Кіріспе
Гүлді өсімдіктер тұқымдасы (Primulaceae) – гүлді өсімдіктер тұқымдасы (бірақ кешкі гүлдер тұқымдасымен байланысы жоқ), көптеген сүйкімді бағбандалық өсімдіктер мен жабайы гүлдерді қамтитын шөптесін және ағаш тәрізді гүлді өсімдіктер тұқымдасы. Көпшілігі көп жылдық, бірақ кейбір түрлері, мысалы, қызыл пипернел, бір жылдық өсімдіктер. Бұрын Primulales қатарының үш тұқымдасының бірі болған, бірақ молекулалық филогенетикалық әдістер таксономиялық жіктеуге қолданылғаннан кейін генетикалық құрамы қайта қарастырылды. Содан кейін бұл қатар Ericales тұқымдасының кеңейтілген құрамына енді және Primulaceae sensu lato (s. l.) болып өзгерді. Ангиоспермдер филогенезиялық тобының жаңа жіктелуінде Prumulales тұқымдасының әрқайсысы Primulaceae s. l. кіші тұқымдасы деңгейіне төмендетілді. Алғашқы Primulaceae (Primulaceae sensu stricto немесе s. s.) Primuloideae кіші тұқымдасына айналды, ал бір туыс (Maesa) жеке кіші тұқымдас деңгейіне көтерілді, барлығы төрт кіші тұқымдас құрады.
The Primulaceae /p//r//ɪ//m//j//ə/'/l//eɪ//ʃ//iː/, commonly known as the primrose family (but not related to the evening primrose family), are a family of herbaceous and woody flowering plants including some favourite garden plants and wildflowers. Most are perennial though some species, such as scarlet pimpernel, are annuals. Previously one of three families in the order Primulales, it underwent considerable generic re alignment once molecular phylogenetic methods were used for taxonomic classification. The order was then submerged in a much enlarged order Ericales and became a greatly enlarged Primulaceae sensu lato (s. l). In this new classification of the Angiosperm Phylogeny Group, each of the Prumulales families was reduced to the rank of subfamily of Primulaceae s. l. The original Primulaceae (Primulaceae sensu stricto or s. s.) then became subfamily Primuloideae, and one genus (Maesa) was raised to the rank of a separate subfamily, making four in all.
Сипаттама
Отбасы бірнеше ерекшеліктермен ортақ, оның ішінде жапырақшалары мен аталықтарының саны бірдей болатын гаплостемоноздық гүлдер, жапырақшалары біріккен симпетальды гүлшошақ, жапырақшаларына қарама-қарсы орналасқан аталықтар, бос орталық плацентация, екі қабатты (битемикалық) аналық жасушалар және ядролық эндоспермнің қалыптасуы.
Сабақтары
Примула тұқымдасы көбінесе шөптесін, ағаш тәрізді сабақтары жоқ, бірақ кейбіреулері жастықшалар (бірнеше сантиметр биіктіктегі төселген жамылғылар) құрайды және олардың сабақтары лигнинмен нығайтылады. Сабақтары тік өсе (түзу) немесе көлденең жайылып, кейін тік өсуі (жатаған) мүмкін.
Жапырақтары
Жапырақтары қарапайым, сабаққа тікелей сағақ арқылы бекітіледі, бірақ көптеген гүлді өсімдіктердің жапырақтарынан айырмашылығы, оларда сабақшалар (қос жапырақшалар) жоқ. Сағақ қысқа болуы мүмкін немесе жапырақ тамырына қарай біртіндеп тартылады. Жапырақтардың орналасуы көбінесе кезектесетін, бірақ кейбіреулері қарама-қарсы немесе торап орналасқан, және сабақтың түбінде әдетте розетка болады. Жапырақ шеттері тісті (тісті) немесе ара тісті. Жаңа жапырақтар бүршікте күйінде көбінесе иіліп (жоғарғы бетіне қарай оралып) немесе бүгіліп (жоғары қарай бүгіліп) тұрады, бірақ кейбір түрлері төмен қарай иіледі.
