Ян Кохановский: Польский поэт Возрождения

Кіріспе

Польша Ренессансының ақыны (1530–1584)

Ян Кохановский (1530 – 22 тамыз 1584) – Польша Ренессансының ақыны, латын және поляк тілдерінде жазған, поляк әдеби тілінің ажырамас бөлігіне айналған поэтикалық үлгілерді қалыптастырған. Ол Адам Мицкевичке (кейінгі, көрнекті романтик жазушы) дейінгі ең ұлы поляк ақыны және 19 ғасырға дейінгі ең беделді славян ақындарының бірі деп есептеледі. Жастық шағында Кохановский Италияға сапар шегіп, Падуа университетінде оқыды, сондай-ақ Францияға барды. 1559 жылы Польшаға оралғаннан кейін ол Ян Тарновский, Пётр Мышковский (қысқа мерзімге оның сарайда қызмет етті) және ықпалды Радзивилл отбасының мүшелері сияқты саяси және діни қайраткерлермен танысты. 1563 жылдан бастап Кохановский король Зигмунд II Августтың хатшысы болып қызмет етті. Ол корольді бірнеше маңызды оқиғаларға, соның ішінде 1569 жылы Люблинде өткен Люблин сейміне (Люблин одағын бекіткен) ертіп жүрді, ол Польша-Литва одақтастығын ресми түрде құрды. 1564 жылы ол Познань соборының провосты болып тағайындалды. 1570-ші жылдардың ортасына қарай Кохановский негізінен Черноластағы өз иелігіне зейнетке шықты, онда 1584 жылы, көбінесе жүрек талмасынан қайтыс болды. Кохановский өмірі бойы жемісті жазушы болды. Оның поляк әдебиетінің тірегі саналатын шығармаларына 1580 жылы жарық көрген «Трен» (Ақтарулар), қызы Урсуланың өліміне арналған он тоғыз элегиядан тұратын «Тринодиялар» жинағы; 1578 жылғы «Грек елшілерін жұмыстан босату» трагедиясы, Гомерден шабыттанған; және 1560-1570 жылдары жазылған 294 қысқа өлеңнен тұратын «Фрашки» (Эпиграммалар) жинағы, 1584 жылы үш томдық түрінде жарық көрді. Оның әкесі, Пётр Кохановский (1485–1547) Сандомир аймағында судья болды; анасы, Анна Бялачовская, Одровуж әулетінен шыққан. Ян Кохановскийдің алғашқы білімі туралы көп мәлімет жоқ. 14 жасында, 1544 жылы, ол Краков академиясына жіберілді. 1563 жылдың ортасында Ян Корольдік вице-канцлер және епископ Пётр Мышковскийдің қызметіне кірді, оның арқасында ол корольдік хатшы атағын алды. Янның король сарайында атқаратын міндеттері туралы ешқандай мәлімет жоқ. 1564 жылдың 7 ақпанында Кохановский Познань соборының провизоры болып қабылданды, одан Мышковский бас тартқан. 1562–1563 жылдары ол епископ Филип Падневский мен воевода Ян Фирлейдің сарайда қызметкері болды. 1563 жылдың соңында немесе 1564 жылдың басында ол король Зигмунд II Августың сарайымен байланысты болды, корольдік хатшы болып қызмет етті. Осы кезеңде ол екі жәрдемақы (әулеттік кірістер) алды. 1567 жылы ол Ливон соғысының бір бөлігі болған Литва-Мәскеу соғысының (1558–1570) эпизоды кезінде корольге ілесіп, Радашковичи маңында күш көрсетуге қатысты. 1569 жылы ол Польша-Литва одақтастығын құрған Люблин сейміне қатысты. Оған жақын адамдардың, соның ішінде поляк ақсүйектері мен мемлекет қайраткері Ян Замойскийдің ынтасына қарамастан, ол сарайдың саяси өміріне белсенді қатысудан бас тартты. Дегенмен, Кохановский жергілікті деңгейде әлеуметтік белсенді болып қалып, өзінің воеводалығының астанасы Сандомирге жиі баратын. 1579 жылдың 9 қазанында Польша королі және Литваның ұлы князі Стефан Баторий Вильнюсте Кохановскийді Сандомирдің байрақ ұстаушысы етіп тағайындау туралы жарлыққа қол қойды. Кохановский 1584 жылдың 22 тамызында 54 жасында Люблинде, көбінесе жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Зволеньдегі шіркеудің криптасына жерленді. Тарихи мәліметтерге сәйкес, Кохановскийге кем дегенде екі қабір тасы орнатылған, біреуі Зволеньде, екіншісі Полицнода, екеуі де қазірге дейін сақталмаған. 1830 жылы Кохановскийдің сүйегі Зволень шіркеуінің басшыларымен оның отбасылық қабіріне көшірілді. 1983 жылы олар шіркеуге қайтарылды, ал 1984 жылы ақынның тағы бір жерлеу рәсімі өтті. 1791 жылы Кохановскийдің бас сүйегін оның қабірінен Тадеуш Чацкий алып, Порычкодағы өз иелігінде сақтады. Кейіннен ол оны Изабелла Чарторискаға берді; 1874 жылға қарай ол Чарториски мұражайына жеткізілді, онда қазір сақталып тұр. Алайда 2010 жылғы антропологиялық зерттеулер бұл әйелдің бас сүйегі екенін көрсетті, мүмкін Кохановскийдің әйелі.

