Кіріспе

Мұхаммед Әли бүкіл Египет билігіне қол жеткізуге тырысты. Мұхаммед Әлидің Египетте билікке келуі Осман империясы, Египет мамлюктері, ғасырлар бойы Египетті басқарған, және Осман империясының қызметіндегі албандық жалдамалы әскерлер арасындағы ұзақ, үш жақты азамат соғысынан кейін болды. Қақтығыс Әли бастаған албандардың (Румелиядан) жеңісімен аяқталды. Үш жақты күрес Наполеонның Египетке француз әскерін басып кіргенінен кейін басталды. Француздар жеңілгеннен кейін Египетте билік бослығы туды. Мамлюктер француз шапқыншылығына дейін Египетті басқарды және аймақта билікті сақтап қалды. Дегенмен, Египет ресми түрде Осман империясының бір бөлігі болды және француздарды қуу үшін жіберілген көптеген Осман әскерлері әлі де елде болды.

Тахирдің басшылығымен албандар көтеріліп , Каирді Хюсрев пашадан басып алады .

1803 жылғы наурыз айында британдықтар Александрияны эвакуациялады, бұл Египетте билік бослығын қалдырды. Мұхаммед Бей әл-Әлфи (1751–1807) мамлюктердің билігін қайта орнатуға көмектесу үшін британдықтарды лоббилеуге бірге келді. Билікке қайта оралуға тырысқан мамлюктер Минияны басып алып, Жоғарғы және Төменгі Египет арасындағы байланысты үзіп тастады. Шамамен алты аптадан кейін, Египеттің Османдық губернаторы Кожа Хусрев Мехмед-паша өзінің қол астындағы әскерлердің бәріне жалақы төлей алмады, сондықтан ол тұрақты түрік әскерлеріне жалақы төлеу үшін албандық (арнаут) баши-базуктарын жалақысыз таратуға тырысты. Албандар таралуға бас тартып, дефтердардың (қаржы министрі) үйін қоршап алды, ол өз талаптарын қанағаттандыру үшін Хусрев-пашаға нәтижесіз үндеді. Оның орнына паша Азбакиядағы дефтердардың үйін басып алған көтерілісшілерге өзінің сарайының ішінде және жанында орналасқан артиллериялық батареялардан оқ жаудырды. Мұндай оқиғаларға үйренген Каир тұрғындары дереу дүкендерін жапты және қаруланды. Қаладағы қырқыс күні бойы жалғасты, ал ертесіне Хусрев-паша жіберген әскерлер оны басуға үлгермеді. Албан командирі Тахир-паша қамалға оралып, жарықтан кіріп, арадағы үйлердің шатырлары арқылы пашаның әскеріне қарсы оқ жаудыра бастады. Бірден кейін Тахир өзінің артиллериясымен Азбакияға түсіп, губернатордың сарайын қоршауға алды. Келесі күні Кожа Хусрев Мехмед-паша Нил бойындағы Дамиеттаға әйелдерімен, қызметшілерімен және тұрақты әскерлерімен қашып кетті. Тахир үкіметті басқаруды өз қолына алды, бірақ 23 күн ішінде өзінің барлық әскерлеріне жалақы төлей алмады. Бұл жолы жалақысыз қалғандар түрік әскерлері болды, олар оны өлтірді. Көтеріліс кезінде губернатордың сарайы өртеніп, тоналды. Албандар мен түріктер арасында ұзақ, шатасқан және қызықты қақтығыс басталды, ал екі топқа бөлінген мамлюктер екі жаққа да, немесе өздері билікті қайтаруға тырысты.

Мұхаммед Әли билікті қолға алып , Ахмет пашаны тұтқынға алады .

Тахир албандықтардың командирі лауазымынан Мұхаммед Әлимен, бір полк командирімен ауыстырылды. Османдықтармен арақатынасын жоғалтудан қорқып, ол мамлюк басшылары Ибрагим Бей мен Осман Бей әл-Бардисипен одақтасты. Хюсрев паша Дамиеттада бекініп алғанда, Каир маңындағы түрік әскерлері Мединаның (бұрынғы Дамиетта) Османдық қала әкімі Мұфтизаде Ахмет пашаны жаңа губернатор деп жариялады. Бірақ Мұхаммед Әли оған Каирді беруден бас тартты. Жаңа қауіпке қарсы күштерін қайта құрып, ол өз алдыңғысы Тахир шақырған мамлюктерді Гизадан шығарып тастады. Мұфтизаде Ахмет паша француздар қамалға айналдырған әл-Жфлхир мешітінде орналасты, бірақ ақырында Мұхаммед Әли мен оның албандық әскерлері оны Каир цитаделінде қоршауға алып, қарсылық танытуын тоқтатуға мәжбүр етті. Тұтқындардың арасында Тахир пашаны өлтіруге қатысқан түрік әскерлері жазаланды.

