Екінші дүниежүзілік соғысында Норвегияның қарсыласу қозғалысы

Кіріспе

Норвегиялық қарсылық (норвег. Motstandsbevegelsen) Норвегияның нацистік Германияның оккупациясына қарсылығы 1940 жылы «Везерубунг» операциясынан кейін басталып, 1945 жылы аяқталды. Ол түрлі нысандарда көрінді:

Шет елдегі үкіметтің заңдылығын мойындау, сонымен қатар Видкун Квислингтің нацистік үкіметі мен Йозеф Тербовеннің әскери басқаруының заңсыздығын көрсету.
Оңтүстік Норвегиядағы алғашқы қорғаныс, ол көбінесе ұйымдастырылмаған, бірақ үкіметтің қолға түсуінен қашуына жағдай жасады.
Батыс және Солтүстік Норвегияның кейбір аймақтарында стратегиялық позицияларды бақылау және үкіметті эвакуациялау мақсатындағы ұйымдастырылған әскери қорғаныс және қарсы шабуылдар.
Саботаж, дербес шабуылдар, саботаж және оккупация кезеңіндегі басқа да арнайы операциялар түріндегі қарулы қарсылық.
Азаматтық наразылық және қарусыз қарсылық.

Норвегияның елден қуылған үкіметінің заңдылығын растау

Премьер-министр Йохан Нигардсвольдтың Норвегия үкіметі, сыртқы істер министрі Халвдан Кохт пен қорғаныс министрі Биргер Люнбергті қоспағанда, 1940 жылғы 9 сәуірдің таңертеңгі сағаттарында нацистік Германия Норвегияға басып кіргені белгілі болғанда, көбінесе дайын емес еді. Елдің алтын қорының бір бөлігі Ослодан шығарылғанмен, мұндай шабуылға қарсы жоспарлар өте аз болды. Норвегия үкіметі дайындықсыз болды және неміс әскерлерінің келгенімен сәйкес келетін, Ослодағы неміс өкілі Курт Брауэр жеткізген ультиматумға бағынуға ниеті болмады. Германияның Норвегиядан «Рейхтің қорғауын» қабылдау талабы Кохт пен Норвегия үкіметі тарапынан шабуыл күні таңға дейін қабылданбады. «Біз өз еркімізбен берілмейміз, күрес қазірдің өзінде басталды», - деді Кохт. «Біз ерікті түрде мойынсұнбаймыз, күрес жалғасуда». Үкіметті немістердің басып алуы мүмкін дегенді күтіп, Норвегия парламентінің (Стортинг) барлық мүшелері, корольдік отбасы және министрлер кабинеті Ослодан пойыз және автомобильмен Хамарға, содан кейін парламенттің төтенше сессиясы шақырылған Эльверумға асыққан түрде көшірілді. Парламент президенті С.Ж. Хамброның ептілігінің арқасында Стортинг шұғыл шараны (Эльверум өкілеттігі деп аталады) қабылдап, Стортинг қайта жиналғанға дейін король мен оның кабинетіне толық өкілеттік берді. Бұл Хакон VII патшасы мен кабинетіне неміс өкілінің неміс басқыншылығын қабылдау туралы ультиматумын қабылдамауға конституциялық құқық берді. Корольді және Норвегия үкіметін тұтқындауға немесе өлтіруге жасалған бірнеше әрекетке қарамастан, олар осы әрекеттерден қашып, 7 маусымда британдық ауыр крейсерде елден Лондонға аттанғанша Норвегияның қалың жерлері арқылы саяхаттады. Норвегия үкіметінің конституциялық заңдылығын сақтау Видкун Квислингтің Норвегия үкіметін өзіне иелену әрекеттерін де әлсіретті. Квислинг үкімет билігін өз мойнына алғанын жариялағаннан кейін, Жоғарғы Соттың бірнеше өкілі оны тоқтату үшін Әкімшілік кеңес (Administrasjonsrådet) құруға бастама көтерді. Бұл бастама даулы болды, себебі заңды Норвегия үкіметі кеңеске ешқандай заңдық қолдау көрсетуден бас тартты, ал неміс билігі оны таратып жіберді.

