Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Поляк математигі және физигі (1909–1984)
Polish mathematician and physicist (1909–1984)
Станислав Марцин Улам (13 сәуір 1909 – 13 мамыр 1984) – поляк еврей математигі, ядролық физик және компьютер ғалымы. Ол Манхэттен жобасына қатысып, термоядролық қарудың Теллер–Улам жобасын жасады, жасушалық автомат тұжырымын ашты, Монте-Карло есептеу әдісін ойлап тапты және ядролық импульстік қозғалтқышты ұсынды. Таза және қолданбалы математикада ол бірқатар теоремаларды дәлелдеді және бірнеше болжамдарды ұсынды. Лембергте (Австрия-Мажарстан) бай поляк еврей отбасында дүниеге келген; Улам Львов политехникалық институтында математиканы оқыды, онда 1933 жылы Казимеж Куратовский мен Влодзимиерж Стожек басшылығымен докторлық диссертациясын қорғады. 1935 жылы Варшавада танысқан Джон фон Нойман оны Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы Жоғары оқу ортасына бірнеше айға шақырды. 1936 жылдан 1939 жылға дейін ол жазда Польшада, ал академиялық жылдарды Гарвард университетінде (Кембридж, Массачусетс) өткізді, онда эргодикалық теория бойынша маңызды нәтижелерге қол жеткізу үшін жұмыс істеді. 1939 жылдың 20 тамызында ол 17 жасар ағасы Адам Уламмен бірге АҚШ-қа соңғы рет сапарлады. 1940 жылы Висконсин университетінде (Мэдисон) ассистент-профессор, ал 1941 жылы АҚШ азаматы болды. 1943 жылдың қазан айында Ханс Бете оны Нью-Мексикодағы Лос-Аламос зертханасында Манхэттен жобасына қатысуға шақырды. Ол жерде ол имплозиялық қаруға қажетті жарылғыш линзалардың мінез-құлқын болжау үшін гидродинамикалық есептеулермен айналысты. Ол Эдвард Теллердің тобында жұмыс істеді, Теллер мен Энрико Ферми үшін Теллердің «Супер» бомбасының жобасын жасады. Соғыстан кейін ол Оңтүстік Калифорния университетінде доцент болып жұмыс істеді, бірақ 1946 жылы термоядролық қарулар бойынша жұмыс істеу үшін Лос-Аламосқа оралды. Әйелдерден құралған «компьютерлер» тобының көмегімен ол Теллердің «Супер» жобасының жұмыс істемейтінін анықтады. 1951 жылдың қаңтарында Улам мен Теллер барлық термоядролық қарулардың негізі болған Теллер–Улам жобасын ұсынды. Улам зымырандарды ядролық қуатпен қоздыру мәселесін қарастырды, бұл мәселемен «Ровер» жобасы айналысты, және «Ровер» ядролық термиялық зымырасына балама ретінде ұшқыш үшін шағын ядролық жарылыстарды пайдалануды ұсынды, бұл «Орион» жобасы ретінде белгілі болды. Ферми, Джон Паста және Мэри Цингумен бірге Улам Ферми–Паста–Улам–Цингу мәселесін зерттеді, ол сызықты емес ғылым саласының дамуына түрткіс болды. Ол, ең алдымен, электронды компьютерлердің белгілі шешімі жоқ функцияларға статистикалық әдістерді қолдануды практикалық еткенін түсінгені үшін танымал. Компьютерлердің дамуымен Монте-Карло әдісі көптеген мәселелерді шешуде кең таралған және стандартты тәсілге айналды.
Stanisław Marcin Ulam (; 13 April 1909 – 13 May 1984) was a Polish Jewish mathematician, nuclear physicist and computer scientist. He participated in the Manhattan Project, originated the Teller–Ulam design of thermonuclear weapons, discovered the concept of the cellular automaton, invented the Monte Carlo method of computation, and suggested nuclear pulse propulsion. In pure and applied mathematics, he proved some theorems and proposed several conjectures. Born into a wealthy Polish Jewish family in Lemberg, Austria Hungary; Ulam studied mathematics at the Lwów Polytechnic Institute, where he earned his PhD in 1933 under the supervision of Kazimierz Kuratowski and Włodzimierz Stożek. In 1935, John von Neumann, whom Ulam had met in Warsaw, invited him to come to the Institute for Advanced Study in Princeton, New Jersey, for a few months. From 1936 to 1939, he spent summers in Poland and academic years at Harvard University in Cambridge, Massachusetts, where he worked to establish important results regarding ergodic theory. On 20 August 1939, he sailed for the United States for the last time with his 17 year old brother Adam Ulam. He became an assistant professor at the University of Wisconsin–Madison in 1940, and a United States citizen in 1941. In October 1943, he received an invitation from Hans Bethe to join the Manhattan Project at the secret Los Alamos Laboratory in New Mexico. There, he worked on the hydrodynamic calculations to predict the behavior of the explosive lenses that were needed by an implosion type weapon. He was assigned to Edward Teller's group, where he worked on Teller's "Super" bomb for Teller and Enrico Fermi. After the war he left to become an associate professor at the University of Southern California, but returned to Los Alamos in 1946 to work on thermonuclear weapons. With the aid of a cadre of female "computers" he found that Teller's "Super" design was unworkable. In January 1951, Ulam and Teller came up with the Teller–Ulam design, which became the basis for all thermonuclear weapons. Ulam considered the problem of nuclear propulsion of rockets, which was pursued by Project Rover, and proposed, as an alternative to Rover's nuclear thermal rocket, to harness small nuclear explosions for propulsion, which became Project Orion. With Fermi, John Pasta, and Mary Tsingou, Ulam studied the Fermi–Pasta–Ulam–Tsingou problem, which became the inspiration for the field of nonlinear science. He is probably best known for realizing that electronic computers made it practical to apply statistical methods to functions without known solutions, and as computers have developed, the Monte Carlo method has become a common and standard approach to many problems.