Гүлдер
Әр гүлдің екі жынысты, аталық және аналық бөліктері бар. Олардың радиалдық симметриясы бар; жапырақшалары жеке немесе ішінара немесе толық бірігіп, түтік тәрізді королланы құрайды, ол аузында ашылып, қоңырау тәрізді пішін (суреттегі 8-тармақтағыдай) немесе жазық бетті гүлге айналады. Эрикальдер ордерінің көптеген тұқымдастарында аталықтар тілімшелермен кезектесіп орналасады, бірақ Примула тұқымдасында әр жапырақшаның қарама-қарсы жағында аталық болады. Тостағанша 4-9 тілімшеден тұрады және гүлденгеннен кейін де сақталады. Олар бұтақталмаған, белгісіз гүлшоғырларға, мысалы, масақтарға, тікенектерге, шатыршаларға немесе сыпырғыштарға топтастырылады.
Ұрық анатомиясы
Primulaceae тұқымдасының жемісі жұмыртқалықтан басталады, ал оның ішінде болашақ тұқымдар (овулдар) орналасқан. Бұл тұқымдар орталық оське тікелей бекітілген, олардың арасында ешқандай бөліктер жоқ (бұл еркін орталық плацентация деп аталады; суреттегі 7-тармаққа қараңыз), және олар битемикалық (әрбір овулдың айналасында екі қорғаныш қабаты бар). Эрикальдардың көптеген басқа тұқымдастарынан өзгеше, осы екі қабаттың екеуі де жоғарғы жақтағы ашылуды (микропиль) қалыптастырады.
Тұқымдар мен жемістер
Тұқымдар дами келе, эндосперм ұрықтың айналасында қабырғалар құрылмай, ядролардың еркін бөлінуі арқылы өседі (ядролық эндоспермнің қалыптасуы). Эмбрион қысқа, тар котиледон жұбынан тұрады (суреттегі 10-тармақ). Көбінесе бірнеше тұқым тік сабақта (пециль немесе скейп) орналасқан қапсуланың ішінде болады. Піскен соң қапсула жарылып, тұқымдарды сыртқа шашады.
Тарих
Примула тұқымдастарының таксономиялық тарихы ұзақ және күрделі. Тұқым атауы үшін ботаникалық авторлық құқық Аугуст Батшке (1794) беріледі, ол Батш экз Борх ретінде Primulae терминін алты туыспен қолданды, ал дұрыс сипаттама кейіннен Боркхаузен (1797) жасады. Кейбір ертерек авторлар бұл атауды Вентенатқа (1799), Primulaceae Vent., Primulacées сипаттағанмен, Батш басымдыққа ие болды. Линней (1753) өзінің жыныстық жіктелуінде Примула және оған жақын примулоидтық туыстарды Hexandria Monogynia (алты аталық, бір тостағанжапырақ) деп атады. Жюссье Линнейдің туыстарын сипаттамалардың кең ауқымының салыстырмалы мәніне негізделген иерархиялық жүйеге орналастырды. Ол өзінің Genera plantarum (1789) еңбегінде примулоидтық туыстарды екі ордоға (отбасы) бөлді, ол Dicotyledones Monopetalae Corolla Hypogyna деп аталатын VIII сыныптың ішінде, котиледондарға (екі), жапырақшалардың пішініне (біріккен) және гүлдің жұмыртқалыққа қатысты орналасуына (төмен) негізделген. Жюссьенің отбасылары Лисимахиялар, оның ішінде Примула және Теофраста, сондай-ақ Сапоталар, оның ішінде Мирсин, бұл қазіргі түсінік бойынша үш негізгі желі. Примула тұқымдастарын ең толық зерттеген Пакс пен Кнут 1905 жылы Энглер жүйесі бойынша жасады, онда шамамен 1000 түрі 22 туысқа бөлінді. Олар тұқымды бес тайпаға (және бірнеше кіші тайпаға) бөлді: Андрозасеялар, Цикламинеялар, Лисимахиеялар, Самолеялар және Коридеялар. Көптеген жүйелерде тұрақтылық болмады, бірақ көбінесе екі негізгі топты тайпалар немесе кіші отбасылар ретінде таныды: Лисимахиея және Примулея (Пакс пен Кнуттың Андрозасеясы), ең ірі туыстары Примула, Лисимахия және Андрозасея. Кронквист жүйесінде (1988) Кронквист үш жақын туысқан отбасыны – Примулалар, Мырсиналар және Теофрасталарды морфологиялық ерекшеліктеріне, әсіресе, еркін орталық плацентациясы бар жұмыртқалықтарына (синапоморфты ерекшелік саналады) негізделген Dilleniidae субкласының Primulales ретінде біріктірді. Оның Примула тұқымдасына шамамен 800 түр кірді.
