Жаңа түрлі діндердегі үштік қасиеттер және Ұш Құдай анасы

Кіріспе

Неопаганизмдегі құдайлардың үштігі – неопаганизмнің белгілі бір түрлеріндегі Үш Құдай

Үш Құдай – көптеген неопаган діни және рухани дәстүрлерде құрметтелген құдай немесе құдай архетипі. Неопагандық қолданыста Үш Құдай бір тұлғада біріккен үш түрлі аспект немесе бейнелердің үштігі ретінде қарастырылады. Бұл үш бейнені көбінесе Қыз, Ана және Қартайған ана деп атайды, олардың әрқайсысы әйел өмірінің жеке кезеңін және Ай фазасын бейнелейді, сондай-ақ көбінесе аспан, жер және тозақ әлемінің бірін басқарады. Викканың әртүрлі формаларында оның еркек серігі – Мүйізді Құдай. Үш Құдай туралы 20-ғасырдың басы мен ортасындағы ақын, романист және мифограф Роберт Грейвстің «Ақ Құдай» және «Грек мифтері» кітаптарында, сондай-ақ оның өлеңдері мен романдарында көп жазылған. Қазіргі заманғы неопагандық Үш Құдай туралы түсініктер Грейвске зор әсер етті, ол оны барлық нағыз поэзияның мәңгілік музасы деп санады және оның ежелгі табынуын болжады, өз заманының ғылымына, көркем әдебиетіне және мифологиясына сүйенді, әсіресе Джейн Эллен Харрисон және басқа Кембридж ритуалшыларының еңбектеріне. Грек мифологиясының венгр ғалымы Карл Керени грек мифологиясындағы үш ай құдайының жатқандығын да анықтады. Археолог Мария Гимбутас еуропалық мәдениеттердегі ғаламдық Үш Құдайға табынудың ежелгі дәстүрін де дәлелдеді, бірақ Грейвс сияқты, оның осы теорияларды көптеген байланыссыз мәдениеттерге жалпылауы және әртүрлі мәдениеттерді біртұтас мәдени және діни бейнеге біріктірудің нақты көзі жоқ дау тудырды. Көптеген неопагандық сенім жүйелері Грейвс пен Гимбутас ұсынған жалпыға ортақ, мәдени Үш Құдай бейнесін қабылдайды, ал бұл идеялар феминизмге, әдебиетке, Юнг психологиясына және әдеби сынға әсер етуді жалғастыруда.

Шығу тегі

Көне діндерде үштік немесе үш құдай, немесе үштік топтарында пайда болған құдайлар белгілі болған. Жақсы танымал мысалдарға Тридеви (Сарасвати, Лакшми және Парвати), Триглав (славяндар), Хариттер (Инабат), Хора (Маусымдар, ежелгі грек-эллиндік санауда үш түрлі болған), және Мойра (Тағдырлар) жатады. Кейбір құдайлар әдетте жеке тұлға ретінде бейнеленген, бірақ үштік сипаттары да болған. Мысалы, Стимфалоста Гера қыз, бойжеткен және жесір ретінде құлшылыққа алынған.

