Жаңалықтар, өнертабыстар және техникалық процестер

Кіріспе

Жаңа құрылғы, материал немесе техникалық процесс

Өнертабыс – бірегей немесе жаңа құрылғы, әдіс, құрастырылым, идея немесе процесс. Өнертабыс – тиімділікті арттыру немесе шығындарды төмендету үшін машинаны, өнімді немесе процесті жақсарту болуы мүмкін. Ол толығымен жаңа ұғым да болуы мүмкін. Егер идея дербес немесе басқалардың жұмысына қарағанда маңызды жаңалық болса, оны патенттеуге болады. Патент берілген жағдайда, өнертапқышқа белгілі бір мерзімге патентке меншік құқығы беріледі, оны қаржылық пайда алу үшін лицензиялауға болады. Өнертапқыш өнертабысты жасайды немесе ашады. «Өнертапқыш» сөзі латын тіліндегі *invenire*, *invent* – табу деген сөздерден шыққан. Өнертабыс ғылым мен инженериямен тығыз байланысты болғанымен, өнертапқыштар міндетті түрде инженерлер немесе ғалымдар емес. Жасанды интеллекттің жетістіктеріне байланысты «өнертапқыш» термині енді тек кәсіп ретінде ғана қолданылмайды (адам-компьютерлерді қараңыз). Кейбір өнертабыстарды патенттеуге болады. Патент жүйесі өнертабысты ынталандыру үшін құрылған, ол жеткілікті жаңалық, айқын емес және пайдалы деп танылған өнертабыстарға шектеулі мерзімге монополия береді. Патент өнертапқыштың зияткерлік меншік құқығын заңмен қорғайды және талап етілген өнертабыстың шын мәнінде өнертабыс екенін заңмен мойындайды. Өнертабысқа патент беру ережелері мен талаптары елдер бойынша әртүрлі, патент алу процесі көбінесе қымбатқа түседі. Өнертабыстың тағы бір мағынасы – мәдени өнертабыс, ол адамдар қабылдаған және басқаларға таратып беретін пайдалы әлеуметтік мінез-құлықтардың жаңашыл жиынтығы. Әлеуметтік өнертабыстар институты осындай көптеген идеяларды журналдар мен кітаптардан жинақтаған. Өнертабыс – өнер мен дизайн шығармашылығының маңызды бөлігі. Өнертабыстар көбінесе адам білімінің, тәжірибесінің немесе мүмкіндіктерінің шегін кеңейтеді.

Түрлері

Өнертабыстар үш түрлі болады: ғылыми-техникалық (оның ішінде медицина), әлеуметтік-саяси (оның ішінде экономика және құқық), гуманистік немесе мәдени. Ғылыми-техникалық өнертабыстар қатарына темір жол, авиация, вакцинация, гибридтік жүйелер, антибиотиктер, космонавтика, голография, атом бомбасы, компьютерлік техника, Интернет және смартфон жатады. Әлеуметтік-саяси өнертабыстар әлеуметтік мінез-құлықтың түрлерін өзгертетін және адам қарым-қатынасы мен ұйымдастырудың жаңа формаларын орнататын жаңа заңдарды, институттарды және процедураларды қамтиды. Мысалға, Ұлыбритания Парламенті, АҚШ Конституциясы, Манчестер (Ұлыбритания) Жалпы кәсіби одағы, скауттар, Қызыл крест, Олимпиада ойындары, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропалық Одақ және Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларация, сондай-ақ социализм, сионизм, әйелдер құқықтары үшін күрес, феминизм және жануарлар құқықтары вегандары сияқты қозғалыстар жатады. Гуманистік өнертабыстар мәдениеттің барлық қырларын қамтиды және ғылымдағы кез келгенінен гөрі кем емес өзгерістер мен маңызға ие, бірақ көбінесе адамдар оларды қадірлемейді. Мысалы, тіл білімі саласында көптеген әліпбилер өнертабыс болған, сондай-ақ барлық жаңа сөздер (неологизмдер) де өнертабыс саналады (Шекспир шамамен 1700 сөз ойлап тапқан). Әдеби өнертабыстарға эпос, трагедия, комедия, роман, сонет, Ренессанс, неоклассицизм, романтизм, символизм, эстетизм, социалистік реализм, сюрреализм, постмодернизм және (Фрейдтің пікірінше) психоанализ жатады. Суретшілер мен музыканттардың өнертабыстарының ішінде майлы бояу, гравюра, фотография, кино, музыкалық тональділік, атональділік, джаз, рок, опера және симфониялық оркестр бар. Философтар логиканы (бірнеше рет), диалектиканы, идеализмді, материализмді, утопияны, анархизмді, семиотиканы, феноменологияны, бихевиоризмді, позитивизмді, прагматизмді және деконструкцияны ойлап тапты. Діни ойшылдар бір құдайға сену, пантеизм, методизм, мормонизм, иконоборство, пуритандық, деизм, секуляризм, экуменизм және бахаи діні сияқты өнертабыстардың авторы болып табылады. Осы ғылымдардың, жанрлардың және бағыттардың кейбіреулері мәңгілік болған немесе өздігінен пайда болған сияқты көрінеді, бірақ олардың көпшілігінің ойлап тапқан авторы бар.

