Кіріспе

Warren Weaver (17 шілде 1894 – 24 қараша 1978) – американдық математик, ғалым және ғылымды басқарушы. Ол машиналық аударма саласындағы пионерлердің бірі ретінде және Америка Құрама Штаттарында ғылымды қолдауға үлкен үлес қосқан маңызды тұлға ретінде кеңінен танылған.

Мансап

Уивер Висконсин университетінен (Мэдисон) үш диплом алды: 1916 жылы ғылым бакалавры, 1917 жылы инженерлік мамандық және 1921 жылы философия докторы. Ол «Труп» колледжінде (қазіргі Калифорния технология институтында) математика профессорының ассистенты болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Әуе күшінде екінші лейтенант болып қызмет етті. Соғыстан кейін Висконсинде математика пәнін оқытты (1920–32). Уиверге Висконсин-Мэдисон университетінің құрметті заң докторы және Сан-Паулу университетінің ғылым докторы атағы берілді. Уивер 1932–1955 жылдары Рокфеллер қорының Табиғи ғылымдар бөлімінің директоры болды, сондай-ақ Слоан Кеттеринг қатерлі ісіктерді зерттеу институтында ғылыми кеңесші (1947–51), қамқоршылар кеңесінің мүшесі (1954) және вице-президент (1958 жылдан бастап) қызметтерін атқарды. Оның негізгі зерттеулері ғылымдағы коммуникация мәселелері және ықтималдық пен статистиканың математикалық теориясына қатысты болды. Рокфеллер қорында ол молекулалық инженерия және генетика, ауыл шаруашылығы (әсіресе бидай мен күріштің жаңа сорттарын дамыту) және медициналық зерттеулер саласындағы маңызды жобаларға гранттарды мақұлдауға жауапты болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол АҚШ Ғылыми зерттеулер және даму кеңсесінің қолданбалы математика тобын басқару үшін қорынан жіберілді, ол Мина Рис көмегімен операциялық зерттеулер саласында математиктердің жұмысын ұйымдастырды. Ол электрондық есептеу машиналарын жасау және математикалық және статистикалық әдістерді криптографияда қолданумен таныс болды. Соғыс министрлігінің ғылыми кеңесші тобының және Әскери-теңіз зерттеулер комитетінің мүшесі болды. 1944 жылы Уивер Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1954 жылы Америка ғылымын дамыту қауымдастығының президенті, 1955 жылы басқарма төрағасы, көптеген кеңестер мен комиссиялардың мүшесі немесе төрағасы, сондай-ақ 1951 жылғы Арден Хаус мәлімдемесінің негізгі авторы – қауымдастықтың мақсаттарын, жоспарларын және процедураларын белгілеуге арналған қағидалық декларация және нұсқаулық. Ол сонымен қатар Дін және психикалық денсаулық академиясының қамқоршылар кеңесінің вице-президенті және Салк биологиялық зерттеулер институтының басқарма төрағасы болды. 1958 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Ұлттық ғылым академиясы оны 1969 жылы мүшелікке қабылдады. Клод Шеннонның 1948 жылғы коммуникация теориясы туралы мақалалары 1949 жылы «Коммуникацияның математикалық теориясы» деген атпен қайта басылғанда, кітапқа Уивердің авторлық құқығындағы әлдеқайда қысқа мақаласы да енді, онда Шеннонның техникалық жұмысының жалпы оқырмандарға тигізер әсері талқыланды. Макс Мейсонмен бірге ол 1929 жылы алғаш рет жарық көрген және 1959 жылы қайта басылған «Электромагниттік өріс» кітабын жазды. Ол сонымен қатар «Леди Лак: Ықтималдық теориясы» (алғаш рет 1963 жылы басылған, 1982 жылы қайта басылған), «Элементарлық математикалық талдау» және «Өзгерістің аренасы» атты автобиографияның авторы. Нью-Йорк университетіндегі Курант институтының ғимараты Уоррен Уивер залы деп аталады.

