Кіріспе

Кеңес барлау қызметкері (1903–1971)

Рудольф Иванович Абель (Рудольф Иванович Абель), нағыз аты Уильям Август Фишер (11 шілде 1903 – 15 қараша 1971), Кеңес барлау қызметкері болған. Ол 1957 жылы ФБР тарапынан құпия қызмет көрсетуде айыпталғанда өзінің псевдонимін қабылдады. Фишер Ұлыбританияның Солтүстік-Шығысындағы Ньюкасл-апон-Тайнда орыс эмигранттарының отбасында дүниеге келді және өсті. 1920 жылдары Ресейге көшіп, 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында Кеңес барлау қызметінде радиооператор болып жұмыс істегенге дейін Кеңес әскерінде қызмет етті. Кейіннен ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістерге қарсы барлау операцияларына қатысуға дейін оқытушылық қызмет атқарды. Соғыстан кейін ол КГБ-да жұмыс істеді, ол оны АҚШ-қа жіберді, онда ол Нью-Йорк қаласындағы тыңшылар желісінің бір бөлігі ретінде жұмыс істеді. 1957 жылы Фишер АҚШ федералды сотында "Қуыс никель ісі" деп белгілі болған іске қатысқандығы үшін Кеңес тыңшысы ретінде үш айыптама бойынша сотталды және Джорджия штатындағы Атланта федералдық түрмесінде 30 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол тұтқынға алынған американдық U-2 ұшқышы Фрэнсис Гэри Пауэрсқа айырбасталғанға дейін өкімінен бес жылдан астам уақыт өтті. Кеңес Одағына оралғаннан кейін ол өзінің тәжірибесі туралы лекциялар оқыды. Ол 1971 жылы 68 жасында қайтыс болды. Оның нағыз кім екені және қай елде туғаны тек оның қайтысынан кейін ғана белгілі болды.

Ерте өмір

Фишер Уильям Август Фишер 1903 жылғы 11 шілдеде Ньюкасл-апон-Тайн қаласының Бенвелл ауданында Генрих пен Любов Фишердің екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі неміс, ал анасы орыс тегінен шыққан, бәрі де патшалық дәуірдегі революционерлер еді. Генрих Фишер Ресей империясына қарсы жасалған қылмыстар үшін сотталғандықтан, 1901 жылы Ұлыбританияға қашуға мәжбүр болды, әйтпесе Германияға депортациялану немесе әскери қызметтен жалтарғаны үшін Ресейде түрмеге қамалуы мүмкін еді. Фишер Уитли Бэй және Монкситон орта мектептерінде оқуға грант жеңіп алды. Фишер Генридей еңбекқор болмаса да, ғылымға, математикаға, тілдерге, өнерге және музыкаға бейімділігін көрсетті, бұл қабілетін әкесінен мұра еткен. Фишердің ата-анасы оның музыкаға деген құштарлығын қолдап, оған фортепиано сабақтарын берді, сонымен қатар ол гитарада ойнауды да үйренді. Осы кезеңде Фишер әуесқой радиоға қызығушылық танытып, қарапайым ұшқын шығару және қабылдау құралдарын жасады. Фишер Уолсендтегі «Суон Хантер» компаниясында суретшінің шәкірті болды және 1920 жылы Лондон университетіне қабылданбастан бұрын Рутерфорд колледжінде кешкі сабақтарға қатысты. Фишер университетке оқуға қабілетті болғанымен, қаржылық жағдай оған оқуға мүмкіндік бермеді.

