сиенит тасы Сфинкстермен бірге сарайды салуға қолданылды. Австралияда сиенит барлық штаттарда шағын интрузиялық денелер түрінде кездеседі. Жаңа Оңтүстік Уэльсте Гондвананың бұзылу кезінде, Бор дәуірінде үлкен сиенит еніп кірді. Гренландияның оңтүстік-шығысындағы Паатусок және Кангерлук фьордтары, соңғысындағы (Сенитбуг) шығанағы және мүйіс (Сенитнес) осы тасқа байланысты аталған.

Этимология

Сиенит термині бастапқыда Мысырдағы Сиен (қазіргі Асван) қаласындағы мүйізді-бленді гранит сияқты тау жыныстарына қолданылған, және осы қаланың атымен аталған.

Эпизиенит

Эпизиенит (немесе эписиенит) – петрологияда бастапқыда кремний диоксиді (SiO2) мөлшері көп болған, бірақ кварцтың айтарлықтай азайған жыныстардың тамырларын, ұяларын немесе линзаларын сипаттау үшін қолданылатын термин. Бұл көбінесе калий мен сирек кездесетін элементтердің күшті байытылуымен бірге жүреді, нәтижесінде өзгерген жыныс ерекше кірпіш-қызыл түске ие болады, немесе альбитация (натриймен байыту) процесі жүзеге асады, бұл өзгерген жынысқа айқын ақ түс береді. Эпизиениттердің қасиеттері әртүрлі, бірақ олардың барлығында кварц субсолидус температурасында, яғни қоршаған тау жынысының балқу температурасынан төмен температурада дерлік толық жоғалады. Эпизиениттердің (эпизиениттеу) пайда болуы әдетте салқындап келе жатқан интрузияға жақын жерде, аз тұзды гидротермальдық сұйықтықтардың кварцты ерітуі арқылы жүреді. Эпизиениттеу көбінесе гранитоидты жыныстарда жүзеге асады және сілтілі метасоматизмді (жынысқа сілті металл оксидтерін қосу) қамтиды, сондықтан нәтижесінде магмалық сиениттің минералдық құрамына ұқсас жыныс және басқа да құнды металдар түзіледі. Эпизиениттің маңызды кездесетін жерлері Испанияның Орталық Иберия массиві, Нью-Мексико мен Колорадоның кембрий-ордовик кезеңдеріне жататын қабаттары, Скандинавия, Бразилия және Украинада табылған.