Кіріспе
Бас киім – түрлі себептермен тағылатын, оның ішінде ауа райынан қорғану, университет бітіру сияқты салтанатты шаралар, діни қағидалар, қауіпсіздік немесе сәндік аксессуар ретінде қолданылады. Механикалық элементтері бар бас киімдер, мысалы, қорғағыштар, тіректер, қанаттар, бекіткіштер немесе сусын ұстағыштар бас киімдердің кеңірек санатына жатады. Бұрын бас киімдер әлеуметтік статустың белгісі болған. Әскерилерде бас киімдер ұлттық белгіні, қызмет түрін, шені немесе полкті көрсете алады. Полиция қызметкерлері әдетте ерекше бас киімдер тағады, мысалы, қалпақ немесе шеті бар бас киім, сондай-ақ Канада Корольдік атты полициясы киетін бас киімдер. Кейбір бас киімдердің қорғау функциясы бар. Мысалы, құрылысшылардың қауіпсіз бас киімі құлап түскен заттардан қорғайды, британ полициясының күзетші бас киімі офицердің басын қорғайды, күннен сақтаушы бас киім бет пен иықты күннен қорғайды, ковбой бас киімі күн мен жаңбырдан сақтайды, ал құлаққаптары бар ушанка бас пен құлақты жылы ұстайды. Кейбір бас киімдер салтанатты мақсаттар үшін тағылады, мысалы, университет бітірушілерінің бітіру рәсімінде тағатын (немесе алып жүретін) митра. Кейбір бас киімдерді белгілі бір мамандық иелері тағады, мысалы, аспазшылар тағатын тук немесе христиан епископтары тағатын митра. Кейбір діндердің өкілдері әдетте бас киім тағады, мысалы, сикхтер тағатын дөңгелек бас киім немесе христиан әйелдері дұға мен құлшылық кезінде бас жабу ретінде тағатын шіркеу бас киімі.
A hat is a head covering which is worn for various reasons, including protection against weather conditions, ceremonial reasons such as university graduation, religious reasons, safety, or as a fashion accessory. Hats which incorporate mechanical features, such as visors, spikes, flaps, braces or beer holders shade into the broader category of headgear. In the past, hats were an indicator of social status. In the military, hats may denote nationality, branch of service, rank or regiment. Police typically wear distinctive hats such as peaked caps or brimmed hats, such as those worn by the Royal Canadian Mounted Police. Some hats have a protective function. As examples, the hard hat protects construction workers' heads from injury by falling objects, a British police Custodian helmet protects the officer's head, a sun hat shades the face and shoulders from the sun, a cowboy hat protects against sun and rain and an ushanka fur hat with fold down earflaps keeps the head and ears warm. Some hats are worn for ceremonial purposes, such as the mortarboard, which is worn (or carried) during university graduation ceremonies. Some hats are worn by members of a certain profession, such as the Toque worn by chefs, or the mitre worn by Christian bishops. Adherents of certain religions regularly wear hats, such as the turban worn by Sikhs, or the church hat that is worn as a headcovering by Christian women during prayer and worship.
Тарих
3000 жылға дейінгі бас киімдер туралы ресми жазбалар көп болмаса да, олар бұрыннан-ақ кең таралған болуы мүмкін. Виллендорф Венерасының 27 000 – 30 000 жыл бұрын жасалған мүсіні тоқылған бас киім киген әйелді бейнелеуі мүмкін. Ең ерте кездегі белгілі бас киімдердің бірі – қола дәуіріндегі адамға (Өтзи есімді) тиесілі. Оның денесі (бас киімімен бірге) Австрия мен Италия арасындағы таудан мұздап қалған күйінде табылған. Ол бірнеше теріден тігілген, жамбаспен бекітілген аю терісінен жасалған бас киім киген, ол жапырақтары жоқ орыс терілі шапқасына ұқсайды. Бас киімнің ең алғашқы бейнеленген суретінің бірі Египеттің Фива қаласындағы қабір суретінде кездеседі, онда шамамен б.з.