Юнгтің архетип теориясы

Үш құдайлық әйел архетипі Карл Юнг пен Карл Керенийдің еңбектерінде және олардың ізбасары Эрих Нойманның кейінгі еңбектерінде талқыланады. Юнг құдайлардың үштікке орналасуын адам психикасының және мәдениетінің ең алғашқы деңгейінде туындайтын үлгі деп қарастырды. 1949 жылы Юнг пен Керений Грециядағы үш әйел құдайлар тобының тек еркек құдаймен байланысқанда ғана төртеулікке айналатынын айтты. Олар Диана мысалын келтіреді, ол Зевспен, еркек құдаймен қарым-қатынасы арқылы ғана үш түрге (Қыз, Әйел, Ана) ие болады. Олар әртүрлі мәдениеттер мен топтардың сандар мен ғарыштық денелерді жынысқа қатысты байланыстыратынын атап көрсетеді. Керений 1952 жылы Гера және басқа да бірнеше грек құдайларының Қыз-Ана-Крон типіндегі үш ай құдайлары болғанын жазды. Мысалы, Керений былай деп жазады: «Герада мифологиялық және ғаламдық трансформацияның сәйкестігі гректердің айды көрген үш кезеңіне дейін жетті: ол жас қыз ретінде толысқан айға, толық ай ретінде толыққан әйелге, ал кемитін ай ретінде тастап кетілген, суырылып бара жатқан әйелдерге сәйкес келді». Ол грек мифологиясындағы үш әйел құдайлардың ай циклымен байланысты екенін айтады; аталған кітапта ол Афинаны да үш ай құдайы ретінде қарастырады, Аристотельдің Афина – Ай болған, бірақ «тек» Ай емес деген сөзін еске алады. Нейман өзінің Ұлы Ана архетипінің мысалдарын талқылағанда Тағдырды «Ұлы Ананың үштік нысаны» деп атайды, сондай-ақ «олардың үш, тоғыз немесе сирек он екіге пайда болу себебін барлық жаратылған нәрселердің негізінде жатқан үштік құрылымнан іздеу керек; бірақ бұл жағдайда ол барлық өсудің үш уақыт кезеңіне (басталу, орта, аяқталу, туу, өмір, өлім, өткен, қазіргі, болашақ) қатысты» дейді. Эндрю фон Хенди Нейманның теориялары дөңгелек пікірге негізделгенін, яғни еуроцентристік әлемдік мифологияның еуропалық мифологиядан туындаған әлеуметтік-мәдени эволюциялық үлгіні бейнелейтін жеке психологиялық дамудың әмбебап моделіне дәлел ретінде қолданылатынын жазады.

The Triple Goddess as an archetype is discussed in the works of both Carl Jung and Karl Kerényi, and the later works of their follower Erich Neumann. Jung considered the general arrangement of deities in triads as a pattern which arises at the most primitive level of human mental development and culture. In 1949 Jung and Kerényi theorized that groups of three goddesses found in Greece become quaternities only by association with a male god. They give the example of Diana only becoming three (Daughter, Wife, Mother) through her relationship to Zeus, the male deity. They go on to state that different cultures and groups associate different numbers and cosmological bodies with gender. Kerenyi wrote in 1952 that several Greek goddesses were triple moon goddesses of the Maiden Mother Crone type, including Hera and others. For example, Kerényi writes:

With Hera the correspondences of the mythological and cosmic transformation extended to all three phases in which the Greeks saw the moon: she corresponded to the waxing moon as maiden, to the full moon as fulfilled wife, to the waning moon as abandoned withdrawing women". He goes on to say that trios of sister goddess in Greek myth refer to the lunar cycle; in the book in question he treats Athene also as a triple moon goddess, noting the statement by Aristotle that Athene was the Moon but not "only" the Moon. In discussing examples of his Great Mother archetype, Neumann mentions the Fates as "the threefold form of the Great Mother", details that "the reason for their appearance in threes or nines, or more seldom in twelves, is to be sought in the threefold articulation underlying all created things; but here it refers most particularly to the three temporal stages of all growth (beginning middle end, birth life death, past present future)." Andrew Von Hendy writes that Neumann's theories are based on circular reasoning, whereby a Eurocentric view of world mythology is used as evidence for a universal model of individual psychological development which mirrors a sociocultural evolutionary model derived from European mythology.