Хюсрев пен Дамиеттаны басып алу

Мұхаммед Әли Каир цитаделін өзінің мамлюк одақтастарына берді. Ұзақ өтпей, олар Хусрев-пашаға қарсы жорыққа шықты, ол Дамиеттадағы мықты бекінілген позицияда көптеген түріктермен біріккен еді. Хусрев жеңіліске ұшырап, тұтқынға алынып, албандармен Каирге жеткізілді. Башибазуктар Дамиеттаны тонады, бірақ Хусревке құрмет көрсетілді.

Троблулу Али паша билікті қайта алуға тырысады

Бірнеше күннен кейін Траблуслу Али-паша Александрияға Осман Портасының оны Мысырдың жаңа губернаторы етіп тағайындаған жарлығымен келді және қалған түрік күштерін өзінің бақылауына алды. Ол қазір Жоғарғы Мысырдың, сондай-ақ астананың және барлық Төменгі Мысырдың нақты иелері болған мамлюк билеріне қауіп төндірді. Мұхаммед Әли және оның мамлюк одақтасы әл-Бардиси Розеттаға шабуыл жасады, ол Траблуслу Али-пашаның бауырының қолына түскен еді. Қала мен оның қолбасшысын әл-Бардиси сәтті басып алды, содан кейін Александрияға қарсы жорық жасауды ұсынды; бірақ оның әскерлері оған төлей алмаған жалақы талап етті. Осы кешігу кезінде Траблуслу Али-паша Абукир мен Мареотис көлдерінің арасындағы бөгеттерді бұзды, Александрияның айналасында бекініс жасады. Александрияға қарсы операцияларды жалғастыра алмағандықтан, Әл-Бардиси мен Мұхаммед Әли Каирге қайтты. Мысырдың қиындықтары Нилдің су тасқынының жеткіліксіз болуымен күшейді, нәтижесінде үлкен тапшылық туды, оған қоса мамлюк билерінің әскерлеріне жалақы төлеу үшін ауыр салық салуға мәжбүр болуы да себеп болды. Астанада тәртіпсіздік пен зорлық-зомбылық жалғасты, ал баши-базуктардың бақылауы жоқ немесе өте нашар болды. Осы уақыт аралығында Траблуслу Али-паша Александриядағы француздықтарға қатыгездікпен қарады. Ол Осман сұлтанынан жазбаша нұсқаулар алды, оларды Мұхаммед Әли-паша мен оның мамлюк одақтастары арасында араздық пен сенімсіздік себу мақсатында Каирге жіберіп, таратуға бұйырды. Осман сұлтаны, егер үкімет түрік губернаторының қолына қайтарылса, мамлюк билері Мысырда жылдық зейнетақысы он бес қапша және басқа да жеңілдіктермен бейбіт өмір сүре алатынын жариялады. Билердің көпшілігі осы ұсынысқа келісіп, Мұхаммед Әли-паша мен албандармен араздық тудырды. Мамлюктер албандық одақтастарына күдікпен қарады, өйткені бұрын Траблуслу Али-пашадан оларға жолданған хаттарды ұстап алған, олардың одақтастығын жеңуге тырысқан. Траблуслу Али-паша өзінің қайтадан билікке келуін талқылау үшін 3000 адамдық әскермен Каирге қарай жорық жасады. Мұхаммед Әли-паша мен олардың албандық одақтастарының күштері Шалақанда Траблуслу Али-пашаға қарсы шықты, Осман губернаторын Зуфейта деп аталатын жерге кері шегінуге мәжбүр етті. Осы кезде албандар Траблуслу Али-пашаның көлік қайықтарын басып алып, сарбаздарды, қызметшілерді, оқ-дәрілерді және жүкті қолға түсірді. Олар оған: "Неліктен бұлай істеуге болмайды? Дәстүрге де, бұрынғы ескертуге де қайшы келесіңдер!" деді. Алға жылжуы тоқтатылған, күштерімен Александрияға қайтуға құлықсыз және жаумен толық қоршалған Траблуслу Али-паша шайқасуға тырысты, бірақ оның әскері шайқасудан бас тартты. Сондықтан ол әскерін тастап, мамлюк билерінің лагеріне өтті. Оның әскеріне ақыры Сирияға кетуге рұқсат берілді. Траблуслу Али-паша билердің қолында болғанда, бір түні оның шатырынан толық жылдамдықпен аттанған атты көрінді. Оның Кине (Кучук Кине, Түркия) губернаторы Осман Бей Хасанға хат алып бара жатқаны анықталды. Бұл мамлюктерге одан құтылу үшін тиімді сылтау берді. Траблуслу Али-паша қырық бес сақшыдан тұратын күзетпен Сирия шекарасына жіберілді; шамамен бір аптадан кейін, оның өз әскерлерімен болған шайқаста қаза тапқаны туралы хабар келді.