д. 3200 жылы жасалған конусты сабаннан тоқылған бас киім киген адам бейнеленген. Ежелгі Египетте бас киімдер жиі таралған. Египеттіктердің жоғарғы топтары шаштарын қырқып, салқындау үшін бас киіммен жабатын. Ежелгі Месопотамиялықтар көбінесе конус тәрізді немесе кері қараған құмыра сияқты бас киімдер тағуға дайын болған. Басқа ерте бас киімдерге: Пилеус – қарапайым бас сүйек сияқты бас киім; Греция мен Римде босатылған құлдар киетін фригиялық бас киім (Америкадағы революциялық соғыс және француз революциясы кезінде монархияға қарсы күрестің символы ретінде танымал болды); және грек петасосы – шеті бар алғашқы белгілі бас киім жатады. Әйелдер шапан, орамал, бас киім, шапка және кәдімки киім киетін. Өтзи сияқты, Толунд адамы да бас киімімен қазірге дейін сақталған, шамамен б.з.д. 400 жылы Дания батпағында қайтыс болған, ол оны мумификациялаған. Ол қой терісі мен жүннен жасалған, тері баумен жамбас астына бекітілген сүйір бас киім киген. Әулие Климент, бас киім жасаушылардың қамқоршысы, шашырап қалған талшықтармен сандалдарын толтырғанда, б.з. 800 жылдары жүннің пайда болғанын айтады. Орта ғасырларда бас киім әлеуметтік мәртебенің белгісі болды және белгілі бір топтарды бөліп көрсету үшін қолданылды. 1215 жылғы Латеран соборының төртінші кеңесінде барлық еврейлер өздерін антисемитизмнің нысанасы ретінде көрсету үшін Judenhat ("еврей бас киімі") киіп, өзін-өзі тануға міндеттелді. Бұл бас киімдер әдетте сары түсті және сүйір немесе төртбұрышты болды. Орта ғасырларда әйелдерге арналған бас киімдер қарапайым орамалдардан бастап, әсем хеннинге дейін әртүрлі болды және әлеуметтік мәртебені көрсететін. 16 ғасырдың соңында әйелдер ерлер сарайындағыларға ұқсас бас киімдер кие бастады. "Миллинер" термині 18 ғасырда ең сапалы бас киімдер жасалған Италияның Милан қаласынан шыққан. Бас киім жасау дәстүрлі түрде әйелдердің кәсібі болды, миллинерлер шапқыштар мен кептеліктерді ғана емес, сонымен қатар киімді толықтыру үшін ленталар, әшекейлер және аксессуарларды таңдады. 19 ғасырдың бірінші жартысында әйелдер ленталармен, гүлдермен, қауырсынмен және марлямен безендірілген, біртіндеп үлкейетін шапан киетін. Ғасырдың соңына қарай кең жиекті және жалпақ тәжді шапқыштар, гүлшең және токе сияқты көптеген басқа стильдер енгізілді. 1920 жылдардың ортасында әйелдер шаштарын қысқа қыза бастағанда, олар басқа жақындап жатқан шапқыштарды таңдады. Бұл дәстүр басқа ат жарыстары, мысалы, АҚШ-тағы Кентукки дербиінде де қолданылды. 1980 жылдары әсем шапқыштар танымал болды, ал 21 ғасырдың басында жарқын шапқыштар қайта оралды, жаңа толқын бәсекеге қабілетті жас миллинерлер түрбан шапқыштарын, trompe l'œil эффектісі бар жүн шапқыштар мен адам шашынан жасалған биік бас киімдерді жасады. Кейбір жаңа шапқыштар коллекциялары "киілетін мүсін" деп сипатталды. Көптеген поп жұлдыздары, соның ішінде Леди Гага, жарнамалық акция ретінде бас киімдерге тапсырыс берді.
Танымал бас киім жасаушылар
Лондонның ең танымал шапқа шеберлерінің бірі – Сент-Джеймс-стриттегі Джеймс Лок және Ко. Дүкен әлемдегі ең көне шапқа дүкені деп мәлімдейді. Тағы бірі – 6 Fish Street Hill-дегі Sharp & Davis. 20 ғасырдың соңында музейлер Дэвид Шиллингке бүкіл әлемде шапқаларды қайта жаңарту еңбегін таңдады. Белгілі бельгиялық шапқа дизайнерлері – Элвис Помпилио және Фабиен Дельвин (корольдік тағайындама иесі), олардың шапқаларын еуропалық патшалар киеді. Филип Трейси OBE – ирландтық шапқа шебері, оның шапқаларын жетекші дизайнерлер тапсырыс беріп, патшалық тойларда киген. Солтүстік Америкада әйгілі ковбой шапқа жасаушы Стетсон Корольдік Канадалық шаруа полициясы және Техас рейнджерлері үшін бас киімдер жасады. Джон Кавана – Американың танымал шапқа шеберлерінің бірі. Итальяндық шапқа шебері Борсалино Голливуд жұлдыздарының және әлемдегі байлар мен танымал адамдардың басын жапқан.
Жинақтар
Филиппи коллекциясы – неміс кәсіпкері Дитер Филиппинің Киркел қаласында жинаған діни бас киімдерінің жиынтығы. Бұл жиынтықта 500-ден астам бас киім бар, және қазіргі таңдағы рухани қызметкерлердің, шіркеу өкілдерінің және діни бас киімдерінің ең ірі әлемдік коллекциясы болып табылады.