Ерте мансап

Ағылшын, орыс, неміс, поляк және идиш тілдерін еркін меңгерген Фишер отбасының Кеңес Одағына оралғаннан кейін Коминтернде аудармашы болып жұмыс істеді. Одан кейін ол 1927 жылдың мамырында КГБ-ның алдыңғысы – ОГПУ-ға қабылдануға дейін радио зерттеу институтында қысқа ғана уақыт жұмыс істеді. Сол жылы ол Мәскеу консерваториясының арфа класында оқитын Елена Лебедеваға үйленді. ОГПУ-ға берген сұхбатында оған орыс тілінде жақсы естілетін есім қабылдау қажеттігі анықталды, соның салдарынан Уильям Август Фишер Вильям Генрихович Фишер болып өзгерді. Студенттердің бірі – канадалық туған орыс шпионы Китти Харрис болды, ол кейін "Жеті есімді шпион" деген атпен кеңінен танылды. Шетелде туғанына және қайын туысының троцкишіл болды деген айыптамаға қарамастан, Фишер Ұлы тазалаудан аман қалды. Фишердің осы операциядағы рөлі оның жоғары лауазымды тұлғалары тарапынан Кеңес Одағының сыртқы барлау қызметіндегі ең беделді қызметтердің бірі деп бағаланды – ол АҚШ-қа жіберілді.

КГБ қызметі

1946 жылы КГБ-ға қайта оралғаннан кейін Фишер АҚШ-қа ену үшін тыңшы ретінде дайындалды. 1948 жылғы қазанда Кеңес паспортымен Ленинградтық вокзалдан Варшаваға сапар жасады. Варшавада кеңестік паспортын тастап, АҚШ паспортын пайдаланып, Чехословакия және Швейцария арқылы Парижге жетті. Оның жаңа паспортында Эндрю Кайотис деген есім болды, бұл Фишердің алғашқы жалған аты еді. Шын Эндрю Кайотис Литвада туып, АҚШ-қа көшкеннен кейін америкалық азамат болған. Кайотис Кеңес Одағына виза алып, оны сәтті пайдаланды. Бірақ кеңестіктер оның паспортын сақтап, кейін Фишер қолданды. Кайотис денсаулығына қарай Вильнюсте, Литвада туыстарының қасында қайтыс болды. Желі мүшелері соғыстан кейін қауіпсіздік шаралары күшейгеннен кейін ынтымақтастығын тоқтатты. Лона Коэн ("Лесли" кодировкасымен) және оның күйеуі Моррис Коэн ("Луис" және "Волонтер" кодировкаларымен) "Волонтер" желісін басқарды және тәжірибелі курьерлер болды. Физик Теодор "Тед" Холл ("Млад" кодировкасымен) 1945 жылы Лос-Аламостан атомдық құпияларды өткізген желідегі ең маңызды агент болды. "Волонтер" желісіне Холлмен байланысқан ядролық физиктер "Аден" және "Серб", сондай-ақ "Силвер" қосылды. Фишер өзінің алғашқы жылының көп бөлігін желісін құруға жұмсады. Фишердің қайда барғаны және не істегені нақты белгісіз, бірақ ол Манхэттен жобасынан ұрланған схемаларды жинау орталығы болған Санта-Фе, Нью-Мексикоға барғаны болжанып тұр. Фишердің бұрынғы шәкірті Китти Харрис соғыс кезінде Санта-Феде бір жыл өткізді, онда физиктерден курьерлерге құпия ақпараттарды жеткізді. Осы кезеңде Фишер Қызыл Ту орденімен марапатталды, бұл әдетте әскери қызметкерлерге берілетін маңызды кеңес ордені. Розенбергтердің оған қатысты ақпаратты ФБР-ға бермегеніне Фишер риза болды, бірақ тұтқындалу оның жаңа тыңшы желісі үшін жаман хабар болды. Бірақ 1952 жылғы 21 қазанда Мәскеудің нұсқауымен Рейно Хайханен Нью-Йорктің Орталық паркіндегі жол белгісіне кішкене штырғын ілді. Штырғын Фишерге Хайханен, оның жаңа көмекшісі келгенін хабарлады. "Вик" кодировкасымен аталған Хайханен "Queen Mary" кемесімен Нью-Йоркке Евгений Николай Маки деген атпен келді. Шын Маки 1919 жылы АҚШ-та фин-америкалық әкесі мен Нью-Йорк анасынан туған. 