Кіріспе

Осман Египетінің кейінгі кезеңі Мұхаммед Әли әулетінің (1805–1953) билігіндегі Мысыр тарихы, Осман Египетінің соңғы кезеңін, британдық оккупациядағы Египет хадиваты мен номиналды түрде тәуелсіз Египет сұлтандығы және Египет патшалығын қамтиды. Бұл 1952 жылғы революциямен және Египет Республикасының құрылуымен аяқталды.

Мұхаммед Әлидің билікке көтерілуі

Мұхаммед Әлидің билікті басып алу процесі – Османдық түріктер, Мысыр мамлюктері және албандық жалдамалы әскерлермен қатар Мұхаммед Әлиге адал египеттіктер арасындағы ұзақ, үш жақты азаматтық соғыс болды. Ол 1803 жылдан 1807 жылға дейін жалғасты, Мұхаммед Әли паша 1805 жылы Египетті бақылауға алды, осы кезде Осман сұлтаны оның лауазымын мойындады. Осыдан кейін Мұхаммед Әли Египеттің даусыз билеушісі болды, ал оның бар күші одан әрі негізінен өзінің нақты тәуелсіздігін сақтауға жұмсалды.

Сауд Арабиясына қарсы науқан

Османдық-Сауд соғысы 1811–18 жылдары Мұхаммед Әли билігіндегі Египет (формальды түрде Осман билігі астында) пен Османнан Хижазды бағындырған Наджд уахабилері арасында өтті. 1802 жылы уахабилер Мекке қаласын жаулап алғанда, Осман сұлтаны Мұхаммед Әлиге Египеттен уахабилерге қарсы әскер жіберіп, Меккені қайта бағындырып, Осман империясының беделін қайтаруды бұйырды.

Бірінші арабтық жорық

Осман сұлтанның егемендігін мойындап, 1811 жылы Мұхаммед Әли Осман Портасының бұйрығымен, он алты жастағы ұлы Тусун басшылығымен 20 000 сарбаз (және 2000 жылқы) Осман-Сауд соғысында саудиялықтарға қарсы аттандырды. Сәтті шабуылдан кейін бұл күш Аль-Сафра шайқасында күшті қарсылыққа ұшырап, Янбуға шегінді. Жыл соңында Тусун күшін жаңартқаннан кейін тағы да шабуылға шығып, ұзақ қоршаудан кейін Мединаны басып алды. Содан кейін ол Джидда мен Меккеге ие болды, саудиялықтарды соңғы қаладан тыс жерде жеңіп, олардың бас қолбасшысын тұтқынға алды. Бірақ кейбір қиындықтар туды, және Мұхаммед Әли соғысты жеке басқаруға шешім қабылдап, 1813 жылдың жазында Мысырдан кетіп, екінші ұлы Ибрахимды ел басқаруға қалдырды. Ол Арабияда елдің ерекшелігі мен қарсыластарының партизандық тактикасынан туындаған көптеген кедергілерге тап болды, бірақ әскерлері жаудан күштірек болды. Ол Мекке әмірін қызметтен алып, жер аударды. Сауд басшысы Саудтың қазасынан кейін 1815 жылы Саудтың ұлы және мұрагері Абдулла I-мен келісімге келді. Арабиядағы оның мүддесін қорғаған түріктердің Мысырға шабуыл жоспарлап отырғаны және Наполеон Эльбадан қашып кеткені туралы хабарлар жеткен соң, Франция немесе Ұлыбританиядан Мысырға қауіп төнді деп қорқып, Мұхаммед Әли Косейр мен Кена арқылы Каирге қайтып келді, ол Уатерлоо шайқасы күні қалаға жетті.

Екінші арабтық науқаны

Каирдегі әскери көтеріліс туралы естіген соң Тусун Мысырға қайтып келді, бірақ 1816 жылы жиырма жасында қайтыс болды. Мұхаммед Әли саудиялықтармен жасалған шартқа қанағаттанбады, сондай-ақ оның шарттарының орындалмауына байланысты, Арабияға тағы бір әскер жіберуге және жақында тәртіпсіздік көрсеткен сарбаздарды оған қосуға шешім қабылдады. Бұл экспедиция оның үлкен ұлы Ыбырайым паша басшылығымен 1816 жылдың күзінде жолға шықты. Соғыс ұзақ және ауыр болды, бірақ 1818 жылы Ыбырайым Сауд Арабиясының астанасы Дирияны жаулап алды. Олардың басшысы Абдулла I тұтқынға алынып, қазынашысы мен хатшысымен бірге Стамбулға (кейбір деректерде Каирге) жіберілді. Онда Ыбырайымның қауіпсіздікке кепілдік беруіне және Мұхаммед Әлидің олардың жанына араласуына қарамастан, олар өлім жазасына кесілді. 1819 жылдың соңында Ыбырайым Арабиядағы барлық қарсылықты басып, қайтып келді.