Стильдер
Бұл – кең таралған және танымал үлгілердің қысқа тізімі. Шапқыштар стилінің толық тізімінде одан да көп нұсқа бар. Сурет атауы Сипаттамасы Аскот шапқысы Еркектерге арналған, жалпақ шапқа ұқсас, бірақ қаттылығымен және дөңгелек пішінімен ерекшеленеді. Балморал шапқысы Шотландияның жоғары таулық киімімен киілетін дәстүрлі шотланд шапқысы. Бейсбол шапқысы Жұмсақ, жеңіл мақтадан жасалған, дөңгелек тәжді және алға қарай сәл иілген қатты қалқаншасы бар шапқы. Бини (Солтүстік Америка) Үшбұрышты материалдан жасалған, басына түймесі тігілген және бүйірлері тігілген, кішкентай қалқаншасы бар немесе жоқ, бұрын мектеп оқушылары арасында танымал болған. Кейде винт қосылады. Жаңа Зеландияда, Австралияда, Ұлыбританияда және АҚШ-тың кейбір аймақтарында «бини» – тоқыма шапқыны білдіреді. Аюдың терісінен жасалған шапқы Гвардиялық бригаданың ресми киіміндегі биік, түкті шапқы, бастапқыда қылыштан қорғау үшін жасалған. Бұл шапқыны Лондондағы Букингем сарайының алдында көруге болады. Кейде оны автобус жүргізушісінің шапқысы деп жаңылыстырады. Берет Жүннен жасалған, дөңгелек пішіндес, кең және иілгіш қалқаншасы жоқ шапқы. Еркектер де, әйелдер де киеді және баск халқымен, Франциямен және әскерилермен байланысты. Бикорн Екі жағынан және арт жағынан иілген кең жиекті қылшық шапқы, мұны жасау арқылы ұзын мүйіз тәрізді пішінге келтіріледі. 1790 жылдары еуропалық әскери шенеуніктер киген, және Наполеонмен байланысты. Боулер / Дерби 1850 жылы Томас Коктың шапқыштары Локс Сент-Джеймс жасаған, дөңгелек тәжді қатты пилтенді шапқы. АҚШ-та көбінесе Дерби деп атайды. Бунтал Филиппиннің сабаннан тоқылған шапқысы. Чуло Перу немесе Боливия шапқысы, викунья, альпака, лама немесе қой жүнінен жасалған құлаққа арналған жапсырмалары бар. Клош шапқысы 1920 жылдары танымал болған қоңырау пішіндес әйелдер шапқысы. (Клош шапқысын киножұлдыз Вильма Банки киген, 1927 жыл) Крикет шапқысы Крикет ойыншыларының дәстүрлі түрде киетін жұмсақ шапқысы. (Сид Барнс австралиялық шапкесін киіп тұр) Кордован шапқысы Испанияның Кордоба қаласынан шыққан, фламенко биі мен музыкасымен байланысты, Zorro сияқты кейіпкерлер танымал еткен, жаппай жиекті және жалпақ шапқы. Азиялық конус пішіндес шапқы Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиямен байланысты конус пішіндес сабан шапқы. Кейде «кули шапаны» деп атайды, бірақ «кули» термині кемсітуші болып қабылдануы мүмкін. Жас шапқыр терісінен жасалған шапқы 18-19 ғасырлардағы Канада мен Америка шекарашыларымен байланысты, жас шапқыр терісінен жасалған шапқы. Қамқоршының каскасы Британдық полиция қызметкерлерінің жаяу патрульде жүрген кезде киетін каскасы. Дирстакер Жылы, тығыз орналасқан твидтен жасалған шапқы, алдыңғы және артқы жиектері бар, құлаққа арналған жапсырмалары бар, оларды таққа немесе жақ астына байлап қоюға болады. Шотландия климатында аң аулау кезінде киюге арналған. Шерлок Холмс кейіпкерімен тығыз байланысты. Федора Орта жиекті, ұзындығы бойынша қыртысты, жұмсақ пилтенді шапқы. Фез Араб тілінде сөйлейтін елдерде кең таралған, кесілген конус пішіндес шапқы. Фулани шапқысы Батыс Африкадағы фулани халқының еркектері киетін, шеттері мен жоғарғы жағы былғарымен қапталған, пішінді өсімдік талшықтарынан жасалған шапқы. Қатты каска Жұмыс орындарында, мысалы, құрылыс алаңында, құлап түсетін заттардан, қалдықтардан және ауа райынан бас жарақаттарынан қорғау үшін қолданылатын, кішкентай жиегі бар қатты каска. Гомбург Шапанының