Кіріспе

Тора "жер жолы" Тора им Дерех Эрец (Тора "жер жолы" деген сөзбен) – раввиндік әдебиетте жиі кездесетін түйіндеме. Бұл сонымен қатар, Рабби Самсон Рафаэль Хирш (1808–1888) қалыптастырған, дәстүрлі сақталған иудаизм мен қазіргі заман арасындағы қарым-қатынасты ресми түсініктемеге енгізген ортодоксал иудаизмнің философиясын білдіреді. Кейбір зерттеушілер осы ортодоксал иудаизмнің нұсқасын нео-ортодоксализм деп атайды, ал кейбір тарихнамалық еңбектерде – Франкфурт ортодоксализмі деп аталады.

Дерек-Эрец

"Тора им Дерек Эрец" деген сөз тіркесі алғаш рет Мишнада, Авот трактатының (2:2) бөлімінде кездеседі: "Тораны Дерек Эрецпен бірге оқу – әдемі, себебі екеуімен де айналысу адамды күнәні ұмытуға көмектеседі". Дерек Эрец термині, сөзбе-сөз "жердің жолы" деген мағынаны білдіреді, раввиндік әдебиетте мағынасы кең және әртүрлі, оның ішінде күнкөріс табу және лайықты мінез-құлық таныту сияқты мәселелерді қамтиды.

Өзін-өзі қамтамасыз ету

Жоғарыда айтылған Мишнадағы Дерек Эрецтің мағынасы әдетте «күн көріс табу» деп түсіндіріледі, сондықтан Мишна «Тораны оқумен «күн көріс табуды» үйлестіру әдемі» деп оқылады. Сәйкесінше, раввиндік пікірде күн көріс табуға қатысты жалпы талап бар, бірақ адам Тораны оқып, онымен өмір сүре алатындай болуы керек. Бұл пікір еврей заңында да бекітілген: «[Адам] күн сайын өзінің күнкөрісіне жететіндей жұмыс істеуі керек, ал қалған уақытта күндіз де, түнде де Торамен айналысуы керек. Өзін өзінің қолымен асыраған адамның дәрежесі жоғары». Бұл заңдастырудың тілі раввиндік әдебиетте жұмыстың өзіне берілген құндылықты көрсетеді, сонымен қатар жұмысты рухани, емес материалдық мақсатқа жету құралы ретінде қарастыру қажеттігін білдіреді. (Сондай-ақ, Кохелет Рабба 1:34 қараңыз). Осылайша, Пиркей Авот 4:1-де айтылғандай:
Кім бай? Өзінің несібесіне қанағат етуші адам. (Зәбур 128:2) «Егер сен өз қолыңның еңбегімен жесең, бақыттысың, саған жақсылық болсын»; «саған бақыт» осы дүниеде, «саған жақсылық» Келешек Әлемде. Раши осы аятқа түсіндіріп, өзін-өзі асыраған адам осы дүние мен соңғы дүниені мұраға алады дейді. Сонымен қатар, осы кең таралған Мишнада жұмыс істеу қажеттігімен бірге материалдыққа құмарлыққа қарсы ескерту де берілген. Шындығында, осындай үйретімдер Танахта («Құдай біреуін екіншісімен теңестіру үшін жаратты» Екклесиаст 7:14), Мидрашта және жалпы раввиндік әдебиетте кеңінен таралған. Тіпті кәсіп таңдау да шектеледі: Мишна Берурада қарапайым адамдардың (בעלי בתים) бизнес-әрекеттері Тораны оқуға бағынышты болуы керек, және қажет болған жағдайда, оқу үшін күн сайын 3 немесе 4 сағат бөліп, осы көлемде оқуға мүмкіндік беретін өмір салтын шектеуі керек. Китзур Шулхан Арухта былай делінеді: «Егер сіз өмір сүру үшін бизнеспен немесе кәсіппен айналыссаңыз, байлық жинауға ұмтылмаңыз, бірақ отбасыңызды асырау, қайырымдылық жасау және балаларыңызды Тораны оқуға тәрбиелеу үшін жұмысыңызды жалғастырыңыз». Раббиндік дәстүр де тиісті тепе-теңдікке қол жеткізудің практикалық және философиялық қиындықтар тудыратынын мойындайды (мысалы, шектеулі кәсіптік білімге қарсы секулярлық білім алу қажеттігі), сондықтан әртүрлі мәселелер кеңінен талқыланады: (i) Талмудтағы әртүрлі трактаттарда; (ii) халахикалық әдебиетте; (iii) еврей философиясында, хасидтік ойлар мен мусарлық әдебиетте (құдайлық қамқорлық туралы талқылауды қараңыз). Кабалистік және хасидтік ойларда да жұмыс оң мәнге ие: Шатырды салу үшін барлық түрдегі жұмысты қамтитын отыз тоғыз еңбек қажет болды. Адам ата білім ағашының жемісін жегенде жұмыс міндетті болды, бұл қасиеттілік ұшқындарын басқа жаққа түсірді. Біздің барлық жұмысымыз, оның рухани немесе материалдық мақсатына қарамастан, осы бұзылған ыдыстарды қайта құруға қызмет етеді. Егер біреу өз жұмысын немесе бизнесін адал түрде атқарса, онда ол Шатырды салғандай болады.