Әл-Альфидің оралуы мен қашуы

Троблулу Али пашаның өлімі тек уақытша тыныштық әкелді. 1804 жылдың 12 ақпанында мамлюк көшбасшысы Мұхаммед Бей әл Әлфи Ұлыбританиядан оралып, мамлюктерді екі топқа бөлді: бірі әл Әлфидің, екіншісі әл Бардиситің төңірегіне бірікті. Әлфидің оралуының жаңасы жеткен соң, қамал мен сарайдан үш реттен оқ атылды, бірақ ол Каирге келмес бұрын оған қарсы дайындық жұмыстары да бірден басталды. Әл Әлфидің жақтастары Каирге қарсы жиналды және жақын орналасқан Гизаны басып алды. Осы кезде, әл Әлфидің туысы Хусейн Бей, әл Бардисидің жіберген елшілері тарапынан өлтірілді. Мұхаммед Әли паша бұл оқиғаны тәртіп орнату үшін сылтау ретінде пайдаланып, Гизаны өзіне қаратып алды және оны әскерлеріне тонау үшін берді. Осы жағдайлардан хабарсыз, әл Әлфи Рашидтен аттанып Каирге бетке басты. Манфиф қаласының оңтүстігінде албандықтардың бір тобымен кездескен ол, ойда жоқта тұтқынға түсіп, тек қана қиындықпен құтыла алды. Содан кейін әл Әлфи Нилдің шығыс саласына қарай жол тартты, бірақ аймақ қауіпті болып кеткендіктен, ол шөлге қашты. Ол бірнеше рет өлімнен аман қалды және ақырында Рас-әл-Вгдидегі бедуин арабтарының тайпасына жасырынды.

Аль-Бардиси мен албандар қақтығысып кетті .

Бұл арада Әл Әлфидің басты мамлюк қарсыласы Әл Бардисидің тағдыры құлдырай бастады. Албан әскерлерінің жалақысын төлеу үшін ол Каир тұрғындарынан ауыр салық жинауға бұйрық берді. Бұл тұрғындарды ашық көтеріліске итермеледі. Албандар өз қауіпсіздігі үшін алаңдап, халыққа қоғамдық тәртіптің бұзылуына жол бермейтіндіктерін уәде етті, ал Мұхаммед Әли осы мақсатта жарлық шығарды және халықты тыныштандыру үшін басқа да жеңілдіктер ұсынды. Олардың жалақы талаптары Әл Бардисидің ауыр салықтарының себебі болғанымен, Мұхаммед Әли пашаның жарлығы мен жеңілдіктері албандықтардың халық арасындағы беделін арттырып, мамлюктердің беделін түсірді. Олар бұл мүмкіндікті тез пайдаланды. Үш күннен кейін (1804 жылдың 12 наурызы) албандар Әл Бардисидің үйіне, сондай-ақ қарт мамлюк көшбасшысы Ибрагим Бейдің үйіне шабуыл жасады. Екеуі де қиындықпен қашып құтылды. Басшыларының үйлеріне шабуыл жасалғанын естіген Каир цитаделіндегі мамлюктар Азбакияда орналасқан албандардың үйлеріне артиллериялық оқ жаудырды, бірақ басшыларының қашқанын естіген соң цитадельден кетуге мәжбүр болды. Мұхаммед Әли паша Каир цитаделін басып алғаннан кейін Мұхаммед Хосрев пашаны Мысырдың губернаторы деп жариялады. Хосрев бір жарым күн бойы осы лауазымды иеленді, содан кейін марқұм Тахир пашаның жақтастары оны өлтіруге қол жеткізді. Каирде бірден зор хаос орнады, оны жеңімпаз албандар тудырды. Олар мамлюк басшыларының үйлерін тонады, ал олардың гаремдеріне ешқандай мейірім көрсетілмеді. Албандар Хуршид Ахмет пашаны үкіметтің бағын алуға шақырды, ол дереу Александриядан Каирге келді. Сол уақытта Әл Бардисидің жақтастары астанадан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жердегі ауылды тонап, өзен арқылы азық-түлік жеткізілімін тоқтатып тастады. Көп ұзамай олар Каирдің солтүстігіне жетіп, Білбейс пен Калюбті басып алып, оларды тонады, егістіктерді жойды және малды қырды. Каир астық тапшылығынан және пашаның әскерлерінің талаптарын қанағаттандыру үшін ауыр салықтардан қатты зардап шекті, олардың қатары түрік жасағымен толықтырылды. Дүкендер жабылды, халық үлкен топтарға жиналып, "Я Латиф! Я Латиф!" (Я Рахым!) деп айқайлады. Оқиғалар одан әрі күрделенді, Әл Әлфидің қайта пайда болуымен, ол Осман Бей Хасанмен бірікті. Әл Әлфи де, Хасан да пашаға адалдықтарын білдіргенімен, олар көп ұзамай оған қарсы шығып, оңтүстіктен астанаға қарай жорық жасады. Олардың күштері Мұхаммед Әли пашаның әскерімен шайқасып, Турдың екі бекінісін басып алды. Мұхаммед Әли 4000 жаяу және атты әскерді пайдаланып, түнгі шабуылда бекіністерді қайта басып алды. Алайда ол солтүстікке назар аударуға мәжбүр болды, онда Каирдің сол жағындағы басқа мамлюктер шабуыл жасап, астананың маңындағы елді мекендерге енді. Олар бірнеше күннен кейін Шубра шайқасында жеңіліске ұшырады, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Бұл екі жеңіліс Әл Бардиси мен Әл Әлфидің екі мамлюк партиясын уақытша біріктірді, бірақ екі көшбасшы жеке қарсылық танытты. Әл Бардиси өзінің күштерін Каирдің оңтүстігіне ауыстырды, ал мамлюктер біртіндеп Жоғарғы Мысырға шегінді. Мұнда губернатор оларға қарсы үш экспедиция жіберді (олардың бірі Мұхаммед Әли пашаның басшылығымен), көптеген шешуші нәтижесіз шайқастар болды. Осы кезеңде Мысырға тағы бір апат келді: Сириядан Каирге шамамен 3000 күрд жеңіл атты әскері келді. Бұл әскерлерді Хуршид Ахмет паша албандарға қарсы күшін арттыру үшін шақырған, бірақ олардың келуі Мұхаммед Әли мен оның албандарының оңтүстіктегі мамлюктерге қарсы жорығынан дереу оралуына себеп болды. Делилер Хуршид Ахмет пашаға көмектесудің орнына, оның құлауына себеп болды. Каирде көтеріліс күтіп тұрды: Хуршид Ахмет пашаның төрелігі мен зорлық-зомбылығы үшін жек көрінді, сондай-ақ оның әскерлерінің, әсіресе Делилердің жаман мінез-құлқы үшін айыпталды. Шейхтер халыққа дүкендерін жабуды бұйырды, ал сарбаздар жалақы талап етті. Осы кезде Константинопольден Мұхаммед Әлиді Джидданың губернаторы етіп тағайындайтын ферман келді. Алайда бірнеше күннің ішінде ол Мысырды басып алды.