ортасында бір ғана саңылау бар, кең жібекті таспен безендірілген, «қарындаш бұйрасы» пішіндес жазық жиекті, жиектің шетінде лентамен байланған гомбург. (Уинстон Черчилль гомбург киіп жүр) Кефие: Тагия бас киімінен, Гутра шалынан және Огалдың қара белбеуінен тұратын үш бөліктен тұратын жиынтық. Гутралар қарапайым ақ немесе клеткалы, этникалық немесе ұлттық сәйкестікті білдіреді (Сұлтан бин Абдулазиз, Сауд Арабиясының мұрагерлік ханзадасы кефие киіп жүр) Кипа Еврейлер киетін жарты шар пішіндес шапқы, халахик билік орындарымен бірге басын жауып тұру қажеттігін орындайды. (ИДФ сарбазы, лейтенант Асаэль Лубоцкий кипа мен тефилинмен дұға етеді). Тоқыма шапқы Жылысын немесе акрилден жасалған, қыста киетін тоқыма шапқы. Жаңа Зеландияда, Австралияда, Ұлыбританияда және АҚШ-тың кейбір аймақтарында бұл шапқыны «бини» деп атайды, ал Канадада «тюк» деп атайды. Куфи Африкалықтар мен африкалық диаспорадағы адамдар киетін, қалқаншасы жоқ, қысқа, дөңгелек шапқы. (Умару Яр'Адуа, Нигерия президенті) Митра Рим-католик шіркеуінің, Шығыс православие шіркеуінің, лютерандық шіркеулердің және Англикандық қауымдастықтың епископтары киетін ерекше шапқы. (Папа Бенедикт XVI) Монтера Быкпен күрескендер киетін тоқыма шапқы. Панама Эквадорда жасалған сабаннан тоқылған шапқы. Фригиялық шапқы Алға қарай тартылған жұмсақ конус пішіндес шапқы. Суреттерде, картиналарда және карикатураларда бостандық пен еркіндікке ұмтылысты білдіреді. «Смурфтар» мультфильмінің кейіпкерлері ақ Фригиялық шапқы киеді. Тақташа шапқы Төрт жағы тік, жалпақ тәжді және қалқаншасы жоқ кішкентай шапқы. (Актриса Дорис Дэй 1960 жылы тақташа шапқы киген) Пити каскасы Пробка немесе питтен жасалған, алдыңғы және артқы жиектері бар, матамен жабылған жеңіл, қатты каска. 1800 жылдары еуропалықтар тропикалық колонияларда киген. Раста шапқысы Растафариандар мен дредоқтары бар адамдар киетін, әдетте тоқымадан жасалған, жарқын түсті, биік, дөңгелек шапқы. Рогативка Әртүрлі поляк әскери құралымдарында қолданылған асимметриялық, үшкір, төрт бұрышты шапқы. Санта шапқысы Ақ түкті жиегімен әшекейленген, кең қызыл шапқы, әдетте Рождествомен байланысты. Сомбреро Конусты тәжі бар және кең, дөңгелек жиекті, мамық пилтеннен жасалған, әдемі өрнектелген мексикалық шапқы. Стетсон «Каубой шапқысы» деп те атайды. Жоғары тәжді, кең жиекті, ішінде тер төлетпейтін лентасы және сыртында әдемі лентасы бар шапқы. Тәжін қысып, жиекті иіп өзгетуге болады. Там о'Шантер Әдетте еркектер киетін, жалпақ, дөңгелек шотланд шапқысы (британдық әскерилерде кейде ToS деп қысқартылады). Жоғары шапқы 19-шы және 20-шы ғасырлардағы еркектер киетін, биік, жалпақ тәжді, цилиндр пішіндес шапқы, қазір тек таңғы киіммен немесе кешкі киіммен киеді. Мультфильм кейіпкерлері Ақсақал Сэм және Мырза Монополия осындай шапқы кигендей бейнеленеді. Бұрын пилтенді құндыз терісінен жасалған. Шеф шапқысы (бейресми түрде) Шефтердің дәстүрлі түрде киетін, биік, плиселенген, қалқаншасы жоқ, цилиндр пішіндес шапқы. Трикорн Төрт жағынан иілген кең жиекті, төмен тәжді жұмсақ шапқы, екі жағынан және арт жағынан иілген, үшбұрышты пішінге келтіреді. 18-шы ғасырда еуропалықтар киген. Францияда және Папалық штаттарда жиектері үлкен, биік және әшекейленген. Тюрбан Басқа немесе ішкі шапқа оралған шарф тәрізді бір бөліктен тұратын бас киім. Ушанка Құлақтарын төмен түсіруге болатын ресейлік тері шапқы. Зуккетто Діндарлар, әдетте Рим-католик шіркеуінде киетін бас киім.