Кіріспе

Неоассириялық әк тас мүсіні

Шалманеср III-нің қара обелискісі – барельефтегі көптеген сахналар мен жазулары бар қара әк тас Неоассириялық мүсін. Ол Солтүстік Ирактағы Нимрудтан (ежелгі Калху) шыққан және патша Шалманеср III-нің (б.з.д. 858–824 жылдары билеген) істерін еске алады. Ол Лондондағы Британ мұражайында қойылған, ал басқа да бірнеше мұражайларда оның көшірмелері сақталған. Бұл табылган екі толық Неоассириялық обелискінің бірі, екіншісі – Ашурнасирпал I-нің әлдеқайда ертерек ақ обелискісі. Ол тарихи маңызы бар, себебі оның құрамында Киелі кітаптағы кейіпкердің – Израиль патшасы Ехудың ең ертедегі бейнесі бейнеленген деп саналады. Кейбір ғалымдар «Яу» деген есімнің Ехуға қатысты екеніне күмән келтіріп, жазуда басқа патша – Израильдің Жорам патшасы туралы айтылған деген пікір білдіреді. Парсуаға жасалған сілтеме перстер туралы алғашқы мәлімдеме болып табылады. Белгілі аймақтар мен халықтардан құрмет көрсетулер әкелінеді. Ол 825 жылы азаматтық соғыс кезінде Нимрудтың орталық алаңында қоғамдық ескерткіш ретінде орнатылды. Оны 1846 жылы археолог сэр Остин Генри Лейард тапқан, қазір Британ мұражайында сақтаулы.

Сипаттама

Оның әр жағында бес рельефтен тұратын суреттер бар. Олар бағындырылған бес патшаны бейнелейді, олар Жаңа Ассирия патшасына құрмет көрсетіп, оның алдында тәжим етеді. Жоғарыдан төменге қарай: (1) Гилзанудың Суасы (солтүстік-батыс Иранда), (2) "Бит-Омридің Яуасы" (Омри үйінің Ехуі), (3) Мусридің аты-жөні белгісіз билеушісі (солтүстік Иракта), (4) Сухидің Мардук-апил-узуры (Евфраттың орта ағысында) және (5) Патиннің Калпарундасы (Түркияның Антакия аймағы). Әрбір сурет монументтің төңірегіндегі төрт панельді алып жатыр және олардың үстінде клинописьпен жазылған сипаттамасы бар. Рельефтердің жоғарғы және төменгі бөлігінде Салманасар III-нің жылнамаларын баяндайтын ұзын клинопись жазуы орналасқан. Онда патша мен оның бас қолбасшысының әр жыл сайын жүргізген әскери жорықтары, патшалықтың отызыншы жылына дейін тіркелген. Кейбір ерекшеліктер бұл жұмыстың бас қолбасшы Даян Ассурдың тапсырысымен жасалғанын көрсетеді.

Екінші тізілім

Жоғарыдан екінші тізімде Киелі кітаптағы кейіпкерлердің ең ерте сақталған суреті бар деп саналады. Аты mIa ú a mar mHu um ri i деп жазылған. 1850 жылы Роулинсонның "Ассирия және Вавилония жазулары туралы" атты маңызды еңбегінде былай делінген: "Құрбандықтардың екінші қатары Хубири ұлы Яхуа жіберген деп айтылады, ол жылнамаларда есімдері жоқ, сондықтан оның туған жерін білмеймін". Бір жылдан астам соң, 1851 жылдың 21 тамызында пастор Эдуард Хинкс күнделігіне былай деп жазды: "Обелискідегі тұтқындардың бірін – Израиль патшасы Ииумен байланыстыру мүмкіндігі келді, және бұл туралы мен "Афинеумға" хат жазып, хабарлады". Хинкстің хаты сол күні "Нимруд обелискі" деген тақыппен "Афинеум" баспасында жарияланды. Хинкстің бұл анықтамасы қазір Киелі кітапты зерттеуші археологтардың көпшілігі тарапынан қабылданып жүр. "Яхуаның" Ииу екендігіне Джордж Смит сияқты замандас ғалымдар, сондай-ақ П. Кайл Маккарттер және Эдвин Р. Тиль сынды кейінгі ғалымдар күмән келтірді. Сахнаның үстіндегі, ассириялық клинописьпен жазылған жазуды былай аударуға болады:
Файл:Қара обелиск 4-бет еврей делегациясы. Еху патшаның сыйлық әкелген израильдік делегациясының бір бөлігі, Қара обелиск, б.з.д. 841-840 жылдар. Файл:ІІІ Шалманнасердің қара обелискіндегі Еху. Сальманеср III-нің Қара обелискіндегі Иеху. Бұл "Ежелгі Таяу Шығыс өнеріндегі израильдік немесе яһудай монархының жалғыз бейнесі".