Inventions are of three kinds: scientific technological (including medicine), sociopolitical (including economics and law), and humanistic, or cultural. Scientific technological inventions include railroads, aviation, vaccination, hybridization, antibiotics, astronautics, holography, the atomic bomb, computing, the Internet, and the smartphone. Sociopolitical inventions comprise new laws, institutions, and procedures that change modes of social behavior and establish new forms of human interaction and organization. Examples include the British Parliament, the US Constitution, the Manchester (UK) General Union of Trades, the Boy Scouts, the Red Cross, the Olympic Games, the United Nations, the European Union, and the Universal Declaration of Human Rights, as well as movements such as socialism, Zionism, suffragism, feminism, and animal rights veganism. Humanistic inventions encompass culture in its entirety and are as transformative and important as any in the sciences, although people tend to take them for granted. In the domain of linguistics, for example, many alphabets have been inventions, as are all neologisms (Shakespeare invented about 1,700 words). Literary inventions include the epic, tragedy, comedy, the novel, the sonnet, the Renaissance, neoclassicism, Romanticism, Symbolism, Aestheticism, Socialist Realism, Surrealism, postmodernism, and (according to Freud) psychoanalysis. Among the inventions of artists and musicians are oil painting, printmaking, photography, cinema, musical tonality, atonality, jazz, rock, opera, and the symphony orchestra. Philosophers have invented logic (several times), dialectics, idealism, materialism, utopia, anarchism, semiotics, phenomenology, behaviorism, positivism, pragmatism, and deconstruction. Religious thinkers are responsible for such inventions as monotheism, pantheism, Methodism, Mormonism, iconoclasm, puritanism, deism, secularism, ecumenism, and the Baháʼí Faith. Some of these disciplines, genres, and trends may seem to have existed eternally or to have emerged spontaneously of their own accord, but most of them have had inventors.

Қолданбалы құралдар

Өнертабысқа қатысты идеялар қағаз немесе компьютерде, жазу немесе сурет салу арқылы, сынақ-қате жолымен, модельдер жасау арқылы, тәжірибелер жүргізу арқылы, сынап қарау арқылы және/немесе өнертабысты толыққанды түрінде жасау арқылы дами алады. Міндетті түрде идея іздеу (брейнсторминг) жаңа ойларды тудыруға көмектеседі. Инженерлер, дизайнерлер, сәулетшілер және ғалымдар жиі бірлескен шығармашылық процестерді қолданады. Патенттерде бірнеше өнертапқыш аты жиі көрсетіледі. Сонымен қатар, көптеген өнертапқыштар өз жұмыстарының барысын – жазбаларын, фотосуреттерін және т.б. сақтап қалады, мысалы Леонардо да Винчи, Галилео Галилей, Эвангелиста Торричелли, Томас Джефферсон және Альберт Эйнштейн сияқты. Өнертабысты дамыту процесінде бастапқы идея өзгеріп қалуы мүмкін. Жаңалық қарапайымдатылып, практикалық бола береді, кеңейе алады, тіпті мүлдем басқаша нәрсеге айналуы да мүмкін. Бір өнертабыспен жұмыс істеу басқа да жаңалықтарға жол ашады. Тарих көрсеткендей, өнертабыс идеясын жұмыс істейтін құрылғыға айналдыру әрқашан жылдам немесе тікелей бола бермейді. Өнертабыстар уақыт өте келе және басқа да өзгерістер болатын кезде одан да пайдалырақ болуы мүмкін. Мысалы, парашюттің пайдасы ұшақтар пайда болғаннан кейін артты.

