Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Данияның неміс оккупациясына қарсылық көрсету қозғалысы

Даниялық қарсылық қозғалысы (Den danske modstandsbevægelse) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Данияның неміс оккупациясына қарсы тұру мақсатымен құрылған жасырын көтеріліс. Бастапқыда нацистік оккупациялық биліктің демократиялық үкіметке билікте қалуға рұқсат берген жұмсақ келісімдеріне байланысты, қарсылық қозғалысы кейбір басқа елдерге қарағанда кең ауқымда тиімді тактиканы дамытуға баяу дамыды. Даниялық қарсылық қозғалысының мүшелері заңсыз басылымдар шығарудан бастап, тыңшылық пен саботажға дейін әртүрлі жасырын іс-әрекеттерге қатысты. Басты топтарға коммунистік BOPA (Borgerlige Partisaner, Civil Partisans) және Копенгагенде орналасқан Хольгер Данске кірді. Самсинг тобы және Черчилль клубы сияқты шағын қарсылық топтары да саботажға үлес қосты. Қарсылық агенттері 1944 жылға дейін шамамен 400 даниялық нацист, хабаршы және жақтастарды өлтірді. Одан кейін олар кейбір неміс азаматтарын да өлтірді. Соғыстан кейінгі кезеңде Дания саяси қайраткерлері қарсылықты қолдады және өлтірулерді жан-жақты зерттеуге көп күш жұмсалмады. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басындағы зерттеулер мақсаттарды таңдау кезіндегі импровизациялық және жағдайға байланысты шешімдерді, соның ішінде моральдық тұрғыдан күмәнді таңдауларды көрсетті. Осы тақырыпта бірнеше маңызды кітаптар мен фильмдер жарық көрді.

"Үрнекті протекторат"

1940 жылғы 9 сәуірде Данияға жасалған шабуыл және одан кейінгі оккупация кезінде Дания королі мен үкіметі елден қашпай, керісінше, Дания үкіметінің билікте қалуына рұқсат берген неміс билігімен ынтымақтасты. Немістердің мұндай қадамға баруының себептері болды, әсіресе олар Данияны "үлгілі протекторат" ретінде көрсеткісі келді, ол "крем фронты" (Sahnefront) деген атпен белгілі болды, себебі оккупация салыстырмалы түрде оңай болды және сүт өнімдері көптеп қолданылды. Демократиялық жолмен сайланған Дания үкіметі билікте болғандықтан, Дания азаматтарының Норвегия немесе Франция сияқты немістердің марионеттік үкіметтері орнатылған елдерге қарағанда оккупацияға қарсы күресуге құлшынысы аз болды. Полиция да Дания билігінде қалды және оны даниялықтар басқарды. Даниядағы күнделікті өмір оккупацияға дейін болғандай ғана болды. Немістер кейбір өзгерістер енгізді: ресми цензура, одақтастармен байланысқа тыйым салу және елде неміс әскерлерін орналастыру. Дания үкіметі зорлық-зомбылыққа негізделген қарсылықты белсенді түрде тоқтатты, өйткені немістердің азаматтық халыққа қатысты қатаң жазалау шараларынан қорқыды.