1927 жылы отбасы Эстонияға көшті. 1948 жылы КГБ Хайханенді Мәскеуге шақырып, жаңа тапсырма берді. 1949 жылы Хайханен Макидің туу туралы куәлігін тегін алды. Ол үш жыл Финляндияда Макидің кімлігін қабылдап өмір сүрді. Нью-Йоркке келгеннен кейін Хайханен келесі екі жылда өзінің жеке басын растады. 1953 жылдың соңында Фишер Бруклинге көшіп, Хикс көшесіндегі пансионатта бөлме жалға алды. Ол Фултон көшесіндегі Овингтон студиясы ғимаратында бесінші қабаттағы студияны да жалға алды. Суретші және фотограф ретінде бейнеленгендіктен, оның жұмыс уақытының ретсіздігі мен жиі жоғалып кетуіне ешкім күмән келтірмеді. Уақыт өте келе оның көркемдік шеберлігі жақсарды және ол абстрактілі суретті ұнатпаса да, дәстүрлі стильдерді ұнататын білікті суретшіге айналды. Ол Нью-Йорк суретшілерімен араласты, олар оның орыс суретшісі Исаак Левитанға деген құрметіне таң қалды, бірақ Фишер сталиндік "социалистік реализмді" талқыламауға сақтық танытты. Фишер кейде Бостон есепшісі және Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ағаш кесуші ретінде өткен өмірі туралы ойдан шығарылған әңгімелер айтты. 1954 жылы Хайханен Фишердің көмекшісі болып жұмыс істей бастады. Оның міндеті БҰҰ хатшылығындағы кеңес агентінен алынған есепті құпия жәшікке жеткізу еді. Бірақ есеп келмеді. Фишер өзінің түсіру орындарын тексерді, бірақ бірнеше айлық хабарламаларды ғана тапты, ал Хайханеннің радиохабарлары әдетте дұрыс емес радио жиіліктерін пайдалана отырып, сол жерден жіберілді. Ол КГБ-дан алған ақшаны ішімдікке және жезөкшелерге жұмсады. Мәскеуге қайту керек екенін естігенде, Хайханен қатаң жазаға тартылады немесе тіпті өлімге кесіледі деп қорқып, Фишерге ФБР оны "Queen Mary" кемесінен алып кеткенін айтып, кешігуін ақтау үшін әңгімелер ойлап тапты. Фишер күмәнданбай, ФБР бақылауынан қашу үшін Хайханенге АҚШ-ты дереу тастап кетуді кеңес берді және оған жол шығынына 200 доллар берді. Кету алдында Хайханен Аю тауының саябағына оралып, көмілген 5000 долларды өз пайдалануы үшін алып шықты. 11 мамырда ЦРУ оны АҚШ-қа қайтарып, ФБР-ге тапсырды. Американдық жерде кеңес тыңшылар тобының мүшесі ретінде Хайханен ФБР-дің қарауына өтті және олар оның әңгімесін тексеруге кірісті. Хайханен сондай-ақ ФБР-дің төрт жыл бойы шеше алмаған "қуыс никельдің" құпиясын ашты. Канадтық Коммунистік партия Фишерге Роберт Каллан есімімен жаңа паспорт алуға көмектесті. Бірақ Фишер жаңа кімлігін қабылдап, АҚШ-тан кетуге үлкермей тұтқындалды.