Тұжырымдамалық құралдар

Өнертабыс көбінесе шығармашылық процесс болып табылады. Ашық және зейінді сана ойлап табушыға белгілі болған нәрседен арғыны көруге мүмкіндік береді. Жаңа мүмкіндік, байланыс немесе қарым-қатынасты табу өнертабыстың бастауы болуы мүмкін. Ылдам ойлау көбінесе әртүрлі салалардан алынған ұғымдарды немесе элементтерді біріктіруді қамтиды, олар әдетте біріктірілмейді. Кейде ойлап табушылар ерекше бөлінген салалар мен өрістер арасындағы шекараларды елемейді. Өнертабыс туралы ой кезінде бірнеше ұғымды қарастыру қажет.

Ойнаңыз

Ойын өнертабысқа бастауы мүмкін. Балалық шақтың қызығушылығы, тәжірибе жасау және қиялы адамның ойынға құштарлығын дамытады. Өнертапқыштар өздерін қызықтыратын нәрселермен ойнауға, зерттеуге ниеттейді, және осы ішкі құлшыныс жаңа өнімдерді тудырады. Кейде өнертабыстар мен идеялар, әсіресе, санаңыз әдеттегі алаңдаушылықтардан босаған кезде, армандағанда кенеттен пайда болады. Мысалы, Дж. К. Роулинг (Гарри Поттердің авторы) және Фрэнк Хорнби (Меканоның ойлап табушысы) өз идеяларын пойызбен саяхат жасағанда алғаш рет ойлады. Ал, аэроғарыш саласының инженері Макс Мунк "мақсатты ойлау" жақтасы болды.

Қайта қарастыру

Өнер табу – жаңаша көру. Ғалымдар жаңа идеяны көбінесе көзге елестетеді, оны ойларында көреді. Жаңа идеялар сананың назарды тақырыптан немесе мәселеден ауыстыруынан, ғалымның қызығушылығы басқа нәрсеге бұрғанда, не демалып, не ұйықтағанда туындауы мүмкін. Жаңа идея бірден шақырады – «Эврика!» сәті. Мысалы, Эйнштейн жылдар бойы жалпы салыстырмалылық теориясын түсінуге тырысқаннан кейін, шешім оған түсінде кенеттен келді: «өшпес із қалдырған алып текшедей, әлемнің нақты картасы бірден көрінді». Өнертабыстар кездейсоқ жағдайда да тууы мүмкін, мысалы, политетрафторэтилен (Тефлон) сияқты.

Түсіну

Түсінушілік өнертабыстың өте маңызды бір бөлігі болуы мүмкін. Мұндай өнертабысқа қабілетті түсінушілік сұрақтармен, күмәндармен немесе бір сезіммен басталуы мүмкін. Ол, әдеттен тыс немесе кездейсоқ нәрсе пайдалы болуы мүмкін екенін, немесе зерттеудің жаңа бағытын аша алатынын мойындау арқылы басталуы мүмкін. Мысалы, пластик жасау кезінде мың есе артық катализатор қосылып, нәтижесінде пайда болған ерекше металл түсі ғалымдарды оның металл сияқты қасиеттерін зерттеуге жетеледі, соның нәтижесінде электр тогын өткізетін пластик және жарық шығаратын пластик ойлап табылды – бұл өнертабыс 2000 жылы Нобель сыйлығына ие болды және инновациялық жарықтандыру, дисплейлер, қағаз қорғағыштары және тағы да көптеген жаңалықтарға жол ашты (өткізгіш полимер және органикалық жарықдиод немесе OLED қараңыз).

Барлау

Өнертабыс көбінесе белгісіз немесе күмәнді нәтижеге ұласатын зерттеу процесі болып табылады. Онда табыстармен қатар сәтсіздіктер де кездеседі. Шабыт процесті бастауға мүмкіндік береді, бірақ бастапқы идея қаншалықты толық болса да, өнертабыстарды әдетте дамыту қажет.