The Norwegian government of Prime Minister Johan Nygaardsvold, with the exception of foreign minister Halvdan Koht and minister of defence Birger Ljungberg, was largely caught by surprise when it became apparent in the early hours of 9 April 1940 that Nazi Germany had launched an invasion of Norway. Although some of the country's gold reserve had already been removed from Oslo, there were few contingency plans for such an invasion. The Norwegian government was unprepared and unwilling to capitulate to the ultimatum timed to coincide with the arrival of German troops and delivered by Curt Bräuer, the German representative in Oslo. The German demand that Norway accept the "protection of the Reich" was rebuffed by Koht and the Norwegian government before dawn had broken on the morning of invasion. "Vi gir oss ikke frivillig, kampen er allerede i gang", replied Koht. "We will not submit voluntarily; the struggle is already underway." Anticipating German efforts to capture the government, the entire Norwegian parliament (the Storting), the royal family, and cabinet hastily evacuated Oslo by train and car to Hamar and then on to Elverum, where an extraordinary session of parliament was called. In large part because of the presence of mind of the parliament's president C. J. Hambro, the Storting managed to pass an emergency measure (known as the Elverum Authorization) that gave full authority to the king and his cabinet until the Storting could convene again. This gave King Haakon VII and the cabinet constitutional authority to reject the German emissary's ultimatum to accept the German invasion. Although there were several German attempts to capture or kill the King and the Norwegian government, they managed to evade these attempts and travelled through Norway's remote interior until leaving the country for London on the British heavy cruiser on 7 June. Reserving the constitutional legitimacy of the Norwegian government also undermined Vidkun Quisling's attempts at claiming the Norwegian government for himself. After Quisling had proclaimed his assumption of the government, several individuals on the Supreme Court took the initiative to establish an Administrative Council (Administrasjonsrådet) in an effort to stop him. This became a controversial initiative, in that the legitimate Norwegian government refused to give the council any legal backing, and the German authorities ended up disbanding it.

Алғашқы қорғау

Саяси спектрдегі кейбір саясаткерлер елдің қорғаныс қабілетін күшейтуді қолдағанмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұзақ жылдар бойы сақталған қарусыздану саясаты 1930 жылдардың соңына қарай Норвегия армиясын жеткіліксіз қаржыландырып, тиісінше даярламады. Осының салдарынан Оңтүстік Норвегиядағы күштер неміс шабуылына толық дайын болған жоқ, ал басып кірген неміс әскері бастапқыда аз қарсылыққа тап болды. Мидцкоген, Хегра және Нарвик сияқты басқа да жерлерде батыл қорғаныс көрсетілді, бірақ бұл көбінесе оқшауланған әскери бөлімдер мен еріктілердің жоспарсыз әрекеттерінің нәтижесі болды. Бұл шайқастар неміс әскерінің ілгерілеуін бірнеше күнге тежеп, Норвегия үкіметіне қолға түсуден қашып, маңызды конституциялық мәселелерді шешуге мүмкіндік берді. Германия шабуылдан бір апта өткен соң британдық және француз әскерлері Норвегия жеріне түсе бастады.

Қарсы шабуылдар

Қысқы соғыс кезінде Солтүстік Норвегияда сақтық шарасы ретінде жұмылдырылған бірнеше норвегиялық әскери бөлімдер, поляк, француз және британдық күштермен бірлесіп, бірнеше қарсы шабуылдар жасады, олардың нәтижесі орташа болды. Одақтас күштер Солтүстік Норвегияда бірнеше сәттілікке қол жеткізді, бірақ Францияны қорғауға қайта бағытталды. Солтүстік Норвегия ақырында басылып қалғанмен, ондағы күш-жігер Норвегия үкіметіне, соның ішінде Норвегия корольдік отбасына, одақтастардың құрамында елден қашып, заңды үкіметті сақтап қалуға мүмкіндік берді. Лондонға келгеннен кейін үкімет одақтастардың күш-жігеріне норвегиялық күштермен бірге көмектесті және норвегиялық сауда флотына әскер тасымалына көмектесуді бұйырды. Бұл процесті жеделдету үшін, сол кездегі әлемдегі ең ірі кеме компаниясы болған "Нортрашип" ұйымы арқылы кемелер жұмыс істеді. Бұл жағдай нацистік басшылықтың арасында одақтас күштердің Норвегияны қайтарып алуға тырысуы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды, бұл Германияның теңіз күштерінің Солтүстік Атлантикаға қол жеткізуіне бөгет қойып, басқа майданға жөнелтілуі мүмкін болған жүз мыңдаған әскерді тоқтап тұруға себеп болуы мүмкін еді.

