Кіріспе

Неміс бактериологы (1895–1964)

Мюнстер университетінің патология бөлімінде жұмыс істеген кезде, Домагк 1927 жылы Эльберфельдтегі (кейін Вупперталь) IG Farben филиалына шақырылды. Оның міндеті IG Farben зертханасында дайындалған химиялық қосылыстарды әлеуетті дәрілік заттар ретінде тексеру болды. Фридрих Мицш және Джозеф Кларер синтездеген жаңа қоспа, сульфанамид тобымен қоса байланысқан азот бояуының бензол туындысы, адам бактериясы Streptococcus pyogenes-ке қарсы антибактериялық активтілікке ие екені анықталды. 1935 жылы Домагк тің жалғыз қызы Хильдегарде жарақат алып, стрептококк инфекциясына шалдықты. Қызының қолын кесуден және өмірін сақтау үшін Домагк жаңа қоспаны қолданды, ол инфекцияны емдеді. «Пронтосил» деген атпен белгіленген бұл жаңа препарат бактериялық инфекцияларға қарсы қолданылатын алғашқы антибиотик болды. Домагк 1939 жылы «пронтосилдің антибактериялық әсерін ашқаны үшін» физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына ие болды, бірақ нацистік үкімет оған сыйлықты қабылдауға тыйым салды. 1947 жылы нацистік Германияның құлауынан кейін, оған Нобель дипломы ресми түрде табысталды және Нобель лекциясын оқыды.

Өмірбаян

Домагк Германия империясының (қазіргі Польша) Лягов, Бранденбург қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Пол Ричард Домагк мектеп мұғалімі болған. Оның ағасы Эрих бала кезінде қайтыс болды, сондай-ақ кіші сіңлісі Шарлотта да болды. Ол бес жаста болғанда, 1900 жылы, әкесі Сомерфельдке (қазіргі Любско, Польша) ауыстырылды. Ол бірден Бисмарк мектебіне қабылданды және 1910 жылы бастауыш білімін аяқтады. Содан кейін 1914 жылы орта білімін аяқтаған Лиегництегі Герцог Генрих мектебінде оқыды. Домагк 1914 жылы Киль университетінде медицинаны оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда университет жабылып, ол Сомерфельдке оралды. Ол өзінің 15 мектеп досымен бірге 7-ші неміс гренадер полкына ерікті болып қосылды. 1914 жылдың қазан айында Фландриядағы алғашқы соғыста ол 11 мектеп досы қаза болғаннан кейін өлімнен мүжілді. 1914 жылдың желтоқсан айында Польшаның шығыс майданына жіберілді, онда оққа ұшты. Ол Берлинге жақын Лихтерфельдеге жеткізілді, онда жарақатынан айықты. Сол жерде ол медициналық санитарлық қызметкер ретінде оқытылды. 1915 жылдың мамырында ол шығыс майданына дәрігер ретінде қайта оралды. Ол соғыс майданындағы қорқыныш пен азапты, әсіресе инфекцияларды еске түсіріп, былай деді: "Осы қорқынышты әсерлер мені өмір бойы қуып жүрді және бактерияларға қарсы шараларды қалай қабылдауға болатынын ойластырды. Сондықтан, егер үйге аман-есен оралсам, сол мәселені шешуге аз болса да үлес қосу үшін жұмыс істеуге ант бердім". Соғыс 1918 жылдың қарашасында аяқталғаннан кейін Домагк Кильдегі медицина курсын қайта бастады. Оның докторлық диссертациясы "Beeinflussung der Kreatininausscheidung durch Muskelarbeit" (Бұлшықет қызметі арқылы креатининнің зәрмен шығарылуына әсері) Макс Бюгердің жетекшілігімен жазылды және ол 1921 жылы диплом алды. Ол Домагкның фагоцитоз туралы зерттеулерін қолдады, бұл орыс зоологы Ели Мечников ашқан иммундық процесс еді, электр қуатын шексіз пайдалануға, тұрақты фотожарықтарға және тәжірибелік тышқандардың еркін жүріп-тұруына рұқсат берді, бұл үй шаруашылығын басқарушыны ашуландырды. Домагкның "Реттикулоэндотелий арқылы инфекциялық ауруларды жою және амилоидтың дамуы" атты диссертациясы толық профессорлық лауазымға тағайындалуға лайық критерий ретінде бағаланды. Алайда Гросс Мюнстер университетіне тағайындалды және Домагкты өзі ұсынған Эксперименталды патология кафедрасында оқытушы болып жұмыс істеуге шақырды. 1925 жылы ол Базельдегі неміс сауда палатасының кеңесшісі Гертруда Струбеге үйленді. Кейіннен олардың үш ұлы мен бір қызы болды. Дегенмен, басқа бір деректе ол 1927 жылы IG Farben компаниясына қосылғаны айтылады. Домагк Шварцвальдтағы Бурберг ауылында, Кенигсфельд маңындағы вилласында жүрек талмасынан қайтыс болды.

