Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Warren Weaver (17 шілде 1894 – 24 қараша 1978) – американдық математик, ғалым және ғылымды басқарушы. Ол машиналық аударма саласындағы пионерлердің бірі ретінде және Америка Құрама Штаттарында ғылымды қолдауға үлкен үлес қосқан маңызды тұлға ретінде кеңінен танылған.
American mathematician
Warren Weaver (July 17, 1894 – November 24, 1978) was an American scientist, mathematician, and science administrator. He is widely recognized as one of the pioneers of machine translation and as an important figure in creating support for science in the United States.
Мансап
Уивер Висконсин университетінен (Мэдисон) үш диплом алды: 1916 жылы ғылым бакалавры, 1917 жылы инженерлік мамандық және 1921 жылы философия докторы. Ол «Труп» колледжінде (қазіргі Калифорния технология институтында) математика профессорының ассистенты болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Әуе күшінде екінші лейтенант болып қызмет етті. Соғыстан кейін Висконсинде математика пәнін оқытты (1920–32). Уиверге Висконсин-Мэдисон университетінің құрметті заң докторы және Сан-Паулу университетінің ғылым докторы атағы берілді. Уивер 1932–1955 жылдары Рокфеллер қорының Табиғи ғылымдар бөлімінің директоры болды, сондай-ақ Слоан Кеттеринг қатерлі ісіктерді зерттеу институтында ғылыми кеңесші (1947–51), қамқоршылар кеңесінің мүшесі (1954) және вице-президент (1958 жылдан бастап) қызметтерін атқарды. Оның негізгі зерттеулері ғылымдағы коммуникация мәселелері және ықтималдық пен статистиканың математикалық теориясына қатысты болды. Рокфеллер қорында ол молекулалық инженерия және генетика, ауыл шаруашылығы (әсіресе бидай мен күріштің жаңа сорттарын дамыту) және медициналық зерттеулер саласындағы маңызды жобаларға гранттарды мақұлдауға жауапты болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол АҚШ Ғылыми зерттеулер және даму кеңсесінің қолданбалы математика тобын басқару үшін қорынан жіберілді, ол Мина Рис көмегімен операциялық зерттеулер саласында математиктердің жұмысын ұйымдастырды. Ол электрондық есептеу машиналарын жасау және математикалық және статистикалық әдістерді криптографияда қолданумен таныс болды. Соғыс министрлігінің ғылыми кеңесші тобының және Әскери-теңіз зерттеулер комитетінің мүшесі болды. 1944 жылы Уивер Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1954 жылы Америка ғылымын дамыту қауымдастығының президенті, 1955 жылы басқарма төрағасы, көптеген кеңестер мен комиссиялардың мүшесі немесе төрағасы, сондай-ақ 1951 жылғы Арден Хаус мәлімдемесінің негізгі авторы – қауымдастықтың мақсаттарын, жоспарларын және процедураларын белгілеуге арналған қағидалық декларация және нұсқаулық. Ол сонымен қатар Дін және психикалық денсаулық академиясының қамқоршылар кеңесінің вице-президенті және Салк биологиялық зерттеулер институтының басқарма төрағасы болды. 1958 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Ұлттық ғылым академиясы оны 1969 жылы мүшелікке қабылдады. Клод Шеннонның 1948 жылғы коммуникация теориясы туралы мақалалары 1949 жылы «Коммуникацияның математикалық теориясы» деген атпен қайта басылғанда, кітапқа Уивердің авторлық құқығындағы әлдеқайда қысқа мақаласы да енді, онда Шеннонның техникалық жұмысының жалпы оқырмандарға тигізер әсері талқыланды. Макс Мейсонмен бірге ол 1929 жылы алғаш рет жарық көрген және 1959 жылы қайта басылған «Электромагниттік өріс» кітабын жазды. Ол сонымен қатар «Леди Лак: Ықтималдық теориясы» (алғаш рет 1963 жылы басылған, 1982 жылы қайта басылған), «Элементарлық математикалық талдау» және «Өзгерістің аренасы» атты автобиографияның авторы. Нью-Йорк университетіндегі Курант институтының ғимараты Уоррен Уивер залы деп аталады.