Қарулы қарсылық

Норвегия Норвегиялық науқаннан басқа ірі шайқастарға қатыспағанымен, бірнеше әскери операциялар нацистік билікті жоюға және жалпы соғыс күш-жігеріне үлес қосты. Милорг кішкентай саботаж тобы ретінде басталып, азаттыққа дейін толыққанды әскери күшке айналды. «Линге» ротасы – жағалауға шабуыл жасау және соғыс жүргізуге маманданған арнайы операциялар бөлімі. Лофотен, Малой және басқа да жағалау аймақтарында бірнеше рейдтер өтті. Норвегиялық бақылаушылар «Бисмарк» және «Тирпиц» сияқты көптеген неміс соғыс кемелерін жоюға көмектесті. Норвегиялық қарсылық қозғалысы соғыс кезінде Швеция арқылы немесе балық аулау қайықтарымен Шетландқа, «Шетланд автобусы» деген атпен адамдарды тасыды. Макс Манус және Гуннар Сонстеби сияқты бірқатар саботажшылар кемелер мен жабдықтарды жойды. Оның ең танымал жетістіктерінің бірі – Веморк зауытындағы ауыр су қорларын және Норвегияның ауыр су өндірісін жою операциялары, бұл неміс ядролық бағдарламасын тоқтатты. Немістер қарсылық қозғалысын басуға тырысып, қарсылық әрекеттерінен кейін бірнеше кінәсіз норвегиялық ерлер, әйелдер мен балаларды жазалап өлім жазасына кесті. Ең ауыр жазалау шарасы 1942 жылдың көктемінде Телаваг балықшылар ауылына жасалған шабуыл болды. Саботаж науқанына көмектесу үшін АҚШ Норвегияға болашақ ЦРУ директоры Уильям Колбиді қоса, OSS күштерін қарсылық қозғалысын қолдау үшін жіберді. 1980 жылдардың ортасында Швецияның Норвегия шекарасындағы лагерьлерде жаттығулар мен жабдықтармен Норвегиялық қарсылық қозғалысына көмектескені белгілі болды. Күдік тудырмау үшін олар полиция оқу лагерлері ретінде жасырылды. 1944 жылға қарай Швецияда 7000-8000 шамасында адамдар жасырын түрде оқытылды. 1944-1945 жылдар аралығында Финнмаркті азат ету кезінде 1442 полиция қызметкері совет және бос норвегиялық күштеріне көмектесу үшін Швециядан әкелінді. Шетелден келген күштерден басқа, жергілікті күштер де жұмылдырылды. Оккупацияланған Норвегияда барлау жұмысы Одақтас күштер үшін өте қажет болды, осы мақсатта бірнеше ұйым құрылды, олардың ең ірі және тиімдісі XU деп аталды. Арвид Сторсвен құрған бұл ұйымның мүшелері Осло университетінің студенттері болды. Қызығы, оның төрт жетекшісінің екеуі – Анне Софи Эстведт сияқты жас әйелдер еді. Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде Норвегиядағы маңызды саботаж ұйымдарының бірі Асбьёрн Сунде басқарған коммунистік «Освальд» тобы болды. Соғыс жылдарында Норвегиядағы қарсылық қозғалысының 1433 мүшесі қаза тапты, оның 255-і әйелдер еді.

Although Norway did not have any major battles beyond those of the Norwegian Campaign, a number of military operations served to subvert the Nazi authorities and contribute to the larger war effort. Milorg started out as a small sabotage unit and ended up building a full military force in time for the liberation. Company Linge was a special operations unit that specialised in coastal insertions and combat. There were repeated raids in Lofoten, Måløy, and other coastal areas. Norwegian spotters aided in the destruction of numerous German warships, such as the battleships German battleship Bismarck and German battleship Tirpitz. The Norwegian resistance also smuggled people in and out of Norway during the war, through Sweden or by fishing boats to Shetland, nicknamed the "Shetland bus". A number of saboteurs, most notably Max Manus and Gunnar Sønsteby, destroyed ships and supplies. Perhaps its most famous achievements were a series of operations to destroy Norsk Hydro's heavy water plant and stockpile of heavy water at Vemork, crippling the German nuclear programme. The Germans attempted to stifle Resistance activities and executed several innocent Norwegian men, women, and children in retaliation after any Resistance act. Probably the worst act of reprisal was the assault on the fishing village of Telavåg in the spring of 1942. To assist with the sabotage campaign, the United States sent OSS forces, including future CIA director William Colby, into Norway to support resistance. In the mid 1980s, it was revealed that Sweden aided the Norwegian resistance movement with training and equipment in a series of camps along the Norwegian border. To avoid suspicion, they were camouflaged as police training camps. By 1944, some 7,000–8,000 men had been secretly trained in Sweden. During the Liberation of Finnmark from 1944 to 1945, 1,442 police troops from Sweden would be flown in to assist the Soviets and Free Norwegian Forces. In addition to forces brought in from abroad, local troops were also recruited. Intelligence gathering within occupied Norway was very much needed for the Allied forces, and several organizations were established for this, the largest and most efficient of which was called XU. Established by Arvid Storsveen, its members were students from the University of Oslo. One interesting fact was that two of its four leaders were young women, among them Anne Sofie Østvedt. One of the leading sabotage organisations in Norway during most of World War II was the communist Osvald Group led by Asbjørn Sunde. During the war years, the resistance movement in occupied Norway had 1433 members killed, of whom 255 were women.