Реформалар

1808 жылы басталған бұл үдеріс кезінде Мұхаммед Әлидің Каирдегі өкілі жеке тұлғаларға тиесілі жерлердің көбін тәркілеуді аяқтады, ол Арабияда болмағанда (1813–15). Бұрынғы иелері оның орнына лайықты емес зейнетақыға келісуге мәжбүр болды. Жерді мемлекеттік меншікке көшірудің осы революциялық тәсілі арқылы Мұхаммед Әли Мысырдың жерінің дерлік барлығына ие болды. Ибрагим екінші Арабия науқанында болғанда, паша египет экономикасын одан әрі нығайтуға және оны бақылауға көшті. Ол елдің басты өнімдеріне мемлекеттік монополиялар құрды және бірнеше зауыттар ашты. 1819 жылы ол биліктегі түрік сұлтанының атымен аталатын жаңа Махмудия каналын Александрияға қазуды бастады. Ескі канал ұзақ жылдар бойы тозығып, Александрия мен Нілдің арасында қауіпсіз арнаны қамтамасыз ету қажеттігі күрт сезілді. 1838 жылы Түркия мен Ұлыбритания арасында Сэр Генри Булвер (Лорд Дарлинг) жүргізген Балта Лиман сауда шартының жасалуы монополиялар жүйесіне соңғы соққы берді, бірақ оның Мысырға қатысты қолданылуы бірнеше жылға кейінге шегерілді және соңында шетелдік араласуға әкелді. Елдің экономикалық өркендеуіне үлкен үлес қосқан тағы бір жайт – 1822 жылдан бастап Ніл дельтасында мақта өсіруді дамыту болды. Мақта тұқымын Суданнан Махо Бей әкелді, ал жаңа суару және өнеркәсіпті ұйымдастыру арқылы Мұхаммед Әли бірнеше жылдың ішінде айтарлықтай кіріс тапты. Білім беруді және медицинаны зерттеуді дамытуға да күш-жігер жұмсалды. Мұхаммед Әли өзінің монополиялық экспортын сату үшін еуропалық саудагерлерге үлкен мән берді, оның ықпалымен Александрия порты қайтадан маңызға ие болды. Сондай-ақ, Мұхаммед Әлидің ынтасымен Еуропадан Үндістанға Египет арқылы жүк тасымалдау қайта жанданды. Паша әскерін еуропалық үлгіде қайта ұйымдастыруға тырысты, бірақ бұл Каирде үлкен бүлікке әкелді. Мұхаммед Әлидің өміріне қауіп төнді, ол түнде цитадельде жасырынуға мәжбүр болды, ал сарбаздар көптеген қарақшылық әрекеттер жасады. Көтерілістің салдары көтерілісшілердің басшыларына сыйлық беру арқылы азайтылды; Мұхаммед Әли де көтерілістен зардап шеккендерге мемлекеттік қазынадан өтемақы төлеуді бұйырды. Осы бүліктің салдарынан Низам-и-Седдин (Жаңа жүйе) әскери міндеттілігінің бөлігі уақытша тоқтатылды.