Jan Kochanowski (; 1530 – 22 August 1584) was a Polish Renaissance poet who wrote in Latin and Polish and established poetic patterns that would become integral to Polish literary language. He has been called the greatest Polish poet before Adam Mickiewicz (the latter, a leading Romantic writer) and one of the most influential Slavic poets prior to the 19th century. In his youth Kochanowski traveled to Italy, where he studied at the University of Padua, and to France. In 1559 he returned to Poland, where he made the acquaintance of political and religious notables including Jan Tarnowski, Piotr Myszkowski (whom he briefly served as courtier), and members of the influential Radziwiłł family. From about 1563, Kochanowski served as secretary to King Sigismund II Augustus. He accompanied the King to several noteworthy events, including the Sejm lubelski 1569 (held in Lublin), which enacted the Union of Lublin, formally establishing the Polish–Lithuanian Commonwealth. In 1564 he was made provost of Poznań Cathedral. By the mid 1570s he had largely retired to his estate at Czarnolas, where in 1584 he died, most likely of a heart attack. All his life, Kochanowski was a prolific writer. Works of his that are pillars of the Kanon literatury polskiej include the 1580 Treny (Laments), a series of nineteen threnodies (elegies) on the death of his daughter Urszula; the 1578 tragedy Odprawa posłów greckich (The Dismissal of the Greek Envoys), inspired by Homer; and Kochanowski's Fraszki (Epigrams), a collection of 294 short poems written during the 1560s and 1570s, published in three volumes in 1584. His father, Piotr Kochanowski (1485–1547), was a judge in the Sandomierz area; his mother, Anna Białaczowska, was of the Odrowąż family. Little is known of Jan Kochanowski's early education. At fourteen, in 1544, he was sent to the Kraków Academy. In mid 1563, Jan entered the service of the Vice Chancellor of the Crown and bishop Piotr Myszkowski, thanks to whom he received the title of royal secretary. There are no details concerning the duties performed by Jan at the royal court. On 7 February 1564 Kochanowski was admitted to the provostship in the Poznań cathedral, which Myszkowski had renounced. Around 1562–63 he was a courtier to Bishop Filip Padniewski and Voivode Jan Firlej. From late 1563 or early 1564, he was affiliated with the royal court of King Sigismund II Augustus, serving as a royal secretary. During that time he received two benefices (incomes from parishes). In 1567 he accompanied the King during an episode of the Wojna litewsko moskiewska (1558–1570), itself a part of the Livonian War: a show of force near Radashkovichy. In 1569 he was present at the Sejm lubelski 1569 which enacted the Union of Lublin establishing the Polish–Lithuanian Commonwealth. Despite the urging of people close to him, including the Polish nobleman and statesman Jan Zamoyski, he decided not to take an active part in the political life of the court. Nonetheless, Kochanowski remained socially active on a local level and was a frequent visitor to Sandomierz, the capital of his voivodeship. On October 9, 1579, the King of Poland and Grand Duke of Lithuania Stefan Batory signed in Vilnius the nomination of Kochanowski as the standard bearer of Sandomierz. Kochanowski died, probably of a heart attack, in Lublin on 22 August 1584, aged 54. He was buried in the crypt of a parish church in Zwoleń. According to historical records, at least two tombstones were erected for Kochanowski, one in Zwoleń and another in Policzno, neither of which survives. In 1830 Kochanowski's remains were moved to his family crypt by the Zwoleń church authorities. In 1983 they were returned to the church, and in 1984 another funeral was held for the poet. In 1791 Kochanowski's reputed skull had been removed from his tomb by Tadeusz Czacki, who kept it in his estate at Porycko. He later gave it to Izabela Czartoryska; by 1874, it had been transported to the Czartoryski Museum, where it currently resides. However, anthropological studies in 2010 showed it to be the skull of a woman, possibly Kochanowski's wife.