Қарсылық топтары

Оккупация басталғаннан кейін бірден қарсылық және барлау қызметін ұйымдастыруға әрекеттер жасалды. Дания армиясының "Принцтер" деп аталатын барлау офицерлері 1940 жылдың 13 сәуірінде-ақ Лондонмен байланыстағы одақтастарына хабарламалар жіберуге кірісті. Көп ұзамай, Берлингске Тиденде газетінің журналисі Эббе Мунк Стокгольмге ауысуды ұйымдастырды. Ол сол жерден британдықтарға хабарласып, байланыс орната алды. 1941 жылдың 22 маусымында Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінен кейін немістер Дания Коммунистік партиясын тыйым салып, Дания полициясына оның мүшелерін қамауға бұйрық берді. Қамаудан қашып құтылған немесе кейін қашқан мүшелер жасырын өмірге көшіп, қарсылық ұяларын құрды. 1942 жылдың қазан айынан бастап олар "Ел және халық" ("Land og Folk") деген жасырын газет шығара бастады, ол бұрынғы Коммунистік партияның "Arbejderbladet" газетінің негізінде жарық көрді және бүкіл елде кеңінен таратылды. Оккупацияның соңына қарай таралымы күніне 120 000 данаға жетті. 1943 жылдың басында осы ұялар BOPA (Borgerlige Partisaner – Азаматтық партизандар) аясында біріктіріліп, саботаж актілерін жоспарлай бастады. Уақыт өте келе, оккупацияға қарсы тұру үшін көптеген басқа да қарсылық топтары құрылды. Олардың ішінде британдықтардан парашютпен жіберілген қару-жарақ алған Хвидстен тобы және саботаж әрекеттерін ұйымдастыруда және жақтастарына қарсы өлтірулерде сәтті болған Холгер Данске тобы бар. Даниядағы алғашқы қарсылық топтарының бірі – Черчилль клубы, Аалбор қаласынан келген сегіз мектеп оқушысынан құралды. Олар немістерге қарсы 25 саботаж әрекетін жасады, қолдан жасалған гранаталармен нацистік Германия мүлкін жойды және нацистік Германия қаруын ұрлады. Неміс үкіметі Дания үкіметін Коминтернге қарсы келісімге қол қоюға мәжбүрлегенде, Копенгагенде үлкен наразылық акциясы болды. Соғысқа дейін Данияда нацистердің саны аз болды және оккупация кезінде де бұл тенденция сақталды. Бұл 1943 жылғы парламенттік сайлауда расталды, онда халық төрт дәстүрлі партияға көп дауыс берді немесе дауыс беруден бас тартты. Соңғысы Дания Коммунистік партиясына берілген дауыс ретінде кеңінен түсіндірілді. Сайлау Данияның Ұлттық Социалистік Жұмысшылар партиясы (DNSAP) және Германияның Рейхсбефолльммахтигері үшін көңіл көшірді. Доктор Вернер Бест, Фриц Клаузеннің халықтан қолдау таппағандықтан, оның басшылығымен үкімет құру жоспарларынан бас тартты. 1942–1943 жылдары қарсылық операциялары біртіндеп зорлық-зомбылыққа, әсіресе саботажға қарай бағытталды. Әртүрлі топтар британдық Арнайы Операциялар Басқармасымен (SOE) байланыс орнатуға қол жеткізіп, агенттер мен жабдықтарды әуеден түсіре бастады. 1944 жылдың тамызына дейін түсірілімдер көп болған жоқ, бірақ оккупацияның соңына қарай олар көбейді. Соғыс бойы одақтастар Данияның қарсылық күштеріне 600 тоннадан астам қару-жарақ, жабдықтар мен жарылғыш заттарды жіберді, ал 53 SOE агенті Данияға жіберілді.

Әскери барлау операциялары

1940 жылғы 23 сәуірде Дания әскери барлау қызметінің өкілдері Стокгольмдегі британдық дипломатиялық миссия арқылы британдық әріптестерімен байланыс жасады. Алғашқы барлау хабарламасы 1940 жылдың күзінде Стокгольм миссиясына елші арқылы жіберілді. Бұл әскери және саяси ақпаратты жүйелі түрде жіберуге ұласты, ал 1942-1943 жылдары жіберілетін хабарламалардың саны аптасына кем дегенде біреуге жетті.