Экономика

19 ғасырдың басында Мұхаммед Әли билеген Мысыр әлемдегі жан басына шаққандағы тігіш саны бойынша ең өнімді бесінші мақта өнеркәсібіне ие болды. Өнеркәсіп бастапқыда жануарлар күші, су доңғалақтары және жел диірмендері сияқты дәстүрлі энергия көздерін пайдаланатын машиналармен дамыды, бұл көздер 1870 жылға дейін Батыс Еуропадағы негізгі энергия көздері болды. Бу күшімен тәжірибелерді 1551 жылы Осман Египетінің инженері Тақи ад-Дин Мұхаммед ибн Ма'руф бастады, ол қарапайым бу турбинасымен жұмыс істейтін бу тоққышын ойлап тапқан. Бірақ 19 ғасырдың басында Мұхаммед Әли тұсында бу қозғалтқыштары египеттік өнеркәсіптік өндіріске енгізілді. Келесі он жыл бойы Сұлтан мен Паша арасындағы қарым-қатынас дипломатиялық әлемді толғандырған мәселелердің ең маңыздысы болды. Бұл тек Осман империясының ғана емес, сонымен қатар Мысырдың өзі де халықаралық назардың ортасында болды, әсіресе британдық мемлекет қайраткерлері үшін. Күрес мәселесінде Ұлыбританияның мүдделері, Суэз бұғазы мен Евфрат өзені арқылы Үндістанға бағытталған екі жолға қатысты болды. Әкесінің атынан тағы да қолбасшылыққа келген Ыбырайым 1832 жылдың 27 мамырында Акраны шабуылдаудан басталып, 21 желтоқсанда Коньяда Решид-пашаны жеңіп, тұтқындаумен аяқталған тағы бір сәттілі науқанды бастады. Бірақ көп ұзамай Ресейдің араласуы оның жолын тоқтатты. Билік өкілдері, Порта мен Паша арасындағы ұзақ талқылаулардың нәтижесінде 1833 жылдың 14 мамырында Кутахия келісіміне қол қойылды. Осы келісім бойынша Сұлтан Мұхаммед Әлиге Сирия, Дамаск, Алеппо және Ичели пашалықтарын, сондай-ақ Адана ауданын беруге келісті. Пашаның тағайындалуы туралы хабар 3 мамырда жарияланған жылдық ферманда ресми түрде жарияланды. Бірнеше күннен кейін Ибрагимге Адана мухассил, яғни патшалық кірістерді жинаушы ретінде берілді. Мұхаммед Әли енді Суданнан Таурус тауларына дейін созылған, тек шамалы жылдық салық төлейтін дерлік тәуелсіз империяны басқарды. Бірақ оның билігінің негізі берік емес екені көп ұзамай-ақ байқалды. Кутахия келісіміне қол қойылғаннан кейін бір жыл өткен соң, Ибрагимнің Мысырдың басқару әдістерін, әсіресе монополиялар мен әскери міндетті қолдануы сириялықтарды, друздарды және арабтарды, оны алдымен құтқарушы ретінде қарсы алғаннан кейін, көтеріліске итерді. Мұхаммед Әли жеке басымен көтерілісті басты, ал сириялықтарды қорқытты, бірақ олардың наразылығы Сұлтан Махмудты кек алуға шақырды, ал қақтығыстың жаңаруы тек еуропалық державалардың тығырықтан шығару әрекеттерімен болды. 1839 жылдың көктемінде Сұлтан өз әскеріне Евфрат өзенінің бойындағы Бир шекаралық ауданындағы Решидке шоғырланған әскерін Сирия шекарасын кесіп өтуге бұйырды. Ыбырайым 24 маусымда Незибте оларға шабуыл жасады. Османдықтар тағы да толық жеңіліске ұшырады. Алты күннен кейін, бұл хабар Константинопольге жетпей тұрып, Махмуд қайтыс болды. Осман империясының жеңілісі мен Сирияның жаулануымен Мұхаммед Әли билігінің шыңына жетті. Бір сәтте ол ежелгі Мысыр патшаларының қызғанышына айналды, Мысыр, Судан және Сирияны (бұл ғана оны билікте олардан артық ететін еді) бақылады. Ол Осман әскерлерінің Сириядағы жеңілістен кейін құлдырап кетуін немесе ұйымсыздыққа ұшырағанын көрді, және Таяу Шығыс пен Анатолия оның иелігінде сияқты көрінді. Кейбіреулердің ойынша, ол Стамбулға дейін жүріп барып, Сұлтанның тағына отыра алады. Осман империясы Мұхаммед Әлидің аяғына түскенде, Еуропа державалары қатты алаңдап, соғысты аяқтау және Мұхаммед Әлидің бас тартуы мүмкін жағдайды шешу үшін 1840 жылғы Лондон конвенциясын қабылдады. 1840 жылғы Шығыс дағдарысы кезінде олардың араласуы жылдам болды, олар негізінен британдық күштердің (кейбір француз және грек элементтерімен) басып кіруін бастады, олар Мұхаммед Әлидің мақтанышы мен қуанышын – Мысырдың қазіргі заманғы Қарулы күштерін жеңді. Бірақ оның әскері жеңілген кезде, Мұхаммед Францияның қатысуға дайын еместігінде жеңіске жету мүмкіндігін көрді (оны Хедживке жылы сезімдермен қарады және негізінен Солтүстік Африкадағы британдық экспансияны тоқтату үшін символдық күш ретінде қарастырылған күшпен қатысты). Алайда, Франция Мысырдың британдықтардың үстемдігіне қарсы болғанымен, амбициялық губернатордың билік тепе-теңдігін бұзуға дайын болмады, сондықтан жеңіске жетудің жақсы мүмкіндігіне үмітпен күту арқылы Мұхаммед Әлиге ауыр жеңіліске ұшырауға тура келді. Алайда, ол Сирияны және өзінің үлкен державалық позициясын жоғалтса да, Батыспен соғыс мүлдем апат болған жоқ. Батыс державалар оны қорлап, жеңгенімен, оны қызметтен шеттетуге ниеттемеді және Осман билігіне салған тосқауылды жойғысы келмеді. Осылайша, бейбіт келісім шарты қатал болғанымен, ол Мұхаммед Әлидің ең маңызды армандарының бірін орындады: оның отбасын Мысыр билігінің басындағы тұрақты орынға орналастыру. Бұл Пашаның қалағанының бәрінен алыс болды, бірақ ол осымен өмір сүруге мәжбүр болды, өйткені Сирия соғысының соңғы күндерінде Мұхаммед өзінің жасының ұлғаюын сезіне бастады және оған көп уақыт қалмады.