Жағдайдың жақсаруы

Өнертапқыштар, мысалы, бір нәрсені тиімділігін арттыру, денсаулыққа пайдалы ету, жылдамдату, үнемдірек ету, қолдануды жеңілдету, көбірек мақсаттарға қызмет ету, қызмет ету мерзімін ұзарту, арзандату, экологиялық таза ету немесе сыртқы түрін өзгерту, салмағын азайту, эргономикалық жағынан жақсарту, құрылымын өзгерту, жаңа жарық немесе түс қасиеттерін беру сияқты жақсартуларға ұмтылуы мүмкін.

Іске асыру

Экономикалық теорияда өнертабыстар – "жағымды сыртқы эффектілердің" маңызды мысалы болып табылады, яғни транзакция немесе іс-әрекетке қатыспаған адамдарға тиесілі пайдалы қосымша нәтиже. Экономиканың басты ұғымдарының бірі – сыртқы эффектілерді ішкі қалыпқа келтіру қажеттігі. Егер осы жағымды сыртқы эффектінің пайдасы тараптарға тиесілі болмаса, өнертабыстары үшін олар жеткілікті сыйақы алмауы мүмкін, ал жүйелі түрде сыйақының жетіспеуі өнертабысқа әкелетін іс-әрекеттерге инвестицияның азаюына соқтырады. Патент жүйесі осы жағымды сыртқы эффектілерді өнертапқыштардың немесе патент иелерінің пайдасына қамтиды, соның арқасында экономика өнертабыс процесіне қажетті ресурстардың оптималды көлемін жұмсайды.

Инновациямен салыстыру

Өнертабыстан өзгеше, инновация – бұл шығармашылық идеяны іске асырып, оның нақты құндылығын немесе пайдалылығын арттыру. Яғни, өнертабыс құндылығы болмаса немесе пайдасыз болса да, өнертабыс санала береді, ал инновация міндетті түрде қандай да бір құндылыққа ие болуы керек, көбінесе экономикалық құндылыққа.

Патент заңдарында анықталғандай

Өнертабыс термині сонымен қатар маңызды құқықтық ұғым болып табылады және әлемдік патенттік құқық жүйелерінің негізгі элементі болып саналады. Құқықтық ұғымдарға тәндей, оның құқықтық мағынасы сөздің күнделікті қолданылуынан шамалы өзгеше. Сонымен қатар, өнертабысқа қатысты құқықтық түсінік американдық және еуропалық патенттік құқықта әртүрлі. Еуропада патенттік өтінімді алдымен тексеру кезінде "Бұл өнертабыс па?" деген сұрақ қойылады. Егер жауабы оң болса, одан кейін оның жаңалығы мен жеткілікті өнертапқыштық деңгейі бағаланады. Бұл, парадоксалды түрде, құқықтық мағынадағы өнертабыс міндетті түрде жаңалық болып табылмайды дегенді білдіреді. Патенттік өтінімнің өнертабыс санатына жататындығын Еуропалық патенттік конвенцияның 52-бабы регламенттейді, ол мысалы, жаңалықтарды және бағдарламалық қамтамасты өздігінен алғанда өнертабыс ретінде қарастырмайды. Еуропалық патенттік кеңсе апелляциялық кеңесі өтінімнің техникалық сипатының өнертабыс болуы үшін шешуші екенін, бұл Италия мен Германияның ұзақ дәстүріне сәйкес келеді деп шешті. Британдық соттар бұл түсіндірмемен келіспейді. 1959 жылғы Австралияның "NRDC" шешіміне сәйкес, олар өнертабыс ұғымын бір ғана ережемен түсіну мүмкін емес деп санайды. Бір британдық сот техникалық сипаттаманы тексеру "мәселенің көбірек бұлыңғыр терминологияда қайта формулировкалануын" білдіреді деп мәлімдеген. АҚШ-та барлық патенттік өтінімдер өнертабыс ретінде қарастырылады. Заңда нақты айтылғандай, американдық өнертабыс ұғымына жаңалықтар да кіреді (35 USC § 100(a)), бұл еуропалық өнертабыс ұғымына қайшы келеді. Еуропалық өнертабыс ұғымы американдық "патентке жататын объект" ұғымына сәйкес келеді: патенттік өтінімді алғашқы тексеру осыған қатысты жүргізіледі. Заң (35 USC § 101) патенттеуге ешқандай шектеу қоймаса да, соттар абстрактті идеялар, табиғи құбылыстар мен табиғат заңдары патентке жатпайды деп шешкен. "Абстрактті идея" тестін негіздеуге әртүрлі әрекеттер жасалды, бірақ олардың ешқайсысы сәтті болған жоқ. Соңғы әрекет "машина немесе трансформация" тесті болды, бірақ АҚШ Жоғарғы Соты 2010 жылы оның ең болмағанда индикатор екенін мәлімдеді. Үндістанда өнертабыс – бұл өнертапқыштық деңгейі бар және өндірісте жасалуы немесе қолданылуы мүмкін жаңа өнім немесе процесс. Ал "жаңа өнертабыс" дегеніміз – бұрыннан белгілі кез келген технологиялық деңгейде болмаған, елде немесе әлемнің кез келген жерінде қолданылмаған кез келген өнертабыс.