"Тержіме" меморандумы

Адамдар аударма мәселесін шифрлау мәселесі ретінде қарастыруға бола ма деп таңғалады. Орыс тіліндегі мақаланы қарастырғанда: "Бұл, әдетте, ағылшыз тілінде жазылған, бірақ белгілі бір ерекше символдармен кодталған. Енді мен осы кодты шешуге кірісемін." Warren Weaver, 1947 жылғы 4 наурыздағы Norbert Wiener-ге жазған хаты. Weaver алғаш рет 1947 жылғы наурыз айында кибернетик Norbert Wiener-ге жазған хатында жаратылыс тілдері арасында құжаттарды аудару үшін цифрлық компьютерлерді пайдалану мүмкіндігін айтқан. Келесі екі жылда Рокфеллер қорының әріптестері оны өз идеяларын кеңінен жеткізуге шақырды. Нәтижесінде ол 1949 жылғы шілдеде Нью-Мексико штатының Карлсбад қаласында жазылған, жай ғана "Аударма" деп аталатын меморандумды жазды. Бұл машиналық аударманың алғашқы күндеріндегі ең ықпалды жарияланым деп саналады, ол көптеген адамдар компьютерлердің неге қабілетті екенін түсінбестен бұрын мақсаттар мен әдістерді қалыптастырды және алдымен АҚШ-та, содан кейін әлемде зерттеулердің басталуына тікелей түрткі болды. Weaver-дің меморандумының әсері оның математика және есептеу техникасы саласындағы танымал біліміне ғана емес, сонымен қатар АҚШ үкіметтік мекемелеріндегі маңызды саясаткерлермен болған ықпалына байланысты. Weaver-дің меморандумы қарапайым сөзден-сөз аудару тәсілдерінен гөрі тиімді әдістерді ұсынуға бағытталған, олардың шектеулері көп еді. Ол төрт ұсыныс жасады. Біріншісі – көп мағыналылық мәселесін дереугі контекстті қарастыру арқылы шешуге болады. Мысалы, ағылшын тіліндегі "fast" сөзінің кем дегенде екі мағынасы бар: "жылдам" немесе "қозғалмайтын". Егер ағылшын мәтінін аудару керек болса, бұл екі мағына мақсат тіліндегі әртүрлі сөздерге сәйкес келуі мүмкін, ал сөзді дұрыс аудару үшін қандай мағынада қолданылғанын білу қажет. Weaver бұл мәселені аударуға тиіс сөздің жанындағы сөздерді қарастыру арқылы шешуге болатынын ұсынды және ол қажетті контексттік сөздердің саны салыстырмалы түрде аз болады деп болжады. Меморандумдағы екінші ұсыныс Маккалок пен Питтстің жүйке желілерінің алғашқы түріндегі жұмыстарынан шабыттанды. Weaver бұл нәтижелерді, егер белгілі бір шарттар берілсе, кез келген логикалық қорытынды компьютермен автоматты түрде шығарылуы мүмкін деп түсіндірді. Адам тілінің логикалық негізі бар болған жағдайда, Weaver аударманы формалды логика мәселесі ретінде қарастыруға болатынын болжады, бастапқы тілдегі "шарттардан" мақсат тіліндегі "қорытындыларды" шығару. Үшінші ұсыныс – шифрлау әдістерін аудармаға қолдануға болады. Мысалы, егер орыс мәтінін ағылшын тіліне аудару керек болса, орыс тіліндегі түпнұсқаны ағылшын мәтінінің шифрланған нұсқасы ретінде қарастыруға болады. Weaver екінші дүниежүзілік соғыстағы Шеннонның шифрлау және ақпарат теориясы бойынша құпия жұмысының әлеуетіне қатты әсер етті. Төртінші ұсыныс – барлық адам тілдеріне ортақ тілдік универсалдар болуы мүмкін, оларды аударма мәселесін жеңілдету үшін пайдалануға болады. Weaver бұл пікірін метафора арқылы дәлелдеді: "Бір-біріне ұқсас, ортақ негізге орнатылған, бірінен соң бірі қақпасыз биік мұнараларда тұратын адамдарды ойлап көріңіз. Олар бір-бірімен байланысуға тырысқанда, әрқайсысы өз мұнарасынан екіншісіне айқайлайды. Дыбысты тіпті жақын маңдағы мұнараларға жеткізу қиын, ал байланыс өте нашар. Бірақ, адам мұнарадан түскенде, ол барлық мұнараларға ортақ үлкен ашық жертөледе өзін табады. Мұнда ол мұнараларынан түскен адамдармен оңай және пайдалы байланыс орнатады". Ол 1948 жылы Америка философиялық қоғамының жылдық конференциясында "Қытай тілі салыстырмалы семантика тұрғысынан" атты мақаласын ұсынған Эрвин Райфлерден шабыттанды. Сол жылы Science журналында мақаланың тұжырымдамасы жарияланды, ол туралы меморандумда айтылған. Weaver-дің меморандумы басқа MT мамандарынан дереу әрекет етуді тудырды. Оқиға орнына алғаш келгендердің бірі меморандумда аталған Эрвин Райфлер болды.