Мұхаммед Әли Хуршид Ахмед пашаны құлатты

1805 жылдың 17 мамырында шейхтер, көптеген тұрғындармен бірге, губернатордың резиденциясының жанында жиналды. Ұламалар, халықтың дұғалары мен айқай-шуының арасында, Хуршид Ахмет пашаның басқаруы кезінде олар шеккен зұлматтар туралы мәлімдеме жазды. Ұламалар цитадельге барып, мәлімдемені губернаторға табыс етуді ниеттенген, бірақ Хуршид Ахмет пашаның сатқындық жоспарлап отырғанын білді. Келесі күні тағы бір кеңес өткізген соң, олар Мұхаммед Әлиге барды және халық енді Хуршид Ахмет пашаға бағынбайтынын мәлімдеді. Мұхаммед Әлидің айтуынша, олар кімді қалағанын сұрағанда, олар Мұхаммед Әли пашаның заңға сәйкес басқаруын қабылдайтындарын айтты, себебі олар оның бетінен әділдік пен мейірімділікті көрді. Мұхаммед Әли ойланып, сосын келісім берді, бірден оған қызметке тағайындалды. Осыдан кейін екі паша арасында қанды күрес басталды. Хуршид Ахмет паша көтеріліс туралы естіп, Каир цитаделінде қоршауға қарсы тұруға дереу дайындалды. Албандардың екі басшысы Мұхаммед Әлиді тастап, Хуршид Ахмет пашаның жағына қосылды, ал оның көптеген сарбаздары оны тастап, Мұхаммед Әлиге кетті. Мұхаммед Әлидің күші – Қайыр тұрғындарының қолдауында болды, олар оны өздерінің азабынан құтқарушы деп санады. Көптеген адамдар қаруланды, Омар әл-Сайид пен шейхтер бастаған топтар түнде қаланы күзетуге кірісті. Сол айдың 19-ы күні Мұхаммед Әли Хуршид Ахмет пашаның цитаделін қоршауға алды. Бірнеше күннен кейін Хуршид Ахмет паша қалаға оқ ату және бомбалауға бұйрық берді. Алты күн бойы бомбалау жалғасты, ал цитадельдің өзі жақын төбелерде орналасқан батареялардан қарсы бомбалауға ұшырады. Мұхаммед Әлидің жағдайы осы кезде өте қиынға түсті. Оның әскерлері жалақының тоқтап қалуынан наразылық білдірді. Хуршид Ахмет пашаның лейтенанты, мамлюктерге қарсы жорықтардың біріне басшылық еткен силахдары, оның қолбасшысына көмекке келді, және ол Делиске оған көмекке баруға бұйрық берді. Атыс жұма күні тоқтады, бірақ сенбі күні кешке қайта басталды және келесі жұмаға дейін жалғасты. Келесі күні (28 мамыр) Александрияға Стамбулдан хабаршы келгені туралы хабар жетті. Сол түні Каирде ерекше көрініс болды: көптеген тұрғындар бұл елші олардың қайғы-қасіретіне шешім береді деп сеніп, музыкамен көшеде шеру жасап, қаруларын атып тастады. Силахдар бұл шуды шайқас деп ойлап, асығыс цитадельге бет алды, ал цитадель гарнизоны Араб әл-Есгр ауданында бекініс құрап бастады, бірақ қарулы тұрғындар мен ондағы албан сарбаздары оларды кері қайтарды. Осы уақыт ішінде цитадельден және жақын төбелердегі батареялардан оқ ату мен бомбалау тоқтамай жалғасты. Елші Мұхаммед Әли пашаны Мысырдың губернаторы ретінде бекітетін және Хуршид Ахмет пашаға Александрияға барып, одан әрі бұйрық күтуге бұйрық беретін фарманы әкелді, бірақ ол Хати Шариф бойынша тағайындалғандықтан, бұйрыққа бағынудан бас тартты. Артиллерия келесі күні атысты тоқтатты, бірақ азаматтардың қиындықтары азаймады, керісінше, күшейді, себебі заң мен тәртіп толық бұзылды. Әскерлер күнделікті кісі өлтіріп, тонау жасады, дүкендер жабылды және кейбір көшелер бөгеттелді. Осы оқиғалар Каирде орын алғанда, әл-Әлфи мен оның мамлюктері Даманхурды қоршап алды, ал басқа мамлюк бектері Хуршид Ахмет пашаның шақыруымен Каирге қарай жол тартты. Алайда Мұхаммед Әли паша олардың жолын кесіп, кері шегінуге мәжбүр етті. Көп ұзамай, түрік адмиралының басқаруымен эскадра Абукир шығанағына келді, Осман сұлтанының бұрынғы елшінің фарманын растайтын және Мұхаммед Әли пашаға Мысыр губернаторының қызметін атқаруға рұқсат беретін жеделхаттарымен бірге. Хуршид Ахмет паша бастапқыда бас тартты, бірақ соңында әскерлеріне жалақы төленген жағдайда, Каир цитаделін тастап, Розеттаға аттанды.