Мұхаммед Әли билігінің соңы

1841 жылдың басында соғыс аяқталды. Жаңа “фирмандар” шығарылды, олар пашаның билігін Мысырға, оның ішінде Синай түбегіне және Қызыл теңіздің Арабия жағындағы белгілі бір аймақтарға, сондай-ақ Суданға шектеді. Бұл құжаттардың ең маңыздысы 1841 жылдың 13 ақпанымен күшінде болды. Мұхаммед Әли отбасының ішінде Мысыр пашалығының билігі мұрагерлік болып белгіленді. Мұхаммед Әлиге пашалықты берген фирмамен бірге Мысырдың шекараларын көрсететін карта қоса берілді, ал оның көшірмесі Портада сақталды. Мысырлық көшірме Мысыр мұрағаттарының көп бөлігін жойған өрт кезінде жоғалған деп есептеледі. Түрік көшірмесі ешқашан жарияланбады және қазір оның бар екені күмәнді көрінеді. Бұл мәселе маңызды болды, себебі 1892 және 1906 жылдары Осман империясы мен Мысыр Хидеваты арасында шекаралық даулар туындады. Мұхаммед Әлиге оның вассалдық мәртебесін еске салып, түрлі шектеулер қойылды. Оған флот құруға тыйым салынды және оның әскері 18 000 адамнан аспауы керек еді. Паша енді еуропалық саясаттағы бұзылушы тұлға емес, бірақ ол Мысырдағы жақсартулармен айналыса берді. Бірақ жағдай әрқашан жақсы болған жоқ; ұзақ соғыстар 1842 жылы малдың қырылуымен және Нилдің су тасқынымен бірге жағдайды нашарлатты. 1843 жылы шыбын-шіркейлердің індеті болды, нәтижесінде толық ауылдар құлдырады. Тіпті, мерзімі өткен әскерге шақыру да, әскерге шақырудың қаталдықтарына дайын емес халық үшін қиындық тудырды. 1849-1850 жылдары Мысырдан жазған хаттарында әйгілі британдық медбике Флоренс Найтингейл көптеген мысырлық отбасылар балаларын әскери қызметтің қатыгездігінен қорғау үшін бір көзін жоюға немесе мүгедек етуге баруға дайын екенін айтты. Бірақ Мұхаммед Әли дене мүшелеріне қарсы жасалған мұндай әрекеттерге мойын бұрмады және осы мақсатта бір көзі бар мүгедектерден арнайы жасақ құрды, тіпті бір көзімен де жақсы атуға болатынын мәлімдеді. Осы уақыт аралығында кедей феллахиндардан соңғы тиынға дейін ақша тартылып алынды, ал олар ақысыз еңбекпен тамаша қоғамдық құрылыстар салуға мәжбүр болды. 1844-45 жылдары паша жүзеге асырған қаржылық реформалардың нәтижесінде елдің жағдайы жақсарды. 1842 жылы бас визирь атағын алған Мұхаммед Әли 1846 жылы Стамбулға сапар шекті, онда ол 1803 жылы Қайырда өмірін сақтап қалғаннан бері көрмеген ескі жауы Хосрев-пашамен татуласты. 1847 жылы Мұхаммед Әли дельтаның басында Ніл өзені арқылы үлкен көпірдің іргетасын қалады. 1847 жылдың соңында қарт пашаның бұрынғы өткір санасы әлсіреп, келесі маусымда ол үкіметті басқаруға қабілетсіз болды. 1848 жылдың қыркүйегінде Ибрагим Порта тарапынан пашалықтың билеушісі ретінде мойындалды, бірақ ол келесі қарашада қайтыс болды. Мұхаммед Әли тағы сегіз ай өмір сүріп, 1849 жылдың 2 тамызында қайтыс болды. Ол Мысырда үлкен жұмыс атқарды, оның ең тұрақтысы – елді Түркиямен байланыстыратын байланысты әлсірету, үлкен мақта өнеркәсібін құру, еуропалық ғылымның артықшылықтарын тану және Суданды жаулап алу.