Қатыгез қарсылық: 1943-1945

Жылдар өте келе, саботаж және зорлық-зомбылық актілерінің саны артты. 1943 жылы олардың саны күрт өсті, сол себепті неміс билігі Дания билігінің жағдайды басқаруына наразылық білдірді. Тамыз айының соңында немістер Данияның толық басқаруын өз қолына алды, бұл оларға халықпен қалауынша әрекет етуге мүмкіндік берді. Немістер Даниядағы барлық полиция бөлімшелеріне шабуыл жасап, оларды қарусыздандырып, тұтқындады және 2000 даниялық полиция қызметкерін Германияға депортациялады. Копенгаген орталығындағы Шеллхуста орналасқан Гестапо штаб-пәтеріндегі тұтқындар мен ақпарат туралы алаңдаушылық туындағандықтан, қарсылық қозғалысы Гестапо штаб-пәтерін жою және тұтқындарды босату үшін RAF-тың тактикалық шабуылын бірнеше рет сұрады. Ұлыбритания бастапқыда азаматтық құрбандардың болу қаупіне байланысты өтінішті қабылдамады, бірақ соңында 20 «Де Хавилленд Москито» торпеда тасушы-истребителінен және 30 «P-51 Мустанг» истребителінен тұратын «Карфаген» операциясын іске қосты. Шабуыл штаб-пәтерді қиратып, Гестапоның 18 тұтқынын босатып, Дания бойынша қарсылық қозғалысына қарсы операцияларды тоқтатты. Алайда, жақын жердегі пансионды бомбалау салдарынан 125 бейбіт тұрғын қаза тапты.

Іс-шаралар

1943 жылы қозғалыс Данияның 7000-8000 еврей халқының 500-ден астамын нацилік концлагерлерге жіберілуден құтқарып, үлкен жетістікке қол жеткізді. Олар бейтарап Швецияға жеткізіліп, оларға пана берілді. Данияның қарсылық қозғалысы Израильдегі «Яд Вашем» мұражайында «Ұлттардың Адалдары» қатарына ұжым ретінде енгізілді. Олар өздерінің тілегі бойынша жеке тұлғалар емес, ұжым ретінде марапатталды. Тағы бір жетістік – D-Day-ден кейінгі күндері Дания теміржол желісіне келтірілген бұзушылық, ол Германия әскерлерінің Францияға күш түсу үшін қозғалысын кешіктірді. Соғыс аяқталғанға дейін Даниядағы ұйымдастырылған қарсылық қозғалысы көптеген жетістіктерге қол жеткізді. 1943 жылдан 1945 жылға дейін Дания нацистері, хабаршылар немесе қарсылық қозғалысына қауіп төндіретін, немесе Гестапо үшін жұмыс істейтін деп саналатын адамдардан құралған 400-ге жуық адам (ресми дерек бойынша 385) өлтірілді деп есептеледі. Өлім жазасының себептері талқыланды, куәгерлердің айтуынша, мақсаттарды анықтау үшін комиссия құрылған, бірақ мұндай жүйенің тарихи дәлелі табылмады) әскери сот шешімімен атқарылды. Дания Ұлттық мұражайы Копенгагенде Дания қарсылық қозғалысы мұражайын ұстап тұрады. ХХ ғасырдың соңынан бастап, Фроде Якобсеннің соғыс актісі деп қорғаған теңізде қаза тапқан Дания азаматы Джейн Хорни туралы телесериалдан кейін қарсылықтың кейбір өлтірулерінің моральдық жағына қатысты пікірталас жанданды. Соғыстың аяқталуының 60 жылдығына орай мәселе екі жаңа зерттеуде қайта қарастырылды: Стефан Эмкярдың «Stikkerdrab» және Питер Овиг Кнудсеннің «Etter drabet» – «бұл тақырыпқа алғашқы терең үңілу». Екі автор да қарсылық қозғалысының қатысушыларын пайдаланды және кейбір әрекеттердің кейде кездейсоқ, импровизацияланған сипатын көрсетті. Бент Фауршу Хвийдтің (Фламмен) кейбір өлім жазаларын қос агент қателікпен тапсырған болуы мүмкін деген болжам айтылды. Кнудсеннің жұмысы «Құтқару құқығымен» (2003) атты екі сағаттық деректі фильмге бейімделді, ол телеарналарда көрсетіліп, кейін кинотеатрларда шықты. Бұл жұмыстар тақырып бойынша ұлттық деңгейдегі талқылауға үлкен үлес қосты. «Flame and Citron» (Flammen og Citronen, 2008) – режиссер Оле Кристиан Мадсеннің екі белгілі Дания қарсылық күресшісінің тарихи оқиғаларына негізделген көркем драмалық фильмі. Ол олардың іс-қимылдарының моральдық тұрғыдан күмәнділігін көрсетеді.