Мамлюктердің жеңілуі

Мұхаммед Әли енді Мысыр губернаторы атағына ие болды, бірақ Каир қабырғаларынан тыс жерде оның билігін барлық жерде мамлюк билерінің күштері таластырды, оларға Хуршид Ахмет пашаның силахдарының әскері қосылды, сондай-ақ оның қатарынан кеткен көптеген албандар. Көп ұзамай Каирдің солтүстігінде орналасқан мамлюк бектерін жою жоспары жасалды. 1805 жылдың 17 тамызында оларға Каир каналының бөгеті кесілетіндігі хабарланды, ал Мұхаммед Әлидің кейбір басшылары мамлюктерге хат жазып, паша сол күні таңертең ерте өз әскерлерінің көпшілігімен бірге рәсімге куәлік етуге баратынын, осылайша мамлюктерге қалаға кіріп, оны басып алу мүмкіндігін ұсынатынын хабарлады. Алдауды одан әрі жалғастыру үшін қос агенттер егжей-тегжейлі ақпарат беру үшін ақшалай сыйақылар туралы келіссөздер жүргізді. Алайда бөгет өткен түнде ешқандай рәсімсіз қиып тасталды, ал Мұхаммед Әли пашаның әскерлері мамлюктерді тосқауылға қоюға орналасты. Келесі күні таңертең мамлюк билері үлкен күштердің басында әл-Хусания маңындағы қақпаны бұзып, солтүстіктен Баб-әл-Футух деп аталатын қақпа арқылы қалаға кірді. Олар әр топтың артында құлазыған барабанмен бірге негізгі көшемен жүріп, азаматтар оларды қуанышпен қарсы алды. Ашрафия мешітінде олар бөлініп, бір топ Әл-Азхар мешітіне және кейбір шейхтердің үйлеріне, ал екіншісі негізгі көшемен жалғасып, Баб Зувейла деп аталатын қақпадан өтіп, Каир цитаделіне қарай бет алды. Мұнда Мұхаммед Әли пашаға адал күштер оларға шабуыл жасады, бұл мамлюктердің қырғынының алғышарты болды. Олар өздерінің серіктеріне қарай кері қайтқанда, мамлюктер қосалқы көшелердің тосқауылданғанын көрді; ал Bain al Kasrain деп аталатын негізгі жолдың сол бөлігінде олар екі оттың арасында қалды. Осылайша тар көшеде тұрып, кейбіреулері Баркукия мешітінде бас сауғалады, ал қалғандары қоршаудағы кордон арқылы күресіп, аттарын тастап, қала қабырғасынан жаяу қашып кетті. Осы аралықта екі мамлюк үлкен күш-жігермен Әл-Азхар мешіті маңында өз жолдастарына дабыл қағып, сол топтың шығыс қақпасы Биб әл-Гораиб арқылы қашып кетуіне мүмкіндік берді. Баркукияға қамалып қалғандарды қорқынышты тағдыр күтті. Олар бірінші кезекте төртінші бөлігін сұрап, беріліп, бірден жалаңаш, ал елуге жуық адам сол жерде өлтірілді, ал шамамен сол санда сүйреп әкетілді. Олардың арасында төрт бей бар еді, олардың бірі Мұхаммед Әлидің мазақ етуінен ақымаққа айналып, су ішуді сұрады, бірақ оның қолын шешіп, бөтелкеге алу үшін, ол жауынгерлердің бірінен пышақ тартып алды, пашаға қарай жүгірді және жаралармен қапталды. Кейін олар пашаның ауласына кіргізіліп, таңертең олардың көз алдында өлген жолдастарының басын терісінен жұлып, сабанмен толтырып тастады. Бір бей мен тағы екі адам төлем төлеп, босатылды; қалғандары азаптап, келесі түнде өлтірілді. 