Ұстау

1957 жылдың сәуірінде Фишер суретші достарына жеті апталық демалыс үшін оңтүстікке баратынын айтты. Үш аптадан кейін, Хайханеннің берген мәліметі бойынша Фишердің фотостудиясының жанында бақылау орнатылды. 1957 жылдың 28 мамырында Фултон көшесінің қарсы жағындағы кішкентай саябақта ФБР агенттері бір адамның күдіспен әрекет ете жатқанын байқады. Адам уақыт-уақыт орнынан тұрып, айналып, соңында кетіп қалды. ФБР агенттері оның "МАРК" сипаттамасына сәйкес келетініне көз жеткізді. "МАРК" бақылауы жалғасты, 13 маусым күні түнде Фишердің студиясында сағат 22:00-де шам жанып тұрғаны көрінді. 1957 жылдың 15 маусымында Хайханенге ФБР жасырын камерамен түсірген Фишердің суреті көрсетілді. Хайханен фотосуреттегі адамның "МАРК" екенін растады. 1957 жылдың 21 маусымында таңғы сағат 7:00-де Фишер 839-шы нөмірлі бөлмесінің есігін қағып, жауап берді. Есікті ашқанда, ол ФБР агенттерімен кездесті, олар оны "полковник" деп атап, "оның тыңшылық қызметіне қатысы бар екені туралы ақпараттары бар" деді. Фишер ФБР-дің оның шеніне тек Хайханен арқылы қол жеткізгенін білді. Фишер ФБР-ге ештеңе айтпады, ал 23 минут бойы Фишерге қарағаннан кейін ФБР агенттері күтіп тұрған Иммиграция және натурализация қызметінің қызметкерлерін шақырды. Олар Фишерді тұтқындап, Иммиграция және азаматтық туралы заңның 242-бабы бойынша ұстады. Осы кезеңде Фишер өзінің "шынайы" аты Рудольф Иванович Абель екенін және ол кеңес азаматы екенін айтты, бірақ барлау қызметі туралы әңгімелесуден бас тартты. "Рудольф Иванович Абель" деген есім қайтыс болған досы мен КГБ полковнигінің есімі еді. Фишер Орталықтың Абель есімін американдық газеттердің бірінші беттерінде көрген кезде оның тұтқындалғанын түсінетінін білді. Тәптің ішінде 250 беттік орыс шифр кітабы, микрофильмде сақталған шифрланған хабарламалары бар қуыс қалам, және тағы 15 000 доллар ақшасы бар сақтау қоймасының кілті табылды. Сондай-ақ, бұрын таныспаған агенттер арасында байланыс орнату үшін Коэндердің суреттері мен танысу сөздері де табылды. Фишер енді заңсыз иммигрант емес, тыңшы деп есептелгендіктен, 1957 жылдың 7 тамызында Техастан Нью-Йоркке айыптамаға жауап беру үшін ұшырылды. Фишер содан кейін кеңес тыңшысы ретінде сотқа тартылды. Бруклиндегі адвокаттар қауымдастығы саяси амбициялары бар бірнеше танымал сот адвокаттарына жүгінді, бірақ олардың барлығы істі қабылдаудан бас тартты. Содан кейін олар Джеймс Б. Донованға хабарласты. Ол Стратегиялық қызметтер кеңсесінде (OSS) соғыс уақытында кеңесші болып қызмет еткен және сот залында көп жылдық тәжірибесі болғандықтан, адвокаттар қауымдастығы Донованның Фишердің қорғаушысы ретінде әрекет етуге ең лайықты екеніне сенді. Донованның Фишермен алғашқы кездесуінде, Фишер Донованды өзінің қорғаушысы ретінде қабылдады. Донован оған көмектесу үшін адвокат Томас М. Дебевуазды шақырды. Фишер 1957 жылдың қазан айында Нью-Йорктегі Федералдық сотта үш айыптама бойынша сотталды: Қазылар алқасы үш жарым сағатқа зейнетке шықты және 1957 жылдың 25 қазанында Фишерді барлық үш айыптама бойынша кінәлі деп тапты. "Абель АҚШ-қа қарсы" ісінде АҚШ Жоғарғы Соты оның үкімін 5-4 дауыспен растады. Фишер немесе "Рудольф Иванович Абель" жазасын (80016-А тұтқын ретінде) Атлантадағы Федералдық түрмеде өтеуге тиіс болды. Ол сурет салумен, жібек басуды үйренумен, шахмат ойнаумен және жай ләззат алу үшін логарифмдік кестелерді жазумен айналысты. Ол басқа екі сотталған кеңес тыңшысымен дос болды. Олардың бірі Мортон Собелл болды, оның әйелі Хайханен ұрлаған 5000 долларды ала алмады.