Молекулалық филогенетика
Бұл үш отбасы примулоидтар деп аталды. Молекулалық филогенетикалық әдістердің одан әрі дамуымен, примулалардың Эрикальдар ішіндегі басқа отбасылармен тығыз байланысты екені анықталды, ал үш примулоидтық отбасы кейіннен кеңейтілген Эрикальдарға (Ericales sensu lato немесе s. l.) қосылды, бұл тәртіпте 24 отбасы құрылды, онда примулоидтар монофилетикалық кладты құрады. Сондай-ақ, Maesa туысы бөлініп, жаңа моногенерлік отбасы Maesaceae болып құрылмаса, Myrsinaceae отбасының парафилетикалық екені, ал Primulaceae отбасының да парафилетикалық болуы мүмкін екені анықталды. Ангиоспермдер филогенезиясы тобының (APG 1998) алғашқы консенсустық таксономиялық жіктелуінде бұл ұсыныстар қабылданды, нәтижесінде Primulaceae Эрикальдарға, Эудикоттар ретінде, Астеридтер (Asteridae) кладының бірі ретінде қосылды. Maesa 2000 жылы ресми түрде бөлінді. ДНК тізбектерінің талдауынан кейін тағы өзгерістер енгізілді. Бұл, негізінен, жер бетінде өсетін, базальды емес розеткалы түрлерді Primulaceae отбасынан Mysinaceae және Theophrastaceae отбасыларына көшіруге әкелді. Сол кезде Primulaceae отбасының құрамында тоғыз тайпа бар деп есептелді (Primuleae, Androsaceae, Ardisiandreae, Lysimachieae, Glauceae, Anagallideae, Corideae, Cyclamineae және Samoleae). Атап айтқанда, Lysimachieae және үш кіші тайпа – Corideae, Cyclamineae және Ardisiandreae – Myrsinaceae отбасына, ал Samoleae – Theophrastaceae отбасына көшірілді. Бұл кеңейтілген Myrsinaceae бұрынғы кішкентай отбасы Myrsinaceae s. s. (Maesa емес) салыстырғанда Myrsinaceae s. l. ретінде ерекшеленеді. Кейбір авторлар Samoleae тайпасын жеке Samolaceae отбасы ретінде қарастыруды ұсынды, бірақ бұл ұсыныс кейінгі авторлар тарапынан қабылданбады, оны Theophrastaceae отбасының құрамына енгізіп, оның топтағы ерекше орнын мойындады. Бұл көшірулер отбасы деңгейінде монофилияны сақтау мақсатымен жасалды, нәтижесінде Primulaceae отбасында Primuleae және Androsaceae тайпалары ғана қалды, олар шамамен 15 туысты қамтиды және бірқатар ортақ ерекшеліктерге ие. Бұл өзгерістер 2003 жылғы APG жүйесінің қайта қаралуында (APG II) көрініс тапты, онда қазіргі төрт примулоидтық отбасы Эрикальдардағы 23 отбасының арасында болды. Бұл шектелген Primulaceae sensu stricto (s. s.) үш топтан тұрды: Primulae, оның ішінде Primula – ең ірі туыс; Androsaceae, оның ішінде Androsace – екінші ең ірі туыс; және Soldanella, Hottonia, Omphalogramma және Bryocarpum түрлерін қамтитын кішкентай үшінші топ. APG үшінші жіктеу жүйесі (APG III, 2009) филогенетикалық зерттеулерден туындаған таксономиялық қиындықтарды талқылады және барлық примулоидтық туыстарды бір үлкен Primulaceae s. l. отбасына біріктірді, бұл Cronquist-тің Primulales отбасына сәйкес келеді. Олар «APG III үшін ең үлкен мәселе – Primulaceae және олардың жақын туыстарын, бұрын жеке тәртіп ретінде танылған жақын топты қалай қарастыру керек деген сұрақ болды» деді. Барлық туыстарды бір отбасы ретінде қарастыру шешімі жаңа шектеулердің апоморфиясының аздығымен негізделген, бірақ бүкіл топта көптеген синапоморфиялар болды және оларды анықтау оңай болды. Нәтижесінде 22 отбасынан тұратын Эрикальдар құрылды. Осыған байланысты, төрт примулоидтық отбасы Primulaceae s. l. ішіндегі кіші отбасылар деңгейіне төмендетілді.