83 бас (олардың көбі француздар мен албандардың) толғандырып, мамлюк басшыларының мүлдем жойылғандығы туралы мақтанышпен Константинополге жіберілді. Мұхаммед Әлидің өз жауларын бірінші рет өлтіруі осылайша аяқталды. Мамлюк билері осыдан кейін өздерінің билігін қайтадан қалпына келтіруден үміт үзген көрінеді, олардың көпшілігі жоғарғы Мысырға кері шегініп кетті, содан кейін келісімге келудің барлық әрекеттері сәтсіз болды. Әл Әлфи Файум мен басқа провинцияларды беру шартымен өзінің бағынуын ұсынды; бірақ бұл бас тартылды, және бұл басшы Мұхаммед Әли пашаның әскерлеріне қарсы екі рет, бірақ шешімсіз жеңіске жетті, олардың көбі мамлюктер жағына кетті. Ақыры, британдықтардан наразылық білдірілгеннен кейін және әл-Альфи 1500 әмиянға уәде бергеннен кейін, Осман Портасы жиырма төрт мамлюк биін қайтарып, әл-Альфиді олардың басына қоюға келісті. Бұл шара Мұхаммед Әлидің қарсылығына, сондай-ақ мамлюктердің басым көпшілігінің табанды қарсылығына тап болды. Олар әл-Альфиді өздерінің басында болудан гөрі қазіргі жағдайды артық көрді; әл-Бардисидің жаулығы басылмады, ал ол басқа бейлердің көпшілігінің дауысына қол қойды. Алайда, өз жоспарларын жүзеге асыра отырып, Османдықтар Салих Пашаның басшылығымен әскери эскадрилья жіберді, ол 1806 жылы 1 шілдеде 3000 тұрақты әскермен және Салоника пашалығын алатын Мұхаммед Әлидің мұрагерімен Александрияға келді. Мұхаммед Әли Порттың бұйрықтарына мойынсұнуға дайын екенін білдірді, бірақ ол үлкен ақшалай қарыздар болған әскерлері оның кетуіне қарсы екенін мәлімдеді. Ол улемаларды хатқа қол қоюға итермеледі, сол хатта билерге билік қайтару туралы бұйрықты қайтарып алуды сұрады, албан әскерлеріне жеке адалдыққа ант беруге көндірді және олардың 2000 әмиянын Стамбулға жіберді. Әл Әлфи сол кезде Даманхурды қоршап тұрды, және ол пашаның әскерлеріне қарсы айқын жеңіске жетті; бірақ мамлюк билерінің келіспеушілігі олардың билікті қайтарудың соңғы мүмкіндігін жойды. Әл Әлфи және оның жақтастары Портаға уәделенген соманы жинауға сәтсіз аяқтады; Салих Паша Стамбулдан толық өкілеттік алды, бірақ улемадан алынған хаттың салдарынан және Мұхаммед Әли Портаға 4000 әмиян төлеген жағдайда, ол Мысыр губернаторы лауазымында қалуына шешім қабылданды, ал билерді қайта орнатудан бас тартты. Бақыт Мұхаммед Әлиге одан әрі күлімдеді, өйткені келесі айда әл-Бардиси қырқ сегіз жасында қайтыс болды; жақын арада азық-түлік тапшылығынан әл-Альфидің әскерлері көтеріліс жасады. Олар Даманхурды қоршауды өте қиындықпен тоқтатып, британдық армияның келуін күтіп отырды; және Шубрамент ауылында әл-Альфи кенеттен ауырып, 1807 жылдың 30 қаңтарында елу бес жасында қайтыс болды. Осылайша Мұхаммед Әли ең қауіпті екі жауынан құтылды; жақын арада ол Шахин бейді жеңіп, оның артиллериясы мен жүгін және 300 адамды өлтірілген немесе тұтқынға алынған күйі жойды.