Стратегиялық нәтиже

Даниялық қарсылықтың соғыста маңызды стратегиялық рөл атқарғаны туралы мәселе көп талқыланды. Соғыстан кейін және шамамен 1970 жылға дейін көптеген есептер қарсылық күштерінің саботаж әрекеттерімен және одақтастарға маңызды ақпарат беру арқылы немістерге қарсы күресте қаншалықты тиімді болғанын жоғары бағалаған. Алайда, соңғы кезде мұрағаттарды қайта қарап шыққаннан кейін, тарихшылар қарсылықтың моральдық қолдаудың берік негізін жасағанын және соғыстан кейінгі үкіметтерге жол ашқанын, бірақ оккупация кезінде стратегиялық әсерінің шектеулі болғанын бірауыздан мойындады. Немістерге қозғалысты басу үшін қосымша күштер жіберудің қажеті болмады және елде салыстырмалы түрде аз сандағы Вермахт әскері орналасқан еді. Қарсылық ашық соғысқа қатыспады. Тіпті, даниялық барлау қызметінің "Ультра" жобасының аясындағы жалпы маңызы да күмәнді. Кнуд Джесперсен өзінің "Еңбексіз жетістік емес: Арнайы операциялар тобы және Дания қарсыласы 1940-1945" (2002) тарихында британдық барлау қызметі мен Дания қарсыласы арасындағы қарым-қатынасты зерттеді. Ол SHAEF-тің Даниядағы қарсылық туралы баяндамасына сілтеме жасады: <blockquote>"жауға қысым мен ұят келтірді [және] Норвегиядан әскерлер мен жабдықтар ағынының айтарлықтай азаюына себеп болды, бұл Рейннің шығысы мен батысындағы шайқастарға күштерді жеткізуге кері әсер еткені сөзсіз".</blockquote>

Фильм

"The Twentieth Century with Walter Cronkite": "Саботаж" эпизоды. CBS шамамен 1960 жылы. Қара-ақ түсті. Flame and Citron (Flammen og Citronen) (2008) – екі танымал даниялық қарсылық күресшісіне негізделген драмалық фильм; режиссерлігін Оле Кристиан Мадсен жасады. Miracle at Midnight (1998) – Даниядағы еврейлерді құтқару туралы америкалық телефильм, басты рөлдерде Сэм Уотерстон мен Миа Фарроу. Фильмде көршілер отбасының Швецияға қашып кетуіне көмектеседі. The Boys from St. Petri – 1991 жылғы даниялық драмалық фильм. "Бірден-бір жол" (The Only Way) – 1970 жылғы Джейн Сеймур қатысқан Дания еврейлерін құтқару туралы соғыс драмалық фильмі. This Life (Hvidstengruppen) (2012) – Данияның Хвидстен тобының қызметіне негізделген драмалық фильм. With the Right to Kill (Med ret til at dræbe, 2003) – 2001 жылғы журналист Питер Овиг Кнудсеннің кітабынан бейімделген және Мортен Хенриксеннің режиссерлік жұмысы болған деректі фильм. Фильмде 1943 жылдан 1945 жылға дейінгі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қарсылық қозғалысының шамамен 400 адамды жойғаны туралы айтылады. 2004 жылы үздік толық метражды деректі фильм номинациясында Роберт сыйлығын жеңіп алды. Omvej til friheden (Detour to freedom) – бейтарап Швецияға қашып кетуге тырысқан екі еврей отбасы туралы теледидарлық деректі фильм, онда нақты еврей аман қалғандар мен Дания қарсылық күресшілерінің қатысуы бар. Land of Mine – 2015 жылғы Дания фильмі, "Оскар" сыйлығына "Ең үздік шетелдік фильм" номинациясына ұсынылған, онда жас неміс әскер тұтқындары нацилік миналарды тазалау туралы баяндалады. Режиссер: IMDB сайтынан Мартин Зандвлиет. Netflix Данияда 2021 жылдың қазан айында тұңғыш рет көрсетілген "Бомбардировка" (The Bombardment) фильмінің тарату құқығына ие. Фильм "Көзімдегі көлеңке" (Skyggen i mit øje) деп те аталады және Netflix 2022 жылдың наурыз айында оны шығарды.