Weaver received three degrees from the University of Wisconsin–Madison: a Bachelor of Science in 1916, a civil engineering degree in 1917, and a Ph. D. in 1921. He became an assistant professor of mathematics at Throop College (now California Institute of Technology). He served as a second lieutenant in the Air Service during World War I. After the war, he returned to teach mathematics at Wisconsin (1920–32). Weaver was also given an honorary LLD degree from the University of Wisconsin Madison and a Doctor of Science degree from the University of São Paulo. Weaver was director of the Division of Natural Sciences at the Rockefeller Foundation (1932–55), and was science consultant (1947–51), trustee (1954), and vice president (from 1958) at the Sloan Kettering Institute for Cancer Research. His chief researches were in the problems of communication in science and in the mathematical theory of probability and statistics. At the Rockefeller Foundation, he was responsible for approving grants for major projects in molecular engineering and genetics, in agriculture (particularly for developing new strains of wheat and rice), and in medical research. During World War II, he was seconded from the foundation to head the Applied Mathematics Panel at the U. S. Office of Scientific Research and Development, directing the work of mathematicians in operations research with the assistance of Mina Rees. He was familiar with the development of electronic calculating machines and the successful application of mathematical and statistical techniques in cryptography. He has served as a member of the Department of War's Research Advisory Panel and the Naval Research Advisory Committee. Weaver was elected to the American Philosophical Society in 1944. He was president of the American Association for the Advancement of Science in 1954 and chairman of the board in 1955, a member or chairman of numerous boards and committees, and the primary author of the Arden House Statement, a 1951 declaration of principle and guide to setting the association's goals, plans, and procedures. He also served as vice president of the board of trustees of the Academy of Religion and Mental Health and chairman of the board of the Salk Institute of Biological Studies. He was elected to the American Academy of Arts and Sciences in 1958. The National Academy of Sciences chose him to be a member in 1969. When Claude Shannon's 1948 articles on communication theory were republished in 1949 as The Mathematical Theory of Communication, the book also republished a much shorter article authored by Weaver, which discusses the implications of Shannon's more technical work for a general audience. With Max Mason, he co authored the book The Electromagnetic Field, first published in 1929 and re issued in 1959. He also authored the books Lady Luck: The Theory of Probability, first published in 1963 and republished in 1982, Elementary Mathematical Analysis, and an autobiography called Scene of Change. The home of the Courant Institute at New York University is Warren Weaver Hall.