Табиғат әлемі туралы білім

Махарал, Джуда Лоу (1525–1609), Дерек Эрецтің тек "көрінуге" шектелімегенін, керісінше, оның тұжырымдамасы "табиғи әлемде әрекет ету" дегенді қамтиды деп көрсетеді. Махарал өзінің "Дерек Хаим" еңбегінде кейінгі Мишна, Авот 3:21 туралы пікір білдіреді.

Мәдениет пен қоғам туралы білім

Раввин Самсон Рафаэль Хирш (1808–1888), жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, Дерех Эрец ұғымын кеңейтіп, мәдениет және қоғам туралы жан-жақты білімді және олармен тиісті қарым-қатынасты қамтитын тұңғыш ғалымдардың бірі болды. Хирш былай деп мәлімдейді: "Дерех Эрец – адамның өмір сүруі, миссиясы және әлеуметтік өмірі жер бетінде, жердегі құралдар мен жағдайларды пайдалана отырып жүзеге асырылуының нәтижесінде туындайтын барлық нәрсені қамтиды. Сондықтан бұл термин, ең алдымен, күнкөріс табу және әлеуметтік тәртіпті сақтау жолдарын сипаттайды. Оған сонымен қатар әлеуметтік тәртіп қалыптастырған әдет-ғұрыптар мен әдеп нормалары, сондай-ақ гуманитарлық және азаматтық білімге қатысты мәселелер де жатады." (Pirkei Avot-қа түсіндірме) Хирштің көзқарасы еврей заңын қатаң сақтаудан ешқандай жаңылмауды талап етеді. Қазіргі замандағы ортодоксал иудаизмнің "Тора им Дерех Эрец" деп аталатын философиясы төменде талқыланады.

Раввин С. Р. Хирш

1851 жылы Хирш алғаш рет Франкфуртқа келгенде, ол Тора им Дерех Эрецті өзінің қауымы, Израильдік діни қоғамның "туы" деп жариялады – бұл тіркес содан бері Хирштің өзімен де, оның философиясымен де байланыстырылып келеді. Көріп отырғанымыздай, Хирш Дерех Эрецті зайырлы әлем туралы кең білімді қамтуда бірегей болған жоқ; оның рөлі қазіргі заманға нақты жауап беретін Дерех Эрец философиясын қалыптастыру болды. Хирштің философиясы православие шеңберінде әртүрлі интерпретацияланды.