Фрейзердің науқаны

1807 жылдың 17 наурызында Александрия жағасында 5000-ға жуық сарбазбен британдық флот пайда болды, оған генерал Александр Маккензи Фрейзер басшылық етті және 1807 жылғы Александрия экспедициясын бастады. Александрия халқы Мұхаммед Әлиге наразы болғандықтан, қала қақпаларын британдықтарға ашты. Осы жерде олар алғаш рет әл-Альфидің қазасы туралы естіді, оның ынтымақтастығы экспедицияның табысына үміттендірілген еді. Британдықтар әл-Альфидің мұрагеріне және басқа мамлюк билеріне хабаршылар жіберіп, оларды Александрияға шақырды. Британдық резиденті, майор Миссетт, Александрияға жабдықтау үшін Розетта мен Рахманияны басып алудың маңыздылығын атап көрсеткеннен кейін, генерал Фрейзер адмирал сэр Джон Томас Дакворттың келісімімен 31-ші полк пен «Шассерс Британикс» полкін, сондай-ақ майор-генерал Ваушоп пен бригада генералы Мид басқаратын далалық артиллерия бөлімдерін жіберді. Бұл әскерлер қарсылықсыз Розеттаға кірді, бірақ тар көшелерге тарағаннан кейін, жергілікті гарнизон терезелер мен үйлердің шатырларынан оларға қатысты өлімге алып келетін атыс ашты. Британдықтар Абукир мен Александрияға шегінді, 185 сарбаз қаза тауып, 281 жараланды, генерал Ваушоп және үш офицер қаза тапқандардың арасында болды, ал генерал Мид пен он тоғыз офицер жараланғандардың арасында болды. Қайтыс болғандардың бастары Каирдегі Азбакия жолының екі жағында тіктеп қойылды. Мұхаммед Әли сол уақытта Жоғарғы Египеттегі мамлюк билеріне қарсы экспедиция жүргізіп жатқан еді, оларды Асют маңында жеңгеннен кейін британдықтардың келгенін естіді. Ол аман қалған мамлюк билерінің британдықтарға қосылуы мүмкін деп қорқып, әсіресе олар оның орналасқан жерінен солтүстікке қарай кеткендіктен, бірден өзінің қарсыластарына хабаршылар жіберіп, егер олар оған қосылып, басып келгендерді қуса, олардың барлық талаптарын орындауға уәде берді. Оның ұсынысы қабылданғаннан кейін екі әскер де өзеннің екі жағынан Каирге қарай солтүстікке бет алды. Розеттаны басып алу маңызды деп есептелгендіктен, бригада генералдары сэр Уильям Стюарт пен бригада генералы Джон Освальд 2500 сарбазбен сол жерге жіберілді. Он үш күн бойы қала тиімсіз бомбалауға ұшырады, ал 20 сәуірде Аль-Хамедтен келген алдын ала күзетшілерден қоршалған қаланы құтқару үшін жолға шыққан күшті күшейту туралы хабар келді. Генерал Стюарт кері шегінуге мәжбүр болды, ал Аль-Хамедтегі қолбасшы, подполковник Маклеодқа кері шегіну туралы бұйрықпен драгун жіберілді. Алайда, хабаршы британдықтардың алдын ала күзетшілерінің айналасындағы кордонды бұза алмады, сол кезде Хамад қоршауға алынды, және хабар жеткізілмеді. Хамадтағы алдын ала күзетшілер, 31-ші полктің бір бөлімі, 78-ші полктің екі ротасы, 35-ші полк және Де Ролс полкі, драгундардан құралған күзетші тобымен, барлығы 733 сарбазды құрады, қоршауға алынып, ерлікпен қарсылық көрсеткеннен кейін, барлық оқ-дәрілерін жұмсаған аман қалғандар соғыс тұтқынына айналды. Генерал Стюарт 900-ге жуық сарбазын жоғалтып, қалған күштерімен Александрияға қайта оралды. Каирде жүздеген британдықтардың бастары тіктеп қойылды, ал тұтқындар өз отандастарының мүжілген денелері арасымен жүріп өтті.