"Тержіме" меморандумы
Адамдар аударма мәселесін шифрлау мәселесі ретінде қарастыруға бола ма деп таңғалады. Орыс тіліндегі мақаланы қарастырғанда: "Бұл, әдетте, ағылшыз тілінде жазылған, бірақ белгілі бір ерекше символдармен кодталған. Енді мен осы кодты шешуге кірісемін." Warren Weaver, 1947 жылғы 4 наурыздағы Norbert Wiener-ге жазған хаты. Weaver алғаш рет 1947 жылғы наурыз айында кибернетик Norbert Wiener-ге жазған хатында жаратылыс тілдері арасында құжаттарды аудару үшін цифрлық компьютерлерді пайдалану мүмкіндігін айтқан. Келесі екі жылда Рокфеллер қорының әріптестері оны өз идеяларын кеңінен жеткізуге шақырды. Нәтижесінде ол 1949 жылғы шілдеде Нью-Мексико штатының Карлсбад қаласында жазылған, жай ғана "Аударма" деп аталатын меморандумды жазды. Бұл машиналық аударманың алғашқы күндеріндегі ең ықпалды жарияланым деп саналады, ол көптеген адамдар компьютерлердің неге қабілетті екенін түсінбестен бұрын мақсаттар мен әдістерді қалыптастырды және алдымен АҚШ-та, содан кейін әлемде зерттеулердің басталуына тікелей түрткі болды. Weaver-дің меморандумының әсері оның математика және есептеу техникасы саласындағы танымал біліміне ғана емес, сонымен қатар АҚШ үкіметтік мекемелеріндегі маңызды саясаткерлермен болған ықпалына байланысты. Weaver-дің меморандумы қарапайым сөзден-сөз аудару тәсілдерінен гөрі тиімді әдістерді ұсынуға бағытталған, олардың шектеулері көп еді. Ол төрт ұсыныс жасады. Біріншісі – көп мағыналылық мәселесін дереугі контекстті қарастыру арқылы шешуге болады. Мысалы, ағылшын тіліндегі "fast" сөзінің кем дегенде екі мағынасы бар: "жылдам" немесе "қозғалмайтын". Егер ағылшын мәтінін аудару керек болса, бұл екі мағына мақсат тіліндегі әртүрлі сөздерге сәйкес келуі мүмкін, ал сөзді дұрыс аудару үшін қандай мағынада қолданылғанын білу қажет. Weaver бұл мәселені аударуға тиіс сөздің жанындағы сөздерді қарастыру арқылы шешуге болатынын ұсынды және ол қажетті контексттік сөздердің саны салыстырмалы түрде аз болады деп болжады. Меморандумдағы екінші ұсыныс Маккалок пен Питтстің жүйке желілерінің алғашқы түріндегі жұмыстарынан шабыттанды. Weaver бұл нәтижелерді, егер белгілі бір шарттар берілсе, кез келген логикалық қорытынды компьютермен автоматты түрде шығарылуы мүмкін деп түсіндірді. Адам тілінің логикалық негізі бар болған жағдайда, Weaver аударманы формалды логика мәселесі ретінде қарастыруға болатынын болжады, бастапқы тілдегі "шарттардан" мақсат тіліндегі "қорытындыларды" шығару. Үшінші ұсыныс – шифрлау әдістерін аудармаға қолдануға болады. Мысалы, егер орыс мәтінін ағылшын тіліне аудару керек болса, орыс тіліндегі түпнұсқаны ағылшын мәтінінің шифрланған нұсқасы ретінде қарастыруға болады. Weaver екінші дүниежүзілік соғыстағы Шеннонның шифрлау және ақпарат теориясы бойынша құпия жұмысының әлеуетіне қатты әсер етті. Төртінші ұсыныс – барлық адам тілдеріне ортақ тілдік универсалдар болуы мүмкін, оларды аударма мәселесін жеңілдету үшін пайдалануға болады. Weaver бұл пікірін метафора арқылы дәлелдеді: "Бір-біріне ұқсас, ортақ негізге орнатылған, бірінен соң бірі қақпасыз биік мұнараларда тұратын адамдарды ойлап көріңіз. Олар бір-бірімен байланысуға тырысқанда, әрқайсысы өз мұнарасынан екіншісіне айқайлайды. Дыбысты тіпті жақын маңдағы мұнараларға жеткізу қиын, ал байланыс өте нашар. Бірақ, адам мұнарадан түскенде, ол барлық мұнараларға ортақ үлкен ашық жертөледе өзін табады. Мұнда ол мұнараларынан түскен адамдармен оңай және пайдалы байланыс орнатады". Ол 1948 жылы Америка философиялық қоғамының жылдық конференциясында "Қытай тілі салыстырмалы семантика тұрғысынан" атты мақаласын ұсынған Эрвин Райфлерден шабыттанды. Сол жылы Science журналында мақаланың тұжырымдамасы жарияланды, ол туралы меморандумда айтылған. Weaver-дің меморандумы басқа MT мамандарынан дереу әрекет етуді тудырды. Оқиға орнына алғаш келгендердің бірі меморандумда аталған Эрвин Райфлер болды.