Бостандыққа шығу және кейінгі өмір

Фишер төрт жылдан астам мерзімде жазасын өтеді. 1962 жылдың 10 ақпанында ол америкалық U-2 ұшқышы Фрэнсис Гэри Пауэрстің орнына айырбасталды. Алмасу Батыс Берлин мен Потсдамды байланыстырған Глиенике көпірінде өтті, ол Суық соғыс кезінде «Шығушылар көпірі» деп танымал болды. Дәл сол уақытта, Чекпойнт Чарлиде, Фредерик Прайорды Шығыс Германияның Штази қызметкерлері оның әкесінің күтіп тұрған қолына тапсырды. Бірнеше күннен кейін Фишер әйелі Елена мен қызы Эвелинмен қайта қосылып, үйіне ұшты. Өз беделін сақтау үшін КГБ-ға «Абельдің» АҚШ-та тоғыз жыл бойы жасырын агент болғанын, NKVD-нің адал мүшесінің жеңісі ретінде көрсету ыңғайлы болды. Бас шпионның аты Рудольф Абель деген идея Фишердің шындығын жасырды. Фишердің заңсыз түрде тұрған сегіз жылында ол АҚШ-тағы КГБ-ның ең табысты агенттерінің бірі болды. Ол бірде-бір агентті тартпағанымен, потенциалды шпиондарды анықтап, қолданыстағы желіні тиімді басқарды және кеңейтті, сондықтан ЦРУ директоры Аллен Даллес КСРО-да Абельдей жақсы жұмыс істейтін тіпті бір агенттің болғанын қалағанын айтты. Мәскеуге оралғаннан кейін Фишер КГБ-ның Бірінші Бас басқармасының «Заңсыздықтар» басқармасында жұмыс істеді, сөздер айтты және мектеп оқушыларына барлау жұмысы туралы лекция оқыды, бірақ көңілі көбінесе тоңды. Ол совет шпиондық фильмі «Өлі маусымның» алғы сөзінде айқын көрінді және фильмде консультант ретінде де жұмыс істеді. Фишер, көп темекі шегетін адам болғандықтан, 1971 жылдың 15 қарашасында өкпе рагынан қайтыс болды. Оның күлі Донское зиратына нақты атымен, өткен жылы қайтыс болған Конон Молодының қасына жерленді. Бірнеше батыстық тілшілер оның шын кім екенін көру үшін сол жерге шақырылды, өйткені ол ешқашан «жарқын» болмаған шпион еді.

Мұра

Оның тағдыры Вадим Кожевниковке "Қалқан мен семсер" атты оқиғалық романын жазуға түрткі болды. Басты кейіпкердің аты Александр Белов болғанымен, ол Әбел есімімен байланысты, кітаптың сюжеті Уильям Август Фишердің нақты өмірінен едәуір өзгеше. Әбел 1968 жылы "Өлі маусым" фильміне кіріспе сөз айтып, отандастарына жол тартқанда (суреттің ресми кеңесшісі ретінде) алғаш рет көпшілік назарына ілікті. 2008 жылы Юрий Линкевич "Белгісіз Әбел" деректі фильмін түсірді. 2009 жылы Ресейдің Бірінші арнасы "АҚШ үкіметі Рудольф Абельге қарсы" екі бөлімді көркемдік-танымдық фильмін жасады (басты рөлде Юрий Беляев). Стивен Спилбергтің 2015 жылғы "Көпірлер шпионы" фильмінде Фишер/Әбел рөлін Марк Райланс сомдады. Осы рөлі үшін Райланс "Оскар" сыйлығын "Ең үздік қосалқы актер" және "БАФТА" сыйлығын "Екінші пландағы ең үздік актер" номинацияларында жеңіп алды. 2015 жылдың 18 желтоқсанында, Мемлекеттік қауіпсіздік органдарының күні қарсаңында (кәсіби мереке), Самара қаласында Уильям Генрихович Фишерге арналған ескерткіш тақтаның салтанатты ашылуы өтті. Самара сәулетшісі Дмитрий Храмов салған тақта Молодогвардейская көшесі, 8 мекенжайында орналасты. Осы мекен-жайда барлаушының отбасы Ұлы Отан соғысы жылдарында тұрған деген болжам бар. Уильям Генрихович сол кезде құпия барлау мектебінде радиобизнесті оқытқан, ал кейіннен Куйбышевтен неміс барлауына қарсы радиологиялық контрбарлау операциясын басқарған. 1990 жылы КСРО "Барлау агенттері" сериясының бір бөлігі ретінде Рудольф Абель суреті салынған марка шығарды.