Prontosil

Домагктың IG Farben-дегі міндеті жаңа қосылыстарды, химиялық бояуларды микробқа қарсы әрекетіне тексеру болды. Вернер Шулеманн, Фридрих Мицш, Ханс Маус және Джозеф Кларлер сынақтан өтуге тиіс химиялық заттарды үздіксіз жеткізуге жауапты болды. 19 ғасырдың соңынан бастап, тоқыма және басқа материалдарды бояу үшін жасалған және қолданылған азо бояуларының инфекцияға қарсы емдік қасиеттері бар екені анықталды. Мысалы, неміс биологы Пол Эрлих метилен көк түсін, азо бояуының бір түрін, тәжірибелік жануарларда маляриялық паразиттерді өлтіру үшін қолданды және 1891 жылы екі адамды маляриядан емдеді. Кейін Эрлих және оның шәкірттері азо бояуларының кейбіреуінің африкалық ұйқы ауруына қарсы тиімді екенін тапты. Осы нәтижелерге сүйене отырып, IG Farben азо бояуларын потенциалды дәрілік препараттар үшін зерттеуге және химиялық түрлендіруге бағытталды.

Даму

1930 жылдардың басында Мицш пен Кларлер хризодинге (аналогы) химиялық тұрғыдан ұқсас азо бояуының бензол туындысын синтездеді. Қосымша тізбегі ретінде сульфонамид тобы қосылып, сульфамидохризодинге айналды. Олар жаңа бояудағы сульфонамид тобының ерекше химиялық құрауы дәрілік препарат болуы мүмкін деп күдіктенді; Мицш болжағандай: "[Сульфонамид бөліктері] азо тобындағы дұрыс орындағы дұрыс топтар болды". Синтездің нақты күні белгісіз. Бірақ, IG Farben 1931 жылдың 7 қарашасында алғашқы өзгертілген сульфамидохризодиннің патенін алғандықтан, бұл рас емес болуы мүмкін. Тағы бір байланысты қосымша 1932 жылдың желтоқсан айында патенттелді, ал емделмеген 14 тышқан тәжірибе жүргізілген төртінші күнінің барлығы өлді. Бұл әлі де қолданылады, тіпті антибиотиктер қолжетімді болғаннан кейін де инфекция тіндерге ауыр зақым келтірген жағдайда. Бір қызықты жағдайда, Домагк-тың алты жасар қызы Хилдегарде 1935 жылдың 4 желтоқсанында Рождестволық әшекейлер жасап жатқанда тігіс инесімен жарақаттанды. Ол баспалдақтан құлап, қолына ине шаншып, сынған ине білегіне кіріп кетті. Ине ауруханада алынып тасталды. Бірақ, келесі күні ол қатты қызба және қабынуды бастан өткерді. Домагк еске алғандай: "Бірнеше күннен кейін жақындыны ауыстырғанда, қолдың ісінуі байқалды, және барлық тігістер алынып тасталғанына қарамастан, қызба тез өрбуді жалғастырды. Көптеген кесіктер жасалғанына қарамастан, қабыну флегмоны қолтық астына тарады. Емі нашарлап, бас айналды, сондықтан біз баланың жағдайына қатты алаңдадық. Хирургиялық араласу мүмкін болмағандықтан, мен емдеген дәрігерден, мәдениетте стрептококктардың аурудың себебі екенін анықтағаннан кейін, "Пронтосилді" қолдануға рұқсат сұрадым". 14 кесік жасағаннан кейін, дәрігер Хилдегардты құтқарудың жалғыз жолы - оның қолын кесу екенін айтты. Алайда, Хилдегарде "Пронтосил" емнен кейін жазылып, қолы сақталды. "Пронтосил" 1935 жылдан кейін оның екі атауында да, сондай-ақ препараттың тауарлық атауы ретінде қолданылды. Домагк тек "Стрептозон" түрін қолданды. Ол препараттың жасалуы және оны адамдарға қолдану туралы "Стрептококк инфекциясының химиотерапиясы" ("Chemotherapie der streptokokken infektionen") мақаласында "Клиническая еженеделік журналдың" (кейіннен Молекулалық медицина журналы) қазан айындағы санында баяндады.