The term invention is also an important legal concept and central to patent law systems worldwide. As is often the case for legal concepts, its legal meaning is slightly different from common usage of the word. Additionally, the legal concept of invention is quite different in American and European patent law. In Europe, the first test a patent application must pass is, "Is this an invention?" If it is, subsequent questions are whether it is new and sufficiently inventive. The implication—counter intuitively—is that a legal invention is not inherently novel. Whether a patent application relates to an invention is governed by Article 52 of the European Patent Convention, that excludes, e. g., discoveries as such and software as such. The EPO Boards of Appeal decided that the technical character of an application is decisive for it to represent an invention, following an age old Italian and German tradition. British courts do not agree with this interpretation. Following a 1959 Australian decision ("NRDC"), they believe that it is not possible to grasp the invention concept in a single rule. A British court once stated that the technical character test implies a "restatement of the problem in more imprecise terminology." In the United States, all patent applications are considered inventions. The statute explicitly says that the American invention concept includes discoveries (35 USC § 100(a)), contrary to the European invention concept. The European invention concept corresponds to the American "patentable subject matter" concept: the first test a patent application is submitted to. While the statute (35 USC § 101) virtually poses no limits to patenting whatsoever, courts have decided in binding precedents that abstract ideas, natural phenomena and laws of nature are not patentable. Various attempts have been made to substantiate the "abstract idea" test, which suffers from abstractness itself, but none have succeeded. The last attempt so far was the "machine or transformation" test, but the U. S. Supreme Court decided in 2010 that it is merely an indication at best. In India, invention means a new product or process that involves an inventive step, and capable of being made or used in an industry. Whereas, "new invention" means any invention that has not been anticipated in any prior art or used in the country or anywhere in the world.

Өнертабыстардағы гендерлік алшақтық

Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген аймақтарда әйелдердің өнертабыстарына лайықты баға берілмеген (Ресей мен Франциядан басқа), тіпті олар өнертабыстың жалғыз авторы немесе бірлескен авторы болған жағдайларда да, оның ішінде аса маңызды өнертабыстар да осы жағдайға түскен. Мысалы, Маргарет Найт өзінің өнертабыстары үшін авторлық құқықты алуда үлкен қиындықтарға тап болды; Элизабет Маги "Монополия" ойынын ойлап тапқаны үшін есімдері тіркелмеді; және басқа да мысалдардың ішінде Чиен Шиунг Ву, оның ер әріптестері ғана физика саласына қосқан бірлескен еңбектері үшін Нобель сыйлығымен марапатталды. Қоғамдық көзқарас, институционалдық, білім беру және көбінесе заңдық патенттік бұғаттар гендерлік теңсіздіктің өнертабыстардағы алшақтығына себепкер болды. Мысалы, АҚШ патент бюросында тәжірибелі әйел патент иелері кездеседі, бірақ АҚШ патент бюросына әйел есімімен берілген өтініштердің қабылдану ықтималдығы төмен, және әйелдер күйеуге шыққаннан кейін өздерінің тәуелсіз заңдық патенттік құқықтарынан айырылуы мүмкін. Патенттердегі гендерлік алшақтық туралы да қараңыз.