Филогения
Primulaceae s. l. sensu APG III түрлерге бай (көп түрлі) Asterid ордері Ericales s. l. құрамына кіреді, APG IV бойынша шамамен 12 000 түрі және 22 туысы бар. Ericales – астеридтердегі төрт негізгі кладтың бірі, ол эуастеридтерге туыс. Ericales-тің филогенетикалық құрылымы, төмендегі кладограммада көрсетілгендей, жеті негізгі суперфамилиялық кладтан (мысалы, бальзаминоидтар, стиракоидтар) және «негізгі» Ericales тобынан тұрады. Eracalean туыстар ішінде Primulaceae s. l. Ebenaceae туысына туыс, ал екеуі де Sapotaceae туысына туыс. Бұл үш туыс примулоид кладын құрайды.
Эволюция және биогеография
Primulaceae s. l. қазбалары сирек, бірақ оның тәж тобы шамамен 46-61 миллион жыл бұрын пайда болған деп есептеледі. Примулоидтардың тәжі шамамен 102 миллион жыл бұрын, ал Примулалар/Эбеналардың айырылысы 80 миллион жыл бұрын болған. Примулалар тұқымдасының кіші тұқымдарының жасы 24 миллион жыл бұрын пайда болған базальдық топ – Maesoideae-ден басталып, 70 миллион жыл бұрын пайда болған Theophrastoideae-ға дейін өзгереді. Примулоидтар, ықтималда, ортақ Неотропикалық/Индо-Малайзиялық ата-тегінде пайда болған, ал Примулалар/Эбеналар клады неотропиканы мекендеген. Theophrastoideae көбінесе неотропикалық, сулы Samolus туысында кездесетін жақындағы көші-қонмен сипатталады. 70 миллион жыл бұрын Theophrastoideae және Primuloideae Myrsinoideae арасындағы айырылыс, соңғысы үшін Неотропика мен Палеарктика арасындағы географиялық оқшаулануды көрсетеді. Палеарктикада пайда болған Primuloideae соңғы 16 миллион жылға дейін сақталды, содан кейін Неарктикаға қарай жылдам ауыса бастады.
Бөлімшелер
Примулалардың үш бұрынғы туысы, бөлек қарастырылған Maesaceae отбасысымен бірге, кеңінен анықталған Primulaceae sensu lato (s. l.) ретінде қайта сипатталды. Бұл отбасыны біріктіретін екі негізгі белгі – еркін орталық плацента және гүлдің төлқыншаларының әрқайсысына қарама-қарсы орналасқан бір аталық мүше. Төмендегі кладограммада отбасы ішіндегі филогенетикалық байланыстар және суб-отбасылық тармақтардың пайда болу шағы көрсетілген. Maesoideae – базалық топты құрайды, ал Primuloideae және Myrsinoideae бір-біріне жақын туыс топтары болып табылады. Кристианхус және авторлар (2016, 2017) 2790 түр және 53 туыс тізімделген, олардың саны Maesoideae-де 1-ден, Myrsinoideae-де 38-ге дейін, Theophrastoideae-де 8-ге дейін, ал Primuloideae-де қалған 6-ға дейін жетеді. Byng (2014) және Plants of the World Online 55 қабылданған туысты тізімдейді. Myrsinoideae туыстарының шекаралары толыққанды анықталмаған және бірқатар туыстардың статусы қарастырылуда.
Myrsinoideae are in a sister group relationship. Christenhusz et al. (2016, 2017) list 2,790 species and 53 genera, varying from 1 in Maesoideae to 38 in Myrsinoideae, with 8 in Theophrastoideae and the remaining 6 in Primuloideae. Byng (2014) and Plants of the World Online list 55 accepted genera. The generic limits of Myrsinoideae are not fully resolved and the status of a number of genera is under revision.
Этимология
Примула тұқымдасы өз атауын және типтік туысын – Примуладан алған. Линней бұл атауды көктемнің алғашқы гүлдерінің арасындағы орнын көрсету үшін қолданды, себебі примуланың халық арасындағы латынша атауы primula veris, «primula» (әйелдік кішіртеуіш түрі, «primus» – бірінші + «veris» («ver» көктемінің жайылымдық түрі)).
Таралуы және мекендейтін ортасы
Таралуы – бүкіл дүние жүзінде.
Өсіру
Британдық екі гүлді алтынқанаттардың ұлттық жинағы Солтүстік Корнуоллдағы Солтүстік Петрвинде орналасқан Глейб бағында сақталады.