Кіріспе
Айзек Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі "Тұйық көше" - американдық жазушы Айзек Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Ол алғаш рет 1945 жылғы наурыз айында "Astounding Science Fiction" журналында жарияланды, кейіннен "The Early Asimov" жинағына (1972) қосылды. Бұл әңгімеде зиялы да емес жаратылыстардың бір түрі болжамдалғанмен, оқиға Бастауыш ғаламында, Трантордың Галактикалық империясы дәуірінде өтеді.
"Blind Alley" is a science fiction short story by American writer Isaac Asimov. It was first published in the March 1945 issue of Astounding Science Fiction, and later included in the collection The Early Asimov (1972). Although the story postulates a race of intelligent non humans, it is set in the Foundation universe, during the era of Trantor's Galactic Empire.
Жариялану тарихы
"Көре алмайтын аллея" 1943 жылдың ортасынан 1945 жылдың ортасына дейін Асимовтың "Қорылыс" немесе "Робот" сериясының бөлігі болмаған жалғыз әңгіме болды. 1944 жылдың қыркүйек және қазан айларында жазылған, ол Джон У. Кэмпбелл тарапынан қазан айында қабылданып, 1945 жылдың наурыз айында "Astounding Science Fiction" журналында жарияланды. Грофф Конклин оны "The Best of Science Fiction" антологиясына қосты, бұл Асимовтың қайта басылған алғашқы әңгімесі болды. Антологиядан түскен 42,50 доллар оған әңгімеден бастапқы жарияланымнан гөрі көбірек табыс табу мүмкін екенін түсінуге көмектесті. Конклин бұл әңгімені бірнеше антологияға енгізді: 1963 жылғы "The Best of Science Fiction" басылымы, сондай-ақ сол жылы жарық көрген "Great Stories of Space Travel" және 1980 жылғы "The Golden Age of Science Fiction". Ол 1982 жылы Асимов пен Мартин Гринберг редакциялаған "Исаак Асимов ұлы ғылыми-фантастикалық әңгімелерді ұсынады" 7-томында, ал 1983 жылы Асимов, Гринберг және Чарльз Г. Во редакциялаған "Галактикалық империялар" кітабында да пайда болды. Асимов оны өзінің 1972 жылғы "Тұңғыш Асимов" кітабына, 1989 жылғы "Асимов хроникасы" кітабына және 1992 жылғы "Толық әңгімелер" кітабының 2-томына қосты.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Галактикалық империя ашқан жалғыз ақылды, адам емес ғарышкерлер расасының қалған мүшелері өліп бара жатқан планетасынан алынып, әлдеқайда жағымды Сефеус 18-ге көшірілді (содан олардың аты "Сефеидтер" болып қойылды). Бұл планета – жануарлар бағы, зертхана және оларға арналған резервацияның біріктірілген түрі. Сефеидтерді зерттейтін ғалымдар оларды сезімтал жандар ретінде қарастыру керек пе, әлде жануарлар ретінде ме деген мәселеде келіспесе де, олардың жойылу қаупі бар екендігіне бірлесіп келіседі, себебі олар көбейтуді тоқтатқан. Әкімші бұл жағдайдың себебін белгілі бір әлсіздікке байланысты деп күдіктенсе, ал Сефеидтердің басшысы кейіннен олардың расасы қауіпті туған жерінде көп ұзамай жойылар еді дейді, себебі олардың ғылымы тек биологиялық қажеттіліктерін қанағаттандырған. Адамдардың билігіндегі, барлық физикалық қажеттіліктерін қамтамасыз ететін галактикада оларға өмір сүруге ештеңе болған жоқ, және олар Империядан кетуге тиым салынған. Мансапты әкімшілік қызметкер, азаматтық бақылаушы, Империялық бюрократия туралы терең білімін пайдаланып, осы жаратылыстарға көмектесуге тырысады. Өзінің жасаған есебін сақтықпен жариялап, бюрократияның көбею мәселесін басымдыққа қоюына себепкер болады. Содан кейін ол Сефеидтерге сынақтан өту мүмкіндігін ұсынып, ұшқыштарды даярлауды ұйымдастырады. Ақырында, олардың басшысымен сұхбат кезінде қарапайым телепатияны қолданып, басшыны үлкен нысанға қызығушылық білдіруге итермелейді, осылайша бюрократияны жүздеген ғарыш кемелерінен тұратын флотпен Сефеидтерге олардың көп мөлшерін жеткізуге көндіреді. Оның жоспары сәтті аяқталады; Сефеидтер кемелерді басып алады, адамдарды күтпеген жерден шатастырып, жақын маңдағы кемелердің оларды қууға мүмкіндігі болмайды. Олар Магеллан бұлттарына жаңа әлем іздеу үшін кеткен деген болжам бар. Басқарушы өзінің тапқыр бюрократиялық маневрлерімен қашуға қатысқандығы үшін кінәлаудан қорғанып, қайта тағайындалғанға дейін демалысқа жіберіледі.
Тарихи контекст
Автор оқиғаның бір бөлігін құрайтын көптеген меморандумдарда ауыр, бюрократиялық стильде сөйлейді; бұл стиль АҚШ Теңіз күштерінде, Филадельфия теңіз кеме жасаушылығында Азимовтың жұмыс істеген кезінде қолданылған тілге негізделген. Адамдар басымдық танытқан галактикадағы шетелдік азаматтардың жағдайы, "Мәңгілік соңы" романындағы адамзаттың балама болашақтағы тағдырымен саякес. Дегенмен, оқиғаның соңы мүлдем басқаша – Цефеидтер ғарыш кемесін ұрлап, Магеллан бұлттарында өздеріне тәуелсіз өмір құруға бет түзеді. "Негіз" және Жер персонажы Голан Тревиздің айтуынша, ешбір адам кемесі Магеллан бұлттарына, Андромеда галактикасына немесе одан да алыс галактикаларға енген емес. Азимовтың осы романдар мен осы әңгіме арасында байланыс орнатуды жоспарлағаны белгісіз.
Екінші негіз трилогиясы
"Екінші Негіз" трилогиясында, Азимов мұрагерлерінің рұқсатымен жарық көрген кітаптар сериясында, Кефеидтерге ұқсас жағдайға түскен ғарыздан шыққан бір нәсіл туралы айтылады. Олардың аттары аталмаса да, осы оқиғадағы маңызды кейіпкерлердің бірінің аты айтылады. "Негіздің жеңісіндегі" қосалқы сюжет осы әңгімеде көтерілген мәселені зерттейді.