Мұхаммед Әлидің мұрагерлері

1848 жылы қарашада Ибрагим қайтыс болғаннан кейін Мысыр билігі оның немере інісі, Тусун Аббасадтың ұлы, Аббас I-ге өтті. Аббас сауда монополиясы жүйесін жойды, және оның билік кезінде ағылшын үкіметінің ықпалымен Александриядан Каирге темір жол құрылысы басталды. Еуропалық жолдарға қарсы болған Аббас, көпке көрінбей, усақ-түйек өмір сүрді. Билік құрған алты жыл ішінде, 1854 жылы шілдеде оны екі құлы өлтірді. Оның орнына Мұхаммед Әлидің сүйікті ұлы Саид Паша келді, ол жоспарлаған игі шараларды іске асыруға қажетті күш-қуат пен денсаулыққа ие болмады. Мысалы, Суданды қиратып жатқан құл саудасын тоқтатуға жасаған тырысысы сәтсіз аяқталды. Ол феллахиндардың әл-ауқатын шын ниетпен қалады, ал 1858 жылғы жер заңы оларға мемлекеттік меншікке қарсы жеке меншік құқығын мойындауға мүмкіндік берді. Паша француздық ықпалға көп бейімделді, және 1854 жылы француз инженері Фердинанд де Лессепске "истмусты тесу үшін қаржы компаниясын құруға" және 99 жылға каналды пайдалануға концессия берді. Лорд Палмерстон бұл жобаға қарсы болды, ал британдық оппозиция Портаның концессияны ратификациялауын екі жылға кешіктірді. Бұл 1856 жылы екінші концессияға әкелді, ол Мысыр үкіметін канал құрылысына жұмыс күшінің 80 пайызын жұмылдыруға міндеттеді. Саид британдықтарға да жеңілдіктер жасады, Шығыс телеграф компаниясы үшін, сондай-ақ 1854 жылы Египет банкін құруға рұқсат берді. Ол сонымен қатар "Frühling & Göschen" фирмасынан 3,293,000 фунт стерлинг қарыз алып, мемлекеттік қарызды бастады, пашаның алған нақты сомасы 2,640,000 фунт стерлинг құрады. 1863 жылғы қаңтарда Саид Паша қайтыс болды, және оның орнына Ибрагим Пашаның ұлы, немере інісі Исмаил келді.