Бекіту

Алғашқы тәуелсіз зерттеуді ағылшын дәрігері Леонард Кольбрук Лондонның Королева Шарлотта аналық ауруханасында жүргізді. 1935 жылы Домагктың мақаласын оқығаннан кейін, Кольбрук ерігіш стрептозонды және нашар ерігіш түрін пайдаланып, тышқандармен тәжірибелерді қайталады және стрептозонның тиімдірек екенін, бірақ ол тек перхорадка қоздырғыштарына қарсы тиімді екенін анықтады. Алайда, ол аман қалған тышқандарда ауыр бүйрек зақымданулары байқалғанын анықтады. Бұл оны адамдарға клиникалық сынақтар жүргізуден тоқтатты, бірақ бала туғаннан кейінгі қызбадан көз жұмаға жақын тұрған бір әйелмен кездесті. Басқа емдеу жолдары болмағандықтан, ол әйелге стрептозон берді, ол бірнеше күннің ішінде оны жазып шығарды. Ол дәріні тағы бір әйелге сынап көрді, нәтижесі де сол болды, сонда ол: "Дереу қызықты және қуантарлық өзгерістер болды" деді, әсіресе күйіктерді және зәр жолдарының инфекцияларын емдеуде.

Зефирол

1932 жылы Домагк бензильдиметилдецилмоний хлоридінің күшті микробқа қарсы зат ретінде қолданылу мүмкіндігін анықтады. Әртүрлі бактериялармен бірнеше сынақтар жүргізгеннен кейін, 1935 жылы ол оны Zephirol деп атап, дезинфекциялау құралы ретінде жариялады. Домагк Zephirol-ды теріге жағудың, мысалы, операция кезінде қолғап кимес бұрын, инфекцияны қалай болдырмайтынын түсіндірді. Бұл оның кеңінен дезинфекциялау құралы ретінде сәтті сатылуына әкелді. Осылайша кватернарлы аммоний қосылыстары (quats) ашылды, бұл кейіннен тұтыну тауарында, соның ішінде жалпы микробқа қарсы заттар (мысалы, жуғыш және дезинфекциялық заттар), мата жұмсартқыштар және шаш кондиционерлері ретінде қолданылатын химиялық заттар.