Мария Гимбутас

Ғалым Мария Гимбутастың индуевропалық "Ескі Еуропа" (б.з.д. 6500–3500) аймағындағы қадірлі құдайларға негізделген мәдениетке қатысты теориялары Нью-Эйдж және экофеминисттік топтар тарапынан кеңінен қабылданып, қолдау тапты. Оның қадірлі құдайларға негізделген "Ескі Еуропа" тезисіне қатысты академиялық күмәншілік кеңінен таралған. Гимбутаның дәлелдері мерзімдеу, археологиялық контекст және типологиялық жіктеулер тұрғысынан сынға алынды, көптеген археологтар оның қадірлі тәңір гипотезасын ықпалсыз деп санайды. Лорен Талалай Гимбутаның соңғы кітабы "Тірі қадірлі құдайлар" туралы пікір білдіріп, оны "жақсы ойластырылған тезиске қарағанда, сенімнің жаршысы сияқты" екенін айтты, сондай-ақ: "Егер үшбұрыш әйелдің кіндік аймағын бейнелейтін болса, немесе кірпі жалқылауға ұқсаса (!), немесе иттер классикалық мифологияда өліммен байланысты болса, осы бейнелердің бәрін "қайта жаратудың құдіретті қадірлі құдайымен" байланыстыруға ешқандай негіз жоқ" деді. Линн Мескелл мұндай тәсілді "жауапкершіліктен шеттеу" деп бағалады. Алайда, тіл білімі маманы М. Л. Вест Гимбутаның қадірлі құдайларға негізделген "Ескі Еуропа" дінінің патриархалдық Индоевропалық дінмен ығыстырылуы туралы негізгі тезисін "негізінен дұрыс" деп атады. Оның теорияларын академиялық ортада қабылдамау кейбір феминист авторлар, оның ішінде Синтия Эллер тарапынан да қолдау тапты. Ал басқалар оның айтуынша, оның тарихнамасы еркектерге басымдық берілген тарихтарға қарсы тұрып, әйелдердің күшін арттыратын құдіретті миф құрайды деп санайды.

Көркем әдебиет, кино және әдебиет сыны

Жазушы Маргарет Атвуд 19 жасында Грейвстің «Ақ құдай» атты кітабын оқығанын еске алады. Атвуд Грейвстің Үш құдай тұжырымдамасын зорлық-зомбылық пен әйелдерге деген жеккөрушілік бейнелерді пайдалану деп сипаттайды және бұл модельдің шығармашылықпен айналысатын әйелдерге салатын шектеулері оны жазушы болудан тоқтатты дейді. Атвудтың туындыларында Үш құдай мотивтері жиі кездеседі, олар кейде сәтсіздікке ұшыраған немесе пародиялық болып көрінеді. Атвудтың «Леди Оракул» романы Грейвстің құрастырған әйелдік шығармашылықтың қатал үлгісінен басты әйел кейіпкерін азат ететін, Үш құдайдың нақты пародиясы ретінде қарастырылады. Әдеби сыншы Эндрю Д. Радфорд Томас Хардидің 1891 жылғы «Тесс д’Урбервилл» романының символизмін миф тұрғысынан қарастырып, Тесс өтетін әйел өмірінің екі кезеңі – Қыз бен Ананы талқылайды, ал Кроун (қарт әйел) кезеңін Тесс ауыр сынақтарға дайындалатын маска ретінде қабылдайды. Үш құдай тұжырымдамасы Шекспирді феминистік тұрғыдан қарастыруда қолданылған. Томас Декуинси «Suspiria De Profundis» еңбегінде әйелдердің үштігін – «Көз жасының ханымы», «Сарқыраманың ханымы» және «Қараңғылықтың ханымы» деп атады, бұл Грейвстің Үш құдайымен салыстырылғанымен, Декуинсидің өзіндік меланхолиялық сезімталдығымен ерекшеленеді. Ғалым Джульетт Вудтың сөзіне қарағанда, қазіргі заманғы фантастикалық әдебиет жаңа пұтқа табынушылық әлемінің тұжырымдамалық ландшафтында маңызды рөл атқарады. Нил Гейманның «The Sandman» комиксіндегі әйелдер – Камена анасы, Мейірімділер және басқа да түрлі аттармен аталатын үш табиғаттан тыс әйел тұлғалары Тағдыр және Қыз-Ана-Кроун құдайының бейнесін біріктіреді. Алан Гарнердің «Сыртқы құс қызметі» романы «Мабиногионның» төртінші тармағына негізделген және Роберт Грейвстің ықпалымен Үш құдай кейіпкерін анық көрсетеді. Гарнер өзінің басқа романдарының әйел кейіпкерлерін Үш құдайдың бір қырын бейнелейтіндей етіп, одан да әрі дамытады. Джордж Р.Р. Мартиннің «Бұз бен оттың әні» сериясында Қыз, Ана және Кроун – жетілік сенімдегі септун құдайдың үш аспектісі, дәл осылай Марион Циммер Брэдлидің «Авалонның тұмандылығы» романында неопагандық Үш құдай бейнеленген. Грейвстің Үш құдай мотивін Норман Холланд Альфред Хичкоктың «Вертиго» фильміндегі әйел кейіпкерлерін зерттеу үшін пайдаланған. Роз Кавени Джеймс Кэмеронның «Жаугершіктер» фильміндегі басты кейіпкерлерді: Жаугершік патшайымы (Кроун), Рипли (Ана) және Ньют (Қыз) деп санайды. Американдық хэви-метал тобы The Sword-тың «Maiden, Mother & Crone» әні, олардың «Gods of the Earth» альбомында, Үш құдаймен кездесуді суреттейді. Бейнеде құдайдың үш аспектісі, сондай-ақ, айдың өсуі, толуы және кемігені көрсетілген.