Азаматтық мойынсұнбаушылық

Азаматтық мойынсұнбаушылықтың алғашқы жаппай көтерілісі 1940 жылдың күзінде болды, осы кезде Осло университетінің студенттері неміс басқыншыларына және олардың норвегиялық ізбасарларына қарсылықтарын білдіру үшін жағаларына қағаз қысқыштар тағуды бастады. Сырттай қарағанда қарапайым зат болғанымен, қағаз қысқыш – ынтымақ пен бірлік символы ("біз бірігіп тұрмыз") және қарсылықты білдіретін нышан еді. Қағаз қысқыштарды, танымал H7 монограммасын және осыған ұқсас символдарды (қызыл киімдер, топақшалы бас киімдер) тағуға тыйым салынды, бұл тұтқындалуға және жазалауға алып келуі мүмкін еді. Одан да аз әскери маңызы бар нәрсе – заңсыз газеттерді тарату болды (көбінесе одақтас елдердің радиохабарларынан алынған жаңалықтармен; радио аппаратын иелену заңсыз еді). Мұның екі мақсаты болды: нацистік үгіт-насихатқа қарсы тұру және халық арасында ұлтшылдық, немісге қарсы сезімдерді сақтау. Заңсыз баспасөзбен күреске жұмсалған неміс ресурстары, осы баспасөздің нақты әсеріне пропорционал емес екені айтылды. Сонымен қатар, неміс әскерлеріне қарсы "мұз фронтын" ұстап тұруға тырысты. Бұл, басқа нәрселермен қатар, мүмкіндігі болса, неміспен сөйлемеуді білдірді (көптегендер неміс тілін білмеймін деп сылтау айтты, бірақ сол кезде ол қазіргі ағылшын тілідей кең таралған еді) және қоғамдық көлікте неміспен қатар отырудан бас тартуды қамтыды. Соңғысы оккупациялық неміс билігін соншалықты ашуландырды, егер орын бос болса, автобуста тұруға тыйым салынды. Нацистік билік (неміс және норвегиялық) мектеп мұғалімдерін режимді және оның үгіт-насихаттарын қолдауға қысым жасауға тырысты. Жасымдық ақысы тоқтатылды, және 1942 жылдың 20 наурызында 1100 мұғалім тұтқындалды, олардың 642-сі Арктикалық Норвегияға мәжбүрлі еңбекке жіберілді. Соғыстың соңына қарай қарсылық ашықталды, ірі қалалардың маңындағы ормандарда қарапайым әскери ұйымдар құрылды. Көптеген нацистік ізбасарлар мен шенеуніктер өлтірілді, ал неміс немесе Квислинг билігімен ынтымақтасқандар соғыс кезінде де, содан кейін де жек көрінді. Ослодағы Акершюс бекінісінде орналасқан Норвегиялық қарсылық мұражайы Норвегиялық қарсылық қозғалысының қызметі туралы толық мәлімет береді.

The first mass outbreak of civil disobedience occurred in the autumn of 1940, when students of Oslo University began to wear paper clips on their lapels to demonstrate their resistance to the German occupiers and their Norwegian collaborators. A seemingly innocuous item, the paper clip was a symbol of solidarity and unity ("we are bound together"), implying resistance. The wearing of paper clips, the popular H7 monogram and similar symbols (red garments, Bobble hats) was outlawed and could lead to arrest and punishment. Of lesser military importance was the distribution of illegal newspapers (often with news items culled from Allied news broadcasts; possession of radios was illegal). The purpose of this was twofold: it counteracted Nazi propaganda, and it maintained nationalistic, anti German feelings in the population at large. It has been suggested that combating the illegal press expended German resources out of proportion to the illegal media's actual effects. Finally, there was the attempt at maintaining an "ice front" against the German soldiers. This involved, among other things, never speaking to a German if it could be avoided (many pretended to speak no German, though it was then almost as prevalent as English is now) and refusing to sit beside a German on public transport. The latter was so annoying to the occupying German authorities that it became illegal to stand on a bus if seats were available. Nazi authorities (both German and Norwegian) attempted to pressure school teachers into supporting the regime and its propaganda. Wages were withheld, and on 20 March 1942, 1100 male teachers were arrested, of which 642 were sent to Arctic Norway doing forced labour. Towards the end of the war, the resistance became more open, with rudimentary military organizations set up in the forests around the larger cities. A number of Nazi collaborators and officials were killed, and those collaborating with the German or Quisling authorities were ostracized, both during and after the war. The Norwegian Resistance Museum, at Akershus Fortress, Oslo, gives a good account of the activities of the Norwegian resistance movement.