Ұлы Исмаил

Исмаилдің 1863 жылдан 1879 жылға дейінгі билігі Мысырдың жаңа дәуірі ретінде қабылданды. Ол ауқымды даму жобаларын жүзеге асырып, оңтайлы әкімшілік реформалар жасауға тырысты, бірақ оның жеке шарапшылдығымен қатар бұл жетістіктер банкротқа әкелді. Оның билігінің соңғы кезеңі тарихи және ұлттық маңызы бар, себебі оның нәтижесі еуропалықтардың мысыр қаржысына және дамуына терең үңілуіне, содан кейін Мысырдың британдық оккупациясына әкелді. Оның билігінің алғашқы жылдары Мысырдың егемендігіне қатысты көптеген өзгерістер болды, бұл Исмаилге тарихта маңызды орын беруге мүмкіндік берді. 1866 жылы Осман сұлтаны оған жылдық салықты 376 000 фунт стерлингтен 720 000 фунт стерлингке дейін арттыру шартымен ферман берді. Бұл Мысыр тағына мұрагерлік түрік заңына сәйкес, отбасының үлкеніне емес, ер балалардың үлкеніне және осы мұрагерлердің үлкен ұлдарына қарай төмендеді. Келесі жылы тағы бір ферман оған Мехмет Әли мен оның тікелей мұрагерлері атқарған вали орнына хадиф атағын берді. 1873 жылы тағы бір ферман хадифті көп жағынан тәуелсіз егемендіктің мәртебесіне жеткізді. Исмаил Аббас билігінде құлдырап кеткен Мұхаммед Әлидің әкімшілік жүйесін қайта жаңартып, жетілдірді. Бұл анархиялық болған кеден жүйесін толығымен жаңартуды және британдық үлгіде, ағылшын лауазымды адамдары арқылы қайта құруды қамтыды. 1865 жылы ол Мысыр почтасын құрды; атасының әскери мектептерін қайта ұйымдастырды және білім беру ісіне қолдау көрсетті. Оның тұсында темір жолдар, телеграфтар, суару жобалары, маяктар, Суэц портындағы және Александриядағы жартастықтар Еуропаның ең үздік мердігерлерімен салынды. Ең маңыздысы – Мысырдың 1869 жылы ашылған Суэц каналына қолдау көрсетуі. Үкімет бастапқыда британдық инвесторларға арналған жобаның көптеген үлестерін сатып алды, сондай-ақ каналды қазуға жұмыс күшін, Суэцтің орта тұсындағы Исмаилия қаласына Нил суын жеткізу үшін каналды қазды. Хедив Исмаил Мысырдың еңбекке баулу міндетін тоқтатуға тырысқанда, өйткені ол мақта өндірісіне қажет болды, АҚШ-тың азаматтық соғысы кезіндегі экспорттың жоғалуынан туындаған мақта бағасының өте жоғары деңгейін пайдаланғысы келді, Мысыр Canal компаниясына 3 миллион фунт стерлингтен астам өтемақы төлеуге мәжбүр болды. Бұл қаражат каналдың құрылысын аяқтау үшін қажетті дренаждық жабдықтарды сатып алуға жұмсалды. Бұл қақтығыс аяқталғаннан кейін Исмаил өзінің даму және реформа жобаларын жалғастыру үшін жаңа қаржы көздерін табуға мәжбүр болды. Осылайша, халыққа қажетті қаржылар мен еңбек күші кедейлікке ұшыраған халықтан аяусыз тартып алынды. Бұл кезеңдегі халықтың жағдайы туралы Леди Дафф Гордон "Египеттен соңғы хаттар" кітабында суреттеген. 1867 жылы ол былай деп жазды: "Мен мұнда күн сайын жаңа салықтар төлейтін азапты сипаттай алмаймын. Әр мал, түйе, сиыр, қой, есек, жылқыға ақы төленеді. Феллахиндар енді нан жей алмайды, олар сумен араластырылған арпа ұнынан, шикі жасыл заттардан, бұршақтан және т.б. өмір сүруді мүмкін емес етеді. Салықтар өмірді дерлік мүмкін емес етеді: әр дақылға, алдымен әр жануарға, кейін оны базарда сатуға салық салынады; әр адамға, көмірге, майға, тұзға. Жоғарғы Мысыр тұрғындары жаңа салықтарды төлей алмай, талап етілген жұмысты орындай алмай, жаппай қашып барады. Тіпті мұнда (Каирде) салық төлеу үшін төлейтін жаза қорқынышты". 1860-шы жылдардың аяғында Мысыр заманауи әскери-теңіз флотын құруға тырысты және бірнеше бронекарттарды тапсырды, екеуі "Нижми Шевкет" класы мен "Лутфи Джелил" класы. Бұл бронекарттар Мысыр теңіз флотына арналған болса да, 1869 жылы Осман теңіз флотына тапсырылуы керек болды. Мысыр бірнеше бронесыз әскери кемелермен, соның ішінде темір бу фрегаты Ибрагиммен және "Махрусса" атты үлкен яхтамен әскери флотын сақтап қалды, ол бүгінгі күнге дейін қайта жаңартылған күйде сақталған. Келесі жылдары жағдай нашарлап кетті. Мысырда денсаулық сақтау саласында дағдарыс туды. Константинопольдің денсаулық сақтау басқармасы обаның әлі де Мысырда, Марж және Ассур аудандарында кездесетінін хабарлады. Эль-Ведж порттарында 21 күндік карантин жарияланды. Мыңдаған адам қаза тауып, үлкен қаржылар Исмаилдің Судандағы билігін кеңейтуге және Эфиопиямен күрделі қақтығыстарға жұмсалды. Ақырында Мысыр Дарфур аймағын өз қолына алып, мемлекетін одан әрі кеңейтті. 1875 жылы феллахиндардың кедейлігі соншалықты жоғары деңгейге жетті, елдің қарапайым ресурстары әкімшіліктің ең шұғыл қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады; және хедив Исмаил, өзінің кредиторларымен бірнеше рет келісімді бұзғандықтан, еуропалық нарықта енді қарыз ала алмады. Салықтар әдетте бірнеше ай бұрын жиналатын, ал үлкен қарыз жылдам өсіп келе жатты. Осы жағдайларда Исмаил өзінің қалған активтерін сатуға мәжбүр болды, соның ішінде британ үкіметіне 176 602 Суэц каналының үлесін 976 582 фунт стерлингке сатты, бұл Мысырдың су жолына бақылауын жойды. Бұл дағдарыстар британ үкіметін елдің қаржылық жағдайына көбірек зерттеуге итерді, онда еуропалықтар көп капитал салған. 1875 жылдың желтоқсанында, депутат Стивен Кейв және полковник (кейін сер) Джон Сток, Мысырдың қаржылық жағдайын зерттеу үшін Мысырға жіберілді. 1876 жылдың сәуір айында ғана жарияланған мырза Кейвтің есебі, қазіргі әкімшілік астында ұлттық банкроттық сөзсіз болжамдалғанын көрсетті. Басқа амалдары болмағандықтан, еуропалық державалар Мысырдың қарыздарлығын пайдаланып, қарыздардың өтелуіне қатысты жеңілдіктерді талап етті. Одан кейін басқа да тергеу комиссиялары құрылды, және олардың әрқайсысы Исмаилды еуропалық бақылауға одан әрі өткізді. 1876 жылы азаматтық істерде консулдық юрисдикция жүйесінің орнына Қосымша Трибуналдардың құрылуы, соттардың кейбіреулерін халықаралық деңгейге жеткізді. 1876 жылдың мамырында Кейв миссиясының нәтижесінде құрылған Caisse de la Dette үкімет кірісінің үлкен бөлігіне халықаралық бақылауды енгізді. 1876 жылдың қарашасында британдық және француз облигация иелері атынан мырза (кейін лорд) Гошен және мырза Жуберт миссиясы, оның нәтижесінде екіталай басқару құрылды, онда ағылшыз лауазымды адам елдің кірісін бақылайды, ал француз лауазымды адамы шығыстарын бақылайды. Тағы бір нәтиже – темір жолдар мен Александрия портына халықаралық бақылауды енгізу, бұл шараларды теңгерлеу үшін жасалды. Содан кейін, 1878 жылдың мамырында, төрағалық құрамында сер Чарльз Риверс Уилсон, майор Эвелин Бэринг (кейін лорд Кромер) және мырзалар Кремер Баравелли және мырза де Блиньер болған тергеу комиссиясы құрылды. Бұл тергеудің нәтижесінде хедивтің өзінің үлкен мүлкіне халықаралық бақылау енгізілді. 1878 жылдың қыркүйегінде Исмаил қиын жағдайға түсіп, екіталай басқарудың орнына, Нубар Пашаның төрағалығымен конституциялық министрлікке келісім берді. Риверс Уилсон қаржы министрі, ал де Блиньер – қоғамдық жұмыстар министрі болды. Бұл шарадан толығымен қанағаттанғанын білдіріп, Мысыр енді Африкада емес, Еуропаның бір бөлігі екенін жариялады. Бірақ жеті ай ішінде ол конституциялық мәртебесін көтере алмады, Каирде құпия ұйымдастырылған әскери бүлік арқылы ыңғайсыз кабинетінен құтылды және өзінің бұрынғы авторитарлық үкімшілік әдістеріне оралды. Бұл жайтқа наразы болған Ұлыбритания мен Франция осы ыңғайсыздыққа жаза беруге шешім қабылдады және осы жазаны орындауды олардың билігіндегі державаға тапсырды, ол өзінің билігін көрсетуге қуанды. Еуропалықтар мен Sublime Porte Исмаилды кеңседен шығаруға шешім қабылдады. 1879 жылдың 26 маусымында Исмаил кенеттен...