One naturally wonders if the problem of translation could conceivably be treated as a problem in cryptography. When I look at an article in Russian, I say: 'This is really written in English, but it has been coded in some strange symbols. I will now proceed to decode.|Warren Weaver|Letter to Norbert Wiener, March 4, 1947|source=Weaver had first mentioned the possibility of using digital computers to translate documents between natural human languages in March 1947 in a letter to the cyberneticist Norbert Wiener. In the following two years, he had been urged by his colleagues at the Rockefeller Foundation to elaborate on his ideas. The result was a memorandum, entitled simply "Translation", which he wrote in July 1949 at Carlsbad, New Mexico. Said to be probably the single most influential publication in the early days of machine translation, it formulated goals and methods before most people had any idea of what computers might be capable of, and was the direct stimulus for the beginnings of research first in the United States and then later, indirectly, throughout the world. The impact of Weaver's memorandum is attributable not only to his widely recognized expertise in mathematics and computing, but also, and perhaps even more, to the influence he enjoyed with major policy makers in U. S. government agencies. Weaver's memorandum was designed to suggest more fruitful methods than any simplistic word for word approach, which had grave limitations. He put forward four proposals. The first was that the problem of multiple meanings might be tackled by the examination of immediate context. For example, the English word fast has at least two meanings which we can paraphrase as rapid or motionless. If we wish to translate an English text, it is likely that these two senses of fast correspond to different words in the target language, and in order to translate the word correctly one needs to know which sense is intended. Weaver proposed that this problem could be solved by looking at the words that occur in the vicinity of the word to be translated, and he conjectured that the number of context words that would be required is fairly small. The second proposal in the memorandum was inspired by work on an early type of neural networks by McCulloch and Pitts. Weaver interpreted these results as meaning that given a set of premises, any logical conclusion could be deduced automatically by computer. To the extent that human language has a logical basis, Weaver hypothesized that translation could be addressed as a problem of formal logic, deducing "conclusions" in the target language from "premises" in the source language. The third proposal was that cryptographic methods were possibly applicable to translation. If we want to translate, say, a Russian text into English, we can take the Russian original as an encrypted version of the English plaintext. Weaver was especially impressed with the potential of Shannon's classified work on cryptography and Information theory from World War II. Finally, the fourth proposal was that there may also be linguistic universals underlying all human languages which could be exploited to make the problem of translation more straightforward. Weaver argued for this position using a metaphor: "Think, by analogy, of individuals living in a series of tall closed towers, all erected over a common foundation. When they try to communicate with one another, they shout back and forth, each from his own closed tower. It is difficult to make the sound penetrate even the nearest towers, and communication proceeds very poorly indeed. But, when an individual goes down his tower, he finds himself in a great open basement, common to all the towers. Here he establishes easy and useful communication with the persons who have also descended from their towers". He was inspired by Erwin Reifler, who in 1948 presented a paper entitled "the Chinese Language in the Light of Comparative Semantics" at the American Philosophical Society annual conference. The abstract of the paper was published by Science in the same year, which was referred to in the memorandum. Weaver's memorandum triggered immediate action from the part of other MT specialists. One of the first people on the scene was Erwin Reifler, mentioned in the memorandum itself.
Ғылымның қорғаушысы
Уивер физика және химияның құралдары мен техникалары биологиялық процестер туралы білімді қаншалықты дамыта алатынын түсінді және Рокфеллер қорындағы лауазымын жылдар өткен соң Нобель сыйлығы және генетика немесе молекулалық биология саласына қосқан үлесі үшін басқа да наградаларға ие болған жас ғалымдарды іздеуге, қолдауға және оларды ынталандыруға пайдаланды.
