Кіріспе

5 ғасыр б.з.д. Спартаның Агид патшасы Плейстоанакс, сондай-ақ Плистоанакс деп те жазылады, Спартаны 458 жылдан 409 жылға дейін билеген Агид патшасы. Ол Грекия үстемдігі үшін Афинамен болған қақтығыстар кезінде Спартадағы бейбітшілік партиясын басқарды. Паузанияның ұлы Плейстоанакс 458 жылы б.з.д. әлі кәмелетке толмағандықтан, оның емілгісі Никомед регенттік қызметін атқарды. Оның алғашқы ресми әрекеті – 446 жылы б.з.д. Бірінші Пелопоннес соғысының (б.з.д. 460–445) аясында Афинаға жорық жасау болды, бірақ ол Периклмен отыз жылдық бейбітшілікке әкелген келісімге келуді жөн көрді. Дегенмен, Плейстоанакс Афинаны жаулап алмағаны үшін Спартада сотталды және жазадан қашу үшін Аркадияға жер аударылды. Ол Ликаион тауындағы Зевстің қасиетті жерінде келесі 18 жыл өмір сүрді. 427 жылы бәсекелес патша Архидамус II-нің қазасы оның Спартаға оралуына мүмкіндік берді, сол кезде қала Екінші Пелопоннес соғысында (б.з.д. 431–404) Афинамен қайтадан соғысқан. Плейстоанакс Афинамен бейбітшілік орнатуға тырысты, ол 421 жылы Никий бейбітшілігі ретінде аяқталды.

Отбасылық негіздер

Плейстоанакс – Паузанияның ұлы, оның немересі Плейстархтың (б.з.д. 480–459) билік басындағы регенті. Ол шамамен 467/6 жылы ефорлардың қолынан қаза тапты, мүмкін, медизмге қатысы бар деген айыппен. Плейстоанакс Спартадағы екі патшалық әулеттің бірі – Агид әулетіне жатқан (екіншісі – Еврипонтидтер). Ол 470-ші жылдардың екінші жартысында дүниеге келді, одан кейін екі кіші інісі – Клеомен мен Аристокл туды.

Бірінші билік (459-445 ж.б.)