Қатерлі ісікпен емдеу

1936 жылдан бастап Домагк қатерлі ісіктерді емдеуге де назар аударды. 1956 жылы ол E 39 (этиленминин хинондары үшін E) деп атаған қатерлі ісікке қарсы препаратты сәтті әзірлегенін хабарлады. Ол нақты қатерлі ісіктерді таңдап әсер ететін дәлдік қажеттілігін түсінді, және былай деді: "Емдеуде біз, кем дегенде қазіргі уақытта, дене жасушасы мен ісік жасушасы арасындағы белгілі бір тепе-теңдікке қанағат етуіміз керек, тіпті ісік толығымен жойылмаса да. Біз оның өсуін баяулата алсақ, пациенттің өмірін ұзаққа созуға және жағдайын жеңілдетуге қанағаттанамыз." Препарат қатерлі ісіктерді емдеуде қолданылмаса да, оның зерттелуі жалғасты және бірнеше ұқсас қосылыстар әлі де тәжірибелік зерттеулерде қарастырылуда.

Нобель сыйлығы және оның мәселелері

1939 жылы Домагк Нобель қоры тарапынан бактериялық инфекцияларға қарсы тиімді алғашқы коммерциялық дәрі – антибиотик ретінде Пронтосилді ашқаны үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алуға таңдалды. Бірақ, нацистік Германия оған марапаттау рәсіміне қатысуға тыйым салды. Бұл, 1935 жылы Нобель сыйлығын алған, нацистік Германияға қарсы шыққан бейбітшіл Карл фон Осиетцкийдің үкіметті ашуын тудырған болатын. Осиетцкий түрмеге қамалып, концлагерде қайтыс болды. 1937 жылы Адольф Гитлер Германия азаматтарына Нобель сыйлығын қабылдауға тыйым салатын ресми жарлық шығарды. 1939 жылғы 27 қазанда Домагк Стокгольмдегі Каролинский институтының ректорынан Нобель сыйлығын алатыны туралы телеграмма алды. Ол Мюнстер университетінің ректоры Уолтер Мевиусқа хабарласты, ол дереу Германия билігінен Домагкқа сыйлықты алуға рұқсат беруді сұрады. Домагк өзі Фюрер кеңсесіне, Гитлер штабына хат жазып, егер сыйлық алуға рұқсат берілсе, ол соғысқа 100 000 неміс маркасын жұмсайтынын мәлімдеді.

Марапаттар мен құрметтер

Домагк 1939 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Сол жылы Домагк Эдинбург университетінің Камерон терапиялық сыйлығын да алды. 1941 жылы Домагк Италия Корольдігінен Medaglia Paterno (Рим) медалін, ал Венгрия Корольдігінен фон Клебельсберг медалі мен сыйлығын алды. 1942 жылы ол неміс Ғылым академиясының Леопольдина академиясының мүшесі болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Домагк, көп уақыт өткендіктен сыйлықтың ақшалай бөлігін ала алмаса да, Нобель сыйлығын алуға мүмкіндік алды. 1951 жылы ол 1-ші Линдау Нобель лауреаттарының кездесуіне қатысқан жеті Нобель лауреаттарының бірі болды. 1952 жылы ол Перудің «El Soleil del Perú» орденін, 1952 жылы «Ғылым және өнер үшін Pour le mérite» орденін, 1953 жылы испандық «Sanidad Civil» орденін, 1957 жылы Венесуэла Республикасының «del Lobertador» орденін, 1960 жылы Жапонияның «Көктемгі күн» медалін, ал 1955 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет орденінің жұлдызы бар Ұлы крестімен» марапатталды. 1952 жылы ол неміс патология қоғамының төрағасы болып сайланды. Мюнхенде Домагкпарк атты қоғамдық саябақ пен Домагкстрассе көшесі Домагк есімімен аталады. Мюнстерде 1961 жылы «Krebsforschung Professor Dr. Gerhard Domagk» (Профессор доктор Герхард Домагк атындағы қатерлі ісіктерді зерттеу) ғылыми-зерттеу қоры құрылды, ал Мюнстер университетінде Герхард Домагк атындағы Патология институты құрылды.