Ғылымның қорғаушысы

Уивер физика және химияның құралдары мен техникалары биологиялық процестер туралы білімді қаншалықты дамыта алатынын түсінді және Рокфеллер қорындағы лауазымын жылдар өткен соң Нобель сыйлығы және генетика немесе молекулалық биология саласына қосқан үлесі үшін басқа да наградаларға ие болған жас ғалымдарды іздеуге, қолдауға және оларды ынталандыруға пайдаланды.

Марапаттар

1957 жылы Уивер Ұлттық ғылым академиясының «Халыққа қызмет еткені үшін» медалімен марапатталды. 1965 жылы ол заманауи адамдардың ғылымның мағынасын түсінуіне қосқан ерекше үлесі үшін алғашқы «Ғылым аркалары» медалімен және ғылымды кеңінен танытуға қосқан көрнекті үлесі үшін ЮНЕСКО-ның «Калинга» сыйлығымен марапатталды. Ол сонымен қатар «Ерен еңбегі үшін» медалін, «Құрмет легионы» офицері лауазымын және «Азаттық жолындағы қызметі үшін» корольдік медалін алды.

Басқа қызмет түрлері

Уивер Льюис Кэрроллдің "Әліс ғажайыптар елінде" шығармасына әуес болды. 1964 жылы 42 тілде 160 нұсқадан тұратын жинақ құрған Уивер, "Алиса көп тілде: Әліс ғажайып еліндегі аудармалар" атты "Алисаның" аударма тарихы туралы кітап жазды. Кітапта автор Льюис Кэрроллдың (пастор Чарльз Доджсонның) авторлық гонорарлары мен рұқсаттарға қатысты жазысқан хаттарынан үзінділер келтірілген, себебі "Алисаның" даңқы әлем жүзіне тарады. Ғалым болғандықтан, тіпті әдебиет саласында да, Уивер әртүрлі аудармалардың сапасын бағалау үшін әдіс ойлап тапты, ол "Қабыланған шай кеші" сахнасындағы абсурдтылықтарға, сөзжұмбақтарға және логикалық әзілдерге назар аударды. Оның байланыстары бағалау жұмысына қатысқан әріптестердің ерекше тізімін ұсынды, соның ішінде антрополог Маргарет Мид (Оңтүстік Тынық мұхитының пиджин тіліндегі аудармасы үшін), көп жылғы Иерусалим мэрі Тедди Коллек және Нобель сыйлығының лауреаты биохимик Хьюго Теорелл (швед). "Алиса таңғажайып әлемде" (2015) кітабы Уивердің еңбегін жалғастырып, 174 тілдегі "Алисаның" аудармаларын ұқсас тәсілмен талдайды.