Реакция

Көп ұзамай мамлюк билерінің арасында екі топқа бөліну туды, бірі британдықтармен ынтымақтастық орнатуға ниеттенсе, екіншісі Мұхаммед Әли пашамен ынтымақтастықты жалғастыруды көздеді. Олардың араздасуы олардың ісіне қанағатсыздық әкелді, және генерал Фрейзер олардан көмек күтпестен, 14 қыркүйекте Александрияны эвакуациялады. Сол күнден 1811 жылдың көктеміне дейін мамлюк билері өз талаптарының кейбіреулерін уақыт өте келе жеңілдетті, ал паша өз тарапынан оларға бұрын бермегендерінің бір бөлігін ұсынды. Файюм провинциясы, сондай-ақ Гиза және Бени Суэйф провинцияларының бір бөлігі Шахин бейге берілді, ал Саидтың көп бөлігі, жер салығын төлеу шартымен, басқа мамлюк билеріне бөлінді. Олардың көпшілігі Каирде қоныстанды, бірақ бейбітшілік орнамады. Осы кезеңде мамлюк күштері Мұхаммед Әли пашаның әскерлерімен бірнеше рет шешілмейтін шайқастарға қатысты. 1811 жылдың басында, шиеленіс сейілген кезде, Арабиядағы уахабилерге қарсы жорыққа дайындық жұмыстары аяқталғаннан кейін, Каирдегі барлық мамлюк билері Каир қамалындағы салтанатқа шақырылды, онда Мұхаммед Әлидің сүйікті ұлы Тусунға белдеу және әскер басшылығы тапсырылды. 1 наурыз күні Шахин бей және басқа басшылар (бір ерекшелікпен) өзінің жасақтарымен бірге қамалдағы салтанатқа келді, және паша оларды құрметпен қарсы алды. Кофе ішкен соң, олар сапқа тұрып, Мұхаммед Әлидің әскерлері алдынан және артынан еріп, қамалдың үлкен қақпасына апаратын тік және тар жолмен баяу төмен түсті. Мамлюктер қамал қақпасына жеткенде, қақпа бірден олардың алдында жабылды. Қақпа жабылар алдында соңғы болып қалғандар – Салих Куш басқаратын албандықтар еді. Олардың басшысы сол кезде пашаның қамалдағы барлық мамлюктерді тазалау туралы бұйрығын жеткізді. Олар мамлюктердің қозғалысын шектеген жақын маңдағы үйлердің қабырғалары мен шатырларына көтеріліп, кейбіреулері жолдың ішінен өтетін жартастың биік жерлеріне орналасты. Содан кейін олар өздерінің құрбандарына оқ ашты, ал процессияның соңында тұрған әскерлер де, биік жердегі артықшылықтарын пайдаланып, олардың үлгісін қайталады. Сатқындыққа ұшыраған басшылардың көпшілігі алғашқы оқтарда қаза тапты. Кейбіреулері, аттан түсіп, сырт киімдерін тастап, қолдарына қылыштарын ұстап, басқа қақпаға қашып құтылуға тырысты. Алайда, қамалдың биігіне жеткен азаз топ тағдырлары басқалармен бірдей болды, өйткені оларға ешқандай жеңілдік көрсетілмеді. Қамалға төрт жүз жетпіс мамлюк кірді, бірақ олардың өте азы, тіпті бірі де қашып шыға алмады. Алайда, халық арасындағы әңгімелерде мамлюк билерінің бірі атымен бірге қамалдан секіріп құтылып, аты құлап өлсе де, өзі жарақатсыз қалды деген аңыз бар. Басқалары оның жолдастарымен қосылуына кедергі келтірілді және қақпада күтіп тұрғанда сатқындықты білгенін айтады. Ол Сирияға қашып кетті. Каир қамалындағы мамлюктердің тазалануы Мысырдағы мамлюктердің жаппай қырғынының бастамасы болды, бұл туралы бұйрық барлық губернаторларға жіберілді. Каирде мамлюк билерінің үйлері әскерге берілді. Келесі екі күнде Мұхаммед Әли паша мен оның ұлы Тусун көшелерде жүріп, зұлматтарды тоқтатуға тырысты, бірақ 500 үй тоналғанға дейін тәртіп орнатылмады. Бейлердің бас сүйектері Стамбулға жіберілді.

Соңғы шайқастар

Мамлюктердің қалдығы Нубияға қашып, Мысырға ұзақ уақыттан бері көріп келмеген тыныштық орнады. Қырғыннан кейінгі жылы, Нұбиядағы бекінілген Ибраим қаласында Мұхаммед Әлидің үлкен ұлы Ибрагим Паша шабуыл жасады. Азық-түлік жетіспеушілігінен олар осы жерді тастап кетуге мәжбүр болды. Қайырылғандардың бір бөлігінің басы кесілді, ал қалғандары оңтүстікке қарай жылжып, Жаңа Донгола (нақтырақ айтқанда Дункула) қаласын салған жерге орналасты. 1816 жылы осы жерде құрметті Ибрагим бей сексен жасында дүние салды. Саны азайып бара жатқанда, аман қалған мамлюктер өздерінің қалған күштерін сақтап қалу үшін жүздеген қара нәсілді адамдарды жаттықтыруға тырысты. Бірақ, Мұхаммед Әлидің тағы бір ұлы Исмаилдың 1820 жылы Нубия мен Сеннарды бағындыру үшін әскермен жіберілгенімен, бәрі бекер болды. Осы кезде қалған мамлюктердің бір бөлігі мойынсұнып, Мысырға оралып, Каирде қоныстанды, ал қалғандары, шамамен 100 адам, Сеннарға жақын елдерге шашырап кетті.