Weaver understood how greatly the tools and techniques of physics and chemistry could advance knowledge of biological processes, and used his position in the Rockefeller Foundation to identify, support, and encourage the young scientists who years later earned Nobel Prizes and other honours for their contributions to genetics or molecular biology.
Марапаттар
1957 жылы Уивер Ұлттық ғылым академиясының «Халыққа қызмет еткені үшін» медалімен марапатталды. 1965 жылы ол заманауи адамдардың ғылымның мағынасын түсінуіне қосқан ерекше үлесі үшін алғашқы «Ғылым аркалары» медалімен және ғылымды кеңінен танытуға қосқан көрнекті үлесі үшін ЮНЕСКО-ның «Калинга» сыйлығымен марапатталды. Ол сонымен қатар «Ерен еңбегі үшін» медалін, «Құрмет легионы» офицері лауазымын және «Азаттық жолындағы қызметі үшін» корольдік медалін алды.
Weaver was awarded the Public Welfare Medal by the National Academy of Sciences in 1957. In 1965 he was awarded the first Arches of Science Medal for outstanding contributions to the public understanding of the meaning of science to contemporary men and women, and UNESCO's Kalinga Prize for distinguished contributions to the popular understanding of science. He also received the Medal for Merit, a position as an officer in the Legion of Honour, and the King's Medal for Service in the Cause of Freedom.
Басқа қызмет түрлері
Уивер Льюис Кэрроллдің "Әліс ғажайыптар елінде" шығармасына әуес болды. 1964 жылы 42 тілде 160 нұсқадан тұратын жинақ құрған Уивер, "Алиса көп тілде: Әліс ғажайып еліндегі аудармалар" атты "Алисаның" аударма тарихы туралы кітап жазды. Кітапта автор Льюис Кэрроллдың (пастор Чарльз Доджсонның) авторлық гонорарлары мен рұқсаттарға қатысты жазысқан хаттарынан үзінділер келтірілген, себебі "Алисаның" даңқы әлем жүзіне тарады. Ғалым болғандықтан, тіпті әдебиет саласында да, Уивер әртүрлі аудармалардың сапасын бағалау үшін әдіс ойлап тапты, ол "Қабыланған шай кеші" сахнасындағы абсурдтылықтарға, сөзжұмбақтарға және логикалық әзілдерге назар аударды. Оның байланыстары бағалау жұмысына қатысқан әріптестердің ерекше тізімін ұсынды, соның ішінде антрополог Маргарет Мид (Оңтүстік Тынық мұхитының пиджин тіліндегі аудармасы үшін), көп жылғы Иерусалим мэрі Тедди Коллек және Нобель сыйлығының лауреаты биохимик Хьюго Теорелл (швед). "Алиса таңғажайып әлемде" (2015) кітабы Уивердің еңбегін жалғастырып, 174 тілдегі "Алисаның" аудармаларын ұқсас тәсілмен талдайды.
Weaver was fascinated by Lewis Carroll's Alice's Adventures in Wonderland. In 1964, having built up a collection of 160 versions in 42 languages, Weaver wrote a book about the translation history of Alice, called Alice in Many Tongues: The Translations of Alice in Wonderland. Among other features, it provides excerpts from the business correspondence of the author, Lewis Carroll (the Reverend Charles Dodgson), dealing with publishing royalties and permissions as Alice's fame snowballed worldwide. Ever the scientist, even in the area of literature, Weaver devised a design for evaluating the quality of the various translations, focusing on the nonsense, puns and logical jokes in the Mad Tea Party scene. His range of contacts provided an impressive if eccentric list of collaborators in the evaluation exercise, including anthropologist Margaret Mead (for the South Pacific Pidgin translation), longtime Jerusalem mayor Teddy Kollek, and Nobel laureate biochemist Hugo Theorell (Swedish). The book Alice in a World of Wonderlands (2015) continues and updates Weaver's endeavour, analyzing Alice translations in 174 languages in a similar vein.