Польша
Улам 1909 жылғы 13 сәуірде Галицияның Лемберг қаласында дүниеге келген. Ол кезде Галиция Австрия-Мажарстан империясының Галисия және Лодомерия Корольдігінің құрамында болды, поляктар үшін бұл Австрияның бөлінісі ретінде танымал еді. 1918 жылы ол жаңадан құрылған Польшаның, Екінші Польша Республикасының бөлігіне айналды және қала өзінің польша тіліндегі атын қайта алды – Львов. 1931 жылдан 1935 жылға дейін ол Вильнода (Вильнюс), Венада, Цюрихте, Парижде және Кембриджде (Англия) саяхаттап, оқыды, онда ол Г.Х. Хардимен және Субраманьян Чандрасекармен танысты. Ферми бұл күшке сызықтық емес компонент қосуды ұсынды, оны орын ауыстырудың квадратына немесе кубына пропорционал немесе одан да күрделі "бұзылған сызықтық" функцияға сәйкес таңдауға болады. Бұл қосымша Ферми–Паста–Улам–Цингу проблемасының кілтті элементі болып табылады, ол көбінесе FPUT аббревиатурасымен белгіленеді. Колорадо штатында, Гамов, Рихтмайер және Хокинс достарымен қайта қосылғаннан кейін, Уламның ғылыми қызығушылығы биологияға бұрылды. 1968 жылы осы бағыттың маңыздылығын мойындаған Колорадо университетінің Медицина мектебі Уламды биоматематика профессоры қызметіне тағайындады, ол өмірінің соңына дейін осы лауазымда қызмет етті. Лос-Аламос әріптесі Роберт Шрантпен бірге ол «Эволюциялық процестердің қарқынына қатысты мәселелерді сандық модельдеуге жасалған кейбір элементарлық әрекеттер» деген баяндама жариялады, онда оның бұрынғы тармақталу процестері туралы идеялары эволюцияға қолданылды. 1982-1983 жылдары Калифорния университетінде (Дэвис) және 1980-1984 жылдары Рокфеллер университетінде демалысқа шыққаннан басқа,
Ulam was born in Lemberg, Galicia, on 13 April 1909. At this time, Galicia was in the Kingdom of Galicia and Lodomeria of the Austro Hungarian Empire, which was known to Poles as the Austrian partition. In 1918, it became part of the newly restored Poland, the Second Polish Republic, and the city took its Polish name again, Lwów. From 1931 until 1935, he traveled to and studied in Wilno (Vilnius), Vienna, Zürich, Paris, and Cambridge, England, where he met G. H. Hardy and Subrahmanyan Chandrasekhar. Fermi proposed to add to this force a nonlinear component, which could be chosen to be proportional to either the square or cube of the displacement, or to a more complicated "broken linear" function. This addition is the key element of the Fermi–Pasta–Ulam–Tsingou problem, which is often designated by the abbreviation FPUT. In Colorado, where he rejoined his friends Gamow, Richtmyer, and Hawkins, Ulam's research interests turned toward biology. In 1968, recognizing this emphasis, the University of Colorado School of Medicine appointed Ulam as Professor of Biomathematics, and he held this position until his death. With his Los Alamos colleague Robert Schrandt he published a report, "Some Elementary Attempts at Numerical Modeling of Problems Concerning Rates of Evolutionary Processes", which applied his earlier ideas on branching processes to evolution. Except for sabbaticals at the University of California, Davis from 1982 to 1983, and at Rockefeller University from 1980 to 1984,</blockquote>
Тиімділігі мен мұрасы
Улам Лос-Аламос зертханасының ядролық жобасы аясында сутек бомбасын жасауға қатысты. 1929 жылы студент кезінде алғашқы мақаласын жариялағаннан бастап өмірінің соңына дейін Улам математика жайында үздіксіз жазды. Уламның жарияланған еңбектерінің саны 150-ден астам. Монте-Карло әдісі кеңінен таралған және стандартты есептеу тәсіліне айналды, бұл әдіс көптеген ғылыми проблемаларды шешуге қолданылды.
Ulam participated in the creation of a hydrogen bomb as part of the Los Alamos Laboratory nuclear project. From the publication of his first paper as a student in 1929 until his death, Ulam was constantly writing on mathematics. The list of Ulam's publications includes more than 150 papers. The Monte Carlo method has become a ubiquitous and standard approach to computation, and the method has been applied to a vast number of scientific problems.