Плейстоанакс билікке келген кезде Грекия Бірінші Пелопоннес соғысының (б.з.д. 460–445 жж.) кебінде болды, бұл Спарта мен Афина және олардың одақтастары арасындағы ұсақ-күшік қақтығыстар еді. 457 жылы Плейстоанакстың ағасы және регенті Никомед 1500 спарталықтан және 10 000 одақтастан тұратын үлкен әскерге Дористің Фокистің шабуылынан қорғауға басшылық етті. Әскердің саны Фокисті жеңу үшін қажеттіден әлдеқайда көп болғандықтан, оның нақты мақсаты батыстан Аттиканы басып алу болған болуы мүмкін. Екінші патша Архидам II бұл жорыққа басшылық жасамады, мүмкін ол әлі де гелоттардың көтерілісімен айналысып жатқан шығар немесе оған қарсы болды. Никомед Танаграға, олардың шекарасына жақын жерге жетіп, афиналықтарды шайқасқа тартып алды. Алайда, келесі шайқас Спарта үшін Пирр жеңісі болды, олар Истмустың Мегарасы арқылы бұзып, Пелопоннеске шегінуге мәжбүр болды. Плейстоанакстың алғашқы жорығы 446 жылдың жазында, Афинамен бес жылдық бейбіт келісім аяқталғаннан кейін болды. Плейстоанакс әлі жас болғандықтан (20 шамасында), оған кеңесшілер тобы берілді – олардың ішінде аты аталған Клеандридас (танымал Гиппиптің әкесі) ғана болды, ол сол жылы эфор болған болуы мүмкін. Спарта Мегара мен Эвбея аралының Афинаға қарсы көтерілісін пайдаланды, бұл Периклге аралға әскер жіберуге мәжбүр етті. Перикл Плейстоанакс Истмус пен Мегара арқылы Афинаға қарай жол тартқандығын және Аттикадағы Элевсис маңындағы аймақты қиратып жатқандығын естіген соң, дереу құрлыққа оралды. Шайқас болуы мүмкін болғанымен, Плейстоанакс пен Перикл келісімге келді. Перикл Афинаның Грекиядағы барлық талаптарынан (өзінің азаматтық аумағынан басқа) бас тарды және Мегара, Троэзен және Ахаядан гарнизондарын шығарды; Спарта әскері содан кейін үйіне қайтты. Бірақ ол оралғаннан кейін Плейстоанакс пен Клеандридас Афинаны басымдыққа ие болғанда аяғандары үшін пара алды деп бірнеше спарталықтар айыптады. Плутарх Перикл өзінің билік мерзіміндегі есебінде он талант (шамамен 260 кг күміс) сомасын тіркегенін айтады, демек, бұл спарталықтарды сатып алуға жұмсалған ақша болды. Плейстоанакс ақшаны қабылдаған болуы мүмкін, бірақ бұл оның кері қайтуының жалғыз себебі емес. Ол, мүмкін, Периклдің ұсынысы соғыссыз жорық жүргізуге жеткілікті деп ойлаған шығар. 446 жылдың 2 қыркүйегінде күн тұтылуы болды, оны соғысты жалғастырудың жаман белгісі деп қабылдауға болады. 480 жылы Плейстоанакстың атасы, регент Клеомброт, осы себеппен жорықты тоқтатқан. Тағы бір мүмкіндік – Плейстоанакс Афина тым әлсіз болса, Парсы Грекияға жаңа шабуыл жасағанда қарсы тұра алмайды деп қорқыған болуы мүмкін. Эфорлардың көпшілігі және, мүмкін, екінші патша Архидам II оған қарсы дауыс берді. Кейбір қазіргі ғалымдар Плейстоанакс өлім жазасына кесілуі мүмкін деп санайды, бірақ көпшілігі оған 15 талант айыппұл салынды деп есептейді; патша төлеуден бас тартып, жер аударылды. Клеандридас өлім жазасына кесілді, бірақ Италиядағы Тоуриоиге қашып барып, онда азаматтық алды. Плейстоанакс пен Перикл арасында келісілген бейбітшілік шарттары, кейіннен қол қойылған Отыз жылдық бейбітшілікте сақталды.

Қалған жерлер (б.з.д. 445 - 427)

Жазадан құтылу үшін Плейстоанакс әкесі қолданған стратегиядан өзгеше жол таңдады. Әкесі Спартадағы Афинаның қола үйінде жалбарынушы болғанымен, ефорлар оны осы ғибадатханада аштықтан өлтірді. Патша Лакониядан Аркадиядағы Паррасия аймағындағы Ликей тауына кетіп, онда Зевс Ликейдің қасиетті жерінде үй салды. Зевске осы есіммен жарық құдайы ретінде табынып, Плейстоанакс 446 жылғы күн тұтылудан кейін құдайдың қасиетті жерінде тұру арқылы өз ісіне илаһи қолдау табуға тырысқандай болды. Қасиетті жер оған өз туыстарынан өлім жазасы немесе соттан тыс кісі өлтіруден қорғаныш берді. Плейстоанакстың ұлы Паусаниас әкесі жер аударылған кезде, тіпті содан кейін дүниеге келді. Ұлын әкесінің есімімен атауы Плейстоанакстың Спарта билігіне наразылығын көрсетті, себебі регент Паусаниас сатқындықпен айыпталған еді. Екінші патша Архидам II Плейстоанакс пен оның жақтастарының басты қарсыласы болды. Ол іс жүзінде жалғыз өкім сүре алды, өйткені нәресте Паусаниас Архидамға қарсы тұруға шамасы жетпеді. Сондықтан Архидам Дельфи оракулының көптеген өтініштеріне қарамастан, Плейстоанакстың жер аударылуынан қайта шақырылуына үнемі қарсылық көрсетті. Оның оралуы, көбінесе, Архидамның сол жылы қайтыс болуымен байланысты болды. Дельфи екі патшалық үй арасындағы дауды шешуге мүдделі болды, өйткені ол Спартаны (Дельфидің одақтасы) әлсіретіп жіберді. Сонымен қатар, Пифия Плейстоанакс Афина мен Спарта арасында бейбітшілік орнатуға қабілетті екенін білді, бұл Дельфи үшін маңызды болды, себебі соғыс паломниктік сапарлар мен сыйлықтардың азаюынан оның қаржылық жағдайына зиян келтірді. Бірақ сыбайлас жемқорлық туралы әңгімелер тарады және Плейстоанакс 421 жылы Пифияға пара берген деген күдік туды. Патшаның оралуын тойлау үшін Спартада рәсім ұйымдастырылды, Фукидидтің сөзіне сәйкес, ол Спартаның негізі қаланған кездегідей ежелгі құрбандықтар мен әндерді қамтыды. Бұл рәсімнің мақсаты Плейстоанакстың 445 жылдан бері номиналды түрде билік етіп келген ұлы Паусаниасқа билігін қайта орнату болды. Оның ережелері, мүмкін, Дельфиден келген басқа оракулда берілген.