Author Margaret Atwood recalls reading Graves's The White Goddess at the age of 19. Atwood describes Graves' concept of the Triple Goddess as employing violent and misandric imagery, and says the restrictive role this model places on creative women put her off being a writer. Atwood's work has been noted as containing Triple Goddess motifs who sometimes appear failed and parodic. Atwood's Lady Oracle has been cited as a deliberate parody of the Triple Goddess, which subverts the figure and ultimately liberates the lead female character from the oppressive model of feminine creativity that Graves constructed. Literary critic Andrew D. Radford, discussing the symbolism of Thomas Hardy's 1891 novel Tess of the d'Urbervilles, in terms of Myth sees the Maiden and Mother as two phases of the female lifecycle through which Tess passes, whilst the Crone phase, Tess adopts as a disguise which prepares her for harrowing experiences
The concept of the triple goddess has been applied to a feminist reading of Shakespeare. Thomas DeQuincey developed a female trinity, Our Lady of Tears, the Lady of Sighs and Our Lady of Darkness, in Suspiria De Profundis, which has been likened to Graves's Triple Goddess but stamped with DeQuincey's own melancholy sensibility. According to scholar Juliette Wood, modern fantasy fiction plays a large part in the conceptual landscape of the neo pagan world. The three supernatural female figures called variously the Ladies, Mother of the Camenae, the Kindly Ones, and a number of other different names in The Sandman comic books by Neil Gaiman, merge the figures of the Fates and the Maiden Mother Crone goddess. Alan Garner's The Owl Service, based on the fourth branch of the Mabinogion and influenced by Robert Graves, clearly delineates the character of the Triple Goddess. Garner goes further in his other novels, making every female character intentionally represent an aspect of the Triple Goddess. In George R. R. Martin's A Song of Ice and Fire series, the Maid, the Mother, and the Crone are three aspects of the septune deity in the Faith of the Seven, much as the neopagan triple goddess is incorporated in Marion Zimmer Bradley's The Mists of Avalon. Graves's Triple Goddess motif has been used by Norman Holland to explore the female characters in Alfred Hitchcock's film Vertigo. Roz Kaveney sees the main characters in James Cameron's movie Aliens as: The Alien Queen (Crone), Ripley (Mother) and Newt (Maiden). American heavy metal band The Sword's song, "Maiden, Mother & Crone", on their album Gods of the Earth, describes an encounter with the Triple Goddess. The video features three aspects of the goddess and a waxing, full, and waning moon.