Шығармалары

Кохановскийдің ең ерте белгілі туындысы – 1550 жылға дейін жазылған болуы мүмкін поляк тіліндегі «Pieśń o potopie» (Письнь о potopie). Оның алғашқы жарияланымдары 1558 жылғы латын тіліндегі «Epitaphium Cretcovii» еді, ол жақында қайтыс болған әріптесі Эразм Кретовскиге (1508–1558) арналған эпитафия. Кохановскийдің жастық шағындағы Падуа кезеңіндегі туындылары көбінесе элегиялар, эпиграммалар және одалардан тұрады. Бұл Гомер үлгісімен жазылған, Троя соғысына әкелген оқиғаны баяндайтын бос өлеңдегі трагедия. Бұл поляк тілінде жазылған алғашқы трагедия, және оның мемлекеттік басшылықтың жауапкершілігі туралы тақырыбы бүгінге дейін өзекті. Пьеса 1578 жылдың 12 қаңтарында Варшавадағы Уяздов сарайында Ян Замойский мен Кристина Радзивиллдың (Замойский және Радзивилл әулеті Кохановскийдің маңызды меценаттары болған) тойында қойылды. Милош «Грек елшілерін жұмыстан босатуды» «поляк гуманистік драмасының ең көрнекті үлгісі» деп атайды. Кохановскийдің «Фрашки» туындылары сияқты, ол поляк әдебиетінде жаңа жанрдың мәңгілік танымал көзіне айналды. Оның өмірінде жазылған және 1586 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Pieśni» (Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje) итальяндық лирикамен және «антикалыққа деген құштарлығымен», әсіресе Горацийге ұқсас. Милош «XIX ғасырдың басына дейін ең көрнекті славян ақыны, сөзсіз, Ян Кохановский болды» және ол «поляк поэзиясының барлық келешек дамуына бағыт берді» деп жазады. Польша ақыны және әдебиет сыншысы Ежи Ярниевич Кохановскийді «поляк әдебиетінің негізін қалаушы» деп атады. Кохановский латын тілінде жазуды ешқашан тоқтатқан жоқ. Оның маңызды жетістіктерінің бірі – поляк тіліндегі өлең формаларын жасауы, ол оны замандастары мен кейінгі ұрпақтары үшін классикке айналдырды. Ол шетелдік поэзиялық формаларды табиғи түрде қабылдап, оларды ұлттық рухпен сіңдіруді білді. Польша әдебиетінің тарихшысы Эльвира Бушевич оны «поляк тіліндегі көркем гуманистік поэзияның негізін қалаушы» деп сипаттайды. Кохановскийдің туындылары литва әдебиетінің дамуына да әсер етті. Алайда, ол ұзақ уақыт бойы славян тілдерінде сөйлейтін елдерден тыс жерлерде көп танылмады. Кохановскийдің өлеңдерінің алғашқы ағылшын тіліндегі жинағы 1928 жылы жарық көрді (Джордж Р. Нойес және басқалардың аудармалары), ал оған арналған алғашқы ағылшын тіліндегі монография Дэвид Уэлштің 1974 жылы жарық көрді. 1980 жылдардың басында Кохановскийдің жазбалары ағылшын тіліндегі анықтамалық еңбектерде көбінесе қысқаша қарастырылды немесе толыққанды жазылмады. Алайда, соңғы кезде ағылшын тілінен аудармалар көбейді, соның ішінде Станислав Баранчак пен Сеймус Хинидің (1995) аударған «Арықтаулар» және Билл Джонстонның (2007) аударған «Елшілер». Кохановскийдің туындылары қазіргі поляк әдебиетіне, музыкасына және бейнелеу өнеріне шабыттандырды. Ян Кохановскийдің өлеңдерінің үзінділерін Ян Урсин Немцевич 1817 жылы Варшавада қойылған «Ян Кохановский» операсының либреттосында да пайдаланды. XIX ғасырда «Арықтаулар» мен «Забурлар» музыкалық түрде кеңінен таралды. Станислав Монюшко III, V, VI және X «Арықтаулар» мәтіндеріне фортепианомен сүйемелдеумен басқа аспаптарға арналған әндер жазды. 1862 жылы поляк тарихшысы Ян Матейко оны «Ян Кохановский және қайтыс болған қызы Урсула» картинасында бейнеледі. 1961 жылы Кохановскийдің Черноластағы үйінің орнында мұражай (Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesie) ашылды.