Екінші билік (427409 б.з.д.)

Плейстоанакс Спартаға оралған кезде, қала 431 жылдан бері Пелопоннес соғысында Афинамен соғысып жатқан еді, оны 446 жылы болдырмауға тырысқан. Спартаның стратегиясы жыл сайын Аттикаға шабуыл жасау болды; 426 жылғы шабуылды басқа патша, Архидамустың ұлы Агис II басқарды, ол таққа жаңа ғана отырған еді. Плейстоанакс Афинаға қарсы операцияларды жүргізуге сенімді емес деп есептелгендіктен, оны жібермеген секілді. Бірақ Агис бірнеше жер сілкінісі болғандықтан шабуылды тоқтатты, олар жаман ниетті белгілер деп түсіндірілді. Юлий Белох бұл жер сілкінісінің тек сылтау ғана екенін, Плейстоанакс қайтып келгеннен кейін Спартадағы Бейбітшілік партиясы билікке келгенін көрсеткенін ойлады. Плейстоанакс Спартаның Афинаға қатысты көзқарасының күрт өзгеруіне де жауапты болды. 425 жылы Сфактерияда жеңілгеннен кейін Спарта Афинамен бейбітшілік орнатуға тырысты, тіпті одақ құруды ұсынды, бірақ бұл бекер болды. Плейстоанакс 421 жылы тағы да бейбітшілік үшін жұмыс істеп жатты. Фукидид оның бейбітшілікке ұмтылысын өзімшілдікпен түсіндіреді: ол соғысты тоқтатып, Спартаның кез келген сәтсіздігі үшін оны кінәлауды тоқтатуды қалады (Пифияға пара бергендігінің нәтижесінде). Бірақ Плейстоанакс бейбітшілік орнату Спартаның мүддесіне одан да жақсы қызмет етеді деп ойлаған болуы мүмкін. Бұл жолы келіссөздер сәтті аяқталып, Никейлік бейбітшілік шартына қол қойылды. Афиналық Никий шартына өз атын берді, бірақ оның рөліне байланысты бұл бейбітшілік Плейстоанакс атымен де аталуы мүмкін еді. Плейстоанакс Паррасиядағы операцияны басқаруға таңдалды, онда Мантинея стратегиялық маңызға ие жерде бекініс салған (кейіннен Мегалополис орналасқан жер). Паррасиялықтарды Мантинеяның үстемдігінен босату арқылы Плейстоанакс, әдетте, жер аударылу кезінде жақын маңдағы Ликей тауында жасаған одақтастарына көмектескен болар. Оның орнын ұлы Паусаний басты.

Ежелгі дереккөздер

Плутарх, Параллель өмірлер (Перикл).