Екілік бақылау

Қысқа уақыт әрекетсіздіктен кейін, жағдай нашарлауы мүмкін көрінгенде, 1879 жылдың қараша айында Ұлыбритания мен Франция майор Баринг пен месье де Блиньер арқылы қос басқаруды қайта орнатты. Екі жыл бойы Египет қос басқарумен басқарылды. Элитаның түрлі салалары мен халықтың арасындағы наразылық еуропалық араласуға қарсы толқын тудырды. Өзін-өзі қорғау және мәжбүрлеу құралдары жетіспегендіктен, ол жергілікті элитаның билігіне, құқықтарына және мүмкіндіктеріне араласуға мәжбүр болды. Азаматтық қызметтегі мүшелеріне қатысты, бұл элита аса қауіпті емес еді, себебі олар интрига мен пассивті қарсылықтан әрі асып кетпеуі мүмкін еді; бірақ, Исмаил конституциялық министрлігін құлату үшін оларды пайдаланғанда күштерін сезінген әскери өкілдері бар еді. Сол көтеріліске қатысқан сарбаздардың арасында өзін Ахмед Ураби деп таныстырған офицер де болды. Ол харизматикалық көшбасшы болды, оның артынан әріптес офицерлер мен қара халықтың көптеген өкілдері ерді. Ол египеттіктерді түрік және еуропалық зұлматтан қорғау мақсатындағы наразылықтың орталығына айналды. Бұл қозғалыс түрік текті офицерлерге көрсетілген артықшылыққа наразы болған араб офицерлерінің арасында басталды; кейіннен ол шетелдіктердің жеңілдік жағдайына және үстемдік етуіне қарсы күреске ұласты; соңында, ол барлық христиандарға – шетелдіктерге де, жергіліктілерге де – бағытталды. Үкімет агитация мен тәртіпсіздікті басуға жеткіліксіз күшті болғандықтан, ұступтар жасауға мәжбүр болды, ал әрбір ұступ жаңа талаптарға әкелді. Ураби алдымен шенді жоғарылатты, содан кейін соғыс жөніндегі хатшы болып тағайындалды, және ақырында министрлер кабинетіне енді. 1882 жылдың мамыр айында қауіпті көтеріліс жағдайы Ұлыбритания мен Франция флоттарын Александрияға жеткізді. Суэц каналының қауіпсіздігі және Египеттегі британдық үлкен инвестициялар еуропалықтарды араласуға итермеледі. Бірақ француздар тартынды, ал британдықтар көтерілісті өздері басуға тырысты. 1882 жылдың 11 шілдесінде Александриядағы кеңінен тараған көтерілістерден кейін британдық флот қалаға бомба тастады. Ұлттық қозғалыстың жетекшілері одан әрі агрессияға күшпен қарсы тұруға дайындық жасады. Константинопольде елшілер кеңесі өткізіліп, солтанға көтерілісті басуға шақыру жолданды, бірақ ол еуропалық мүдделерге қауіп төндіретін нәрсеге қарсы әскерін қолдануға тартынды.