Нео-Православ: "Брюер" қауымдастықтары

1851 жылы Хирш Франкфурт-на-Майн қаласындағы бөлінген православие қауымының раввині болып шақырылды. Бұл қауым көп ұзамай «заманауи қауымдардың» үлгісіне айналды, олар православиелік дәстүрлерді қатаң сақтады, кейде оны «Франкфурт православиесі» деп атады. Хирштің күйеу баласы, раввин доктор Шломо Зальман (Соломон) Брюер, оның қайтысынан кейін оның орнын басты. Франкфурт қауымы әулет құрудан сақтандырып, Хирштің ұлын мұрагер етіп тағайындамады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін діни либерализмді жоққа шығару үшін қауымның жақтастары өздерін «Жаңа православие» деп атауға бастады, бұл лютерандық қозғалыстың ұқсас бағытын көрсетеді («Жаңа православие» деп аталады). Осылайша, бұл кезде Хирштің романтикалық либерализмі мен 1848 жылғы азаматтық құқықтар үшін күрес құндылықтары маңызсыз болды, ал Веймар Германиясы мәдениетінің көптеген элементтерін қабылдамау кеңінен таралды. Соломон Брюер мен Исаак Брюер қауымның осы консервативтік бетбұрысына жетекшілік етті. Кристалл түнінен кейін Брюер отбасы Антверпенге, содан кейін Нью-Йоркке көшті. Нью-Йоркте Брюер Вашингтон Хайтста көптеген неміс босқындары арасында қауым құрды, ол Франкфурт қауымының әдет-ғұрыптары мен салтына жақын болды. «Хал Адат Ешурун» деп аталатын қауым көбінесе «Брюер қауымы» деп танылады. Раввин Шимон Шваб, сонымен қатар Франкфурттан шыққан, 1995 жылы қайтыс болғанға дейін «Брюер» қауымының екінші раввині болды. Соломон Брюер мен Иосиф Брюер көбінесе Хирштің зияткерлік мұрагерлері деп есептеледі, ал Шваб дәстүрлі литвалық православие қауымдастықтарымен байланысты. Брюер қауымы «Тора және әлемдік тәжірибе» қағидасын американдық өмірге абайлап қолданды, уақыт өте келе оның қолданысын шектеді. Шваб заманауи моральдық көзқарастардың зайырлы мәдениет пен әдебиеттегі қауіп-қатері туралы ескертті және Жаңа православие жақтастары берік сенім мен білімге ие болуы керектігін, сондай-ақ зайырлы әлеммен қарым-қатынаста сақ болуы керектігін атап өтті. Шваб сондай-ақ Тораны ешқашан зайырлы біліммен теңестіруге болмайтынын жиі айтты. «Тораны оқу – яһудилердің ең жоғары міндеті», және «Тораға тең болатын нәрсе бар деген ұсыныс – ең жоғары дәрежедегі құдайға қарсы келеді; Тора бәрінен жоғары, ал өмірдегі барлық нәрсе Жазба және Ауызша Тораға сәйкес жүргізілуі керек». Дегенмен, саудаға немесе кәсіптерге кіру Тора өмірінің жарамды бөлігі ретінде қарастырылады, оны тиісті зайырлы білім беру жеңілдетеді (бірақ кампус өмірі «әдепсіз» екені ескеріледі). «Кімде-кімнің кәсіби өмірін халахаға сәйкес жүргізуі – бұл өзі Тораның іс-әрекеті». Адам «Тораның іскерлік және кәсіби өмірдегі басымдығын орнатуы керек, сонда оның мінез-құлқы тіпті өмірінің «әлеуметтік» бөлігін де қасиеттілікке айналдырады». Қауым идеологиялық тұрғыдан қазіргі православие мен хареди иудаизмінен («Ультраортодоксалдық») тыс орналасқан. Хареди иудаизміне қатысты Шваб, Жаңа православие бүгінгі Рошеи иешивасының көпшілігі ашық түрде қолдамайтын жол болғанымен, «Тора ғана» және «Тора және әлемдік тәжірибе» лагерлері қатар өмір сүре алатынын мойындады. «Егер адамның басты мақсаты – «Жаратушыдан қорқу» («Ирас Шамаим») және шындықты іздеу болса, онда әркім қай мектепті таңдау керектігін өзі шеше алады». Іс жүзінде қауым Американың хареди «Агудат Исраил» ұйымымен толық байланыста, ал ол қазіргі заманғы православие «Одағынан» аулақ. Бұл қозғалыс қазіргі православиеден біршама алыс. Шваб қазіргі православиенің Хирштің идеяларын дұрыс түсінбегенін санайды: халаха стандарттарына және Тораның зайырлылыққа қарағанда салыстырмалы басымдығына қатысты; «Тора және әлемдік білім» тақырыбын қараңыз. Сонымен қатар, Брюер Хирштің «Аустрит» (бөліну) философиясының ықпалымен «сенбеуші ұйымды яһуди халқының заңды өкілі ретінде тануға көнбеді». Осы себепті ол «Дүниежүзілік сионистік ұйым мен еврей агенттігіне қосылған «Мизрахи» қозғалысына қарсы болды».