Kochanowski's earliest known work may be the Polish language Pieśń o potopie (Pieśń o potopie), possibly composed as early as 1550. His first publication was the 1558 Latin language Epitaphium Cretcovii, an epitaph dedicated to his recently deceased colleague Erazm Kretkowski (1508–1558). Kochanowski's works from his youthful Padua period comprise mostly elegies, epigrams, and odes.). This was a blank verse tragedy that recounted an incident, modeled after Homer, leading to the Trojan War. It was the first tragedy written in Polish, and its theme of the responsibilities of statesmanship resonates to this day. The play was performed on 12 January 1578 in Warsaw's Ujazdów Castle at the wedding of Jan Zamoyski and Krystyna Radziwiłł (Zamoyski and the Radziwiłł family were among Kochanowski's important patrons). Miłosz calls The Dismissal of the Greek Envoys "the finest specimen of Polish humanist drama". As with Kochanowski's Fraszki, it became a perennially popular wellspring of a new genre in Polish literature. His Pieśni (Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje), written over his lifetime and published posthumously in 1586, reflect Italian lyricism and "his attachment to antiquity", in particular to Horace, Similarly Miłosz writes that "until the beginning of the nineteenth century, the most eminent Slavic poet was undoubtedly Jan Kochanowski" and that he "set the pace for the whole subsequent development of Polish poetry". Polish poet and literary critic Jerzy Jarniewicz called Kochanowski "the founding father of Polish literature". Kochanowski never ceased writing in Latin. One of his major achievements was the creation of Polish language verse forms that made him a classic for his contemporaries and posterity. He greatly enriched Polish poetry by naturalizing foreign poetic forms, which he knew how to imbue with a national spirit. Polish literary historian Elwira Buszewicz describes him as "the 'founding father' of elegant humanist Polish language poetry"; Kochanowski's works also influenced the development of Lithuanian literature. He was, however, long little known outside Slavic language countries. The first English language collection of Kochanowski's poems was released in 1928 (translations by George R. Noyes et al. ), and the first English language monograph devoted to him, by David Welsh, appeared in 1974. As late as the early 1980s, Kochanowki's writings were generally passed over or given short shrift in English language reference works. However, more recently further English translations have appeared, including The Laments, translated by Stanisław Barańczak and Seamus Heaney (1995), and The Envoys, translated by Bill Johnston (2007). Kochanowski's oeuvre has inspired modern Polish literary, musical, and visual art. Fragments of Jan Kochanowski's poetry were also used by Jan Ursyn Niemcewicz in the libretto for the opera Jan Kochanowski, staged in Warsaw in 1817. In the 19th century, musical arrangements of Lamentations and the Psalter gained popularity. Stanisław Moniuszko wrote songs for bass with piano accompaniment to the texts of Lamentations III, V, VI and X. In 1862, the Polish history painter Jan Matejko depicted him in the painting Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki (Jan Kochanowski and his Deceased Daughter Ursula). In 1961 a museum (the Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesie) opened on Kochanowski's estate at Czarnolas.