Британдықтар басып алған Мысыр

Британ үкіметі қарулы күш қолдануға шешім қабылдады және Франциямен ынтымақтастыққа шақырды. Франция үкіметі бас тартты, ал Италияға жолданған ұқсас шақыру да жауапсыз қалды. Осылайша, Ұлыбритания жеке әрекет етуге бел буып, сер Гарнет Вулсли басшылығымен Исмаилияға әскерін тасыды және 1882 жылдың 13 қыркүйегінде Тель-эль-Кебир шайқасында көтерілісті жаншып жіберді. Бұл тек уақытша шара ретінде қарастырылғанымен, британ әскері 1956 жылға дейін Мысырда қалып қойды. Исмаилияға әскер түсіруге себеп – британдықтардың Александриядағы қорғанысты жою және содан кейін Каирге жорық жасау жоспарын орындамауы болды. Қаланы қорғайтын флот болмағандықтан, британдық соғыс кемелері қалаға оңайша бомбалау жүргізіп, көптеген азаматтарды көшіп кетуге мәжбүр етті. Мысыр армиясының қолбасшысы Урабиге 800-ден астам сарбаз жинауға рұқсат берілмеді. Александрияда жеңілген ол британдықтармен ашық далада шайқасуға шешім қабылдады. Ол Кафр-эль-Шейхте 2200 сарбазды жинап, солтүстіктен Каирге шабуылға тырысқан 2600 британдыққа қарсы бекініс құрды. Бұл шайқас Ахмет Ураби басқарған мысыр әскері мен сэр Арчибальд Элисон басқарған британ әскері арасында өтті. Нәтижесінде британдықтар солтүстіктен Каирге жеткізілген үмітінен айырылып, операциялар орталығын Исмаилияға көшірді. Британдықтар Александриядағы негізгі базасына қайта шегінді. Содан кейін британдықтар Исмаилияға үлкен күш тасыды, онда олардың 13 000 әскері 16 000 мысырлықпен шайқасты. Олар Урабимен Эль-Таль-эль-Кебирде кездесті, ол Кафр-эль-Шейхтағы қорғаныс желілерімен салыстырғанда нашар дайындалған еді, сондықтан бекініс алынды және Ураби Үндістанға жер аударылды. Александрияда паналаған хадиф Каирге оралды, ал Шериф-паша басшылығымен жаңа министрлік құрылды, оның маңызды мүшелерінің бірі Риаз-паша болды. Жаңа үкіметтің алғашқы міндеті – көтерілістің басшыларын сотқа тарту болды. Ураби өзінің кінәсін мойындап, өлім жазасына кесілді, бірақ хадиф жазаны елден қууға алмастырды, ал Риаз наразылығын білдіріп, отставкаға кетті. Бұл мәселені шешуге лорд Дафферин көмектесті, ол сол кезде Стамбулдағы британдық елшісі болып жұмыс істеді және жағдайды реттеу үшін Мысырға жоғары комиссар ретінде жіберілді. Оның алғашқы ісі, көтеріліс көшбасшыларына өлім жазасын қолдануға жол бермеу болды, содан кейін ол Кіші Азия, Эпир, Австрия және Швейцариядан шақырылған күзетшілерден хадифті және үкіметін қорғау жобасын ветолады және Мысырды шынайы либералдық рухта басқару қағидасын қабылдады. Әкімшіліктің барлық салаларын қарап шығып, ол елде тәртіп пен өркендеуді қалпына келтірудің және болашақта өзін-өзі басқару элементтерін енгізудің жалпы жолдарын белгіледі. 1882 жылғы Мысырдың Негізгі Ережесі, конституция, 1879 жылы конституцияны қабылдауға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін жарық көрді. Бұл құжаттың ауқымы шектеулі болды және ол нақты конституция емес, хадифке қарасты Консультативтік Кеңестің органикалық заңы болды.

Мұхаммед Әли мен оның орынбасарлары тұсындағы демографиялық өзгерістер

Бұл кезеңде 1805 жылға дейін көптеген ғасырлар бойы шамамен 4 миллион деңгейінде құбылып келген Мысыр халқының өсімнің тоқтауы, қарқынды халық өсімінің басталуымен өзгерді. Бұл өсім 1840 жылдарға дейін өте жай болды, бірақ содан кейін Мысыр халқы 1880 жылдарға қарай шамамен 7 миллионға жетті, ал 1897 жылы Мысырда өткізілген алғашқы заманауи санақта 9 734 405 адам тіркелді. Бұл, өлім-жітімнің күрт төмендеуі және өмір сүру ұзақтығының 10-15 жылға артуы арқасында мүмкін болды, бұл, әрине, Мұхаммед Әли және оның ізбасарлары Мысырды тиімді жаңғыртуда үлкен жетістіктерге жеткенін, сондай-ақ 19 ғасырда Мысыр халқының көпшілігінің өмір сүру сапасы айтарлықтай жақсарғанын көрсетеді. Мысырда 19 ғасырдағы халық өсімінің жалпы үлгісі Мальтус теориясына қайшы келді және гиперболалық сипатқа ие болды, яғни халық санының өсуі халық өсімінің салыстырмалы қарқынының төмендеуімен емес, керісінше, оның артуымен сүйемелденді.