Қазіргі заманғы ықпал

Тора им Дерек Эрец православие иудаизміндегі философия ретінде маңызды ықпалымен қала береді. Көбінесе Вашингтон Хайтстің "Брюер" қауымдастығымен байланысты болғанымен, бұл философия қазіргі православие иудаизміне және белгілі бір деңгейде хареди иудаизміне де әсер етеді. (Қазіргі православие иудаизміндегі дерек эрец тақырыбын талқылау үшін "Құдайдың құдіреті" деген мақалаға қараңыз.)

Қазіргі православие

Тора им Дерек Эрец – қазіргі православие үшін, әсіресе иудаизм мен зайырлы мәдениеттің синтезіне қатысты идеологияның маңызды көзі. Қазіргі православие дінінің сол жағындағы ұйымдар "кең түсіндіруді" қабылдады, бірақ сыншылар философиялық мәселелерді ескермей, халахтағы "салыстырмалы түрде бос ұстанымдарының" оларды Тора им Дерек Эрец шеңберінен шығаратынын айтады. Оң жақтағы "кең түсіндіру" Тора Умаддамен (Тора және зайырлы білім) – Ешива университетімен тығыз байланысты қазіргі православие философиясымен үлкен жақындыққа ие, оның мақсаты – Тораны оқу мен зайырлы білімді адамның бойында біріктіру. Дегенмен, олардың арасындағы басты айырмашылық – көңіл шоғырлауда. Тора Умадда бойынша, "[б]із ғылым мен дінді жеке салалар ретінде қарастыруды ұнатамыз" (Самуэль Белкин, ашылу лекциясы, 1943), ал Тора им Дерек Эрец Тораның зайырлы білімге басымдығын және Торалық ой-сананы зайырлы білімге қолдануды мақсат етеді. Тора Умадда тақырыбына толығырақ қараңыз.

Нео-Православтық

Жоғарыда айтылғандай, "Breuer" қауымдастығы философияны тығыз қолдануды жалғастыруда. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстан бері, қауымдастық жоғарыда көрсетілгендей, "орташа түсініктен" "тар түсінікке" қарай көшті.) Сол сияқты, "тар түсінік" ұлдардың жоғары мектептеріндегі оқу бағдарламаларын басшылыққа алады. Басқа хареди қауымдастықтары, "Тора ғана" мектебі, Тора им Дерех Эрецтен одан да алыс. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері осы лагерьде барлық зиятектерлік қабілеттерді тек Тораны оқуға бағыттауға идеологиялық бейімділік пайда болды – мектептерде, ешивотта және коллельдерде. Осылайша, барлық жағдайда ең дұрыс жол – мүмкіндігінше ұзақ уақытқа Тораны толық уақытты оқуға берілу; "әлемге шығу – тек басқа амал қалмағанда ғана қабылданатын жол". Мұнда Хиршиандық модель horaat sha'ah ретінде қарастырылады, яғни 1800 жылдардағы Батыс Еуропаның ерекше жағдайларына қатысты "уақытқа байланысты нұсқау". (Еске сала кетейік, Хирш өзі бұл пікірге келесідей жауап берді: "Тора им Дерех Эрец – қиын, уақытпен шектелген түсініктердің бөлігі емес; ол – біздің даналарымыздың ежелгі, дәстүрлі білімі, ол барлық жерде және барлық уақытта сынақтан өтті". (Gesammelte Schriften vi, 221-бет); толық ақпарат үшін Джозеф Брейерге қараңыз.)