Кіріспе

Американдық жазушы Айзек Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі "Роби" – американдық жазушы Айзек Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Бұл Азимовтың позитронды роботтар туралы алғашқы әңгімесі болды. 2016 жылы "Роби" 1941 жылғы ең үздік қысқа әңгіме үшін Хьюго сыйлығын жеңіп алды. "Роби" Азимовтың жазған он төртінші, ал жарияланған тоғызыншы әңгімесі еді. Бұл Азимовтың "Роботтар" сериясының алғашқы әңгімесі.

Маңыздылығы

Бұл оқиғаның негізгі мәселесі – роботтарға қатысты технофобия және оның негіссіздігі. Бұрын жарияланған ғылыми-фантастикалық әңгімелердің көпшілігі роботтардың жасаушыларына қарсы көтерілу тақырыбын қамтыды, бұл Мэри Шеллидің "Франкенштейн" романындағы монстрге ұқсас болатын. Асимов Франкенштейн комплексінің негіссіз қорқыныш екеніне үнемі сенді. Асимовтың роботтар туралы көптеген шығармалары олардың адамзатқа қандай көмек көрсете алатынының мысалдарын көрсетуге бағытталған.

Тарих

Азимов 1939 жылдың 10 маусымында әңгімені жаза бастады. Ол Отто Биндердің "Мен, робот" атты әңгімесінен шабыттанды, ол жақында 1939 жылдың қаңтар айындағы Amazing Stories журналында жарияланған болатын. Джон В. Кэмпбеллдің Astounding Science Fiction журналы маусым айында әңгімені қабылдамағаннан кейін, Азимов Фредерик Полды қысқа мерзімге әдеби агент ретінде тартты, бірақ ол оны жариялауға келісетін журнал таба алмады. Содан кейін 1939 жылдың қазан айында Поль "Таңғажайып әңгімелер" және "Супер ғылыми әңгімелер" журналдарының редакторы болды. 1940 жылдың наурыз айында Поль осы журналдың бірі үшін "Робиді" сатып алды. Алғашқы жарияланымда Поль әңгімені "Ерекше серік" деп атады, бұл Азимовқа "ұнамады". Әңгіме Азимовтың роботтар туралы әңгімелердің алғашқы жинағында қайта басылғанда, "Мен, робот" (Азимов қаламаған атау), ол өзінің сүйікті "Роби" атауын қайта орнатты. Қайта басылымда мәтінге бірнеше түзетулер енгізілді. "Роби" кейін "The Complete Robot" (1982) және "Robot Visions" (1990) кітаптарында қайта басылды. Бұл әңгіме Азимовтың позитрондық роботтар туралы алғаш рет жарық көрген туындысы болды.

1940 жылғы нұсқаның қысқаша мазмұны

1982 жылы Роби есімді, сөйлей алмайтын робот Уэстон отбасының меншігіне көшеді. Ол олардың қызы Глорияға бала күтімі қызметін атқарады. Миссис Уэстон робот-бала күтушінің қызының әлеуметтік дағдыларын дамытуына кері әсер ететінінен алаңдайды және ол бұзылып, қызына зиян келтіруі мүмкін деп ойлайды. Глория Роббимен бірге болуды басқа балалардан көбірек жақсы көреді. Мистер Уэстон әйелінің әрекетіне көніп, Роббиді зауытқа қайтарады. Глорияның ата-анасы Роббидің еш себепсіз "қашып кеткенін" айтады. Оның орнына "Жылтырау" атты колли итін алады. Бірақ бұл әрекет сәтті болмайды. Глория ең жақын досын сағынып, өмірден ләззат алуді тоқтатады. Анасы Глорияның Роббиді ұмытуы мүмкін емес деп есептейді, себебі ол бұрын ойнаған жерлерінің бәрімен қоршалған. Миссис Уэстон күйеуін оларды Нью-Йорк қаласына алып кетуге көндіреді, онда ол жұмыс істейді. Глория қате түсініп, олар Роббиді іздеу үшін қалаға бара жатыр деп ойлайды. Басқа да көрікті жерлермен бірге Уэстондар Ғылым және өнеркәсіп мұражайына барады; Глория "Сөйлейтін роботты" (қазіргі тілмен айтқанда, компьютер) көру үшін жасырын түрде кетеді, ол бүкіл бөлмені алып жатқан жылжымайтын машина. Ол келушілердің ауызша қойған сұрақтарына жауап бере алады. Глория машинадан Роббиді көрді ме деп сұрайды, "сізге ұқсайтын робот". Компьютер сұрақты түсінбей, істен шығады. Мистер Уэстон әйеліне робот зауытына экскурсия ұйымдастыру туралы ұсыныс жасайды. Осылайша Глория роботтарды "адамдар" емес, жансыз заттар ретінде көре алады. Экскурсия кезінде Вестон мырза роботтардың басқа роботтар жасап тұратын бөлмесін көруді сұрайды. Робот құрастырушылардың бірі – Роби. Глория досына жеткісі келгенде, қозғалып келе жатқан көліктің алдына жүгіріп шығады, бірақ Робби оны құтқарады. Миссис Уэстон күйеуіне қарсы шығады: ол бұл кездесуді бұрыннан жоспарлаған. Роби Глорияның өмірін құтқара бастағанда, бұл жоспарланбаған оқиға болады, сонда Миссис Уэстон келіседі. Екі дос бірге қалуға мүмкіндік алады.

1950 жылғы қайта қарау

Қайта қаралған нұсқада күн 1998 жылға өзгертілді және сол кезде роботтарды зерттейтін колледж студенті болған Сьюзан Кальвиннің кейіптік эпизоды «Сөйлейтін робот» сахнасына қосылды. Басқа өзгерістер: Түпнұсқада жоқ, бірақ енді робототехниканың Бірінші заңы туралы айтылады, ал Вестон мырза бұрын былай түсіндірген: «Роботқа адам мейірбикеге қарағанда әлдеқайда көп сенім артуға болады. Роби тек бір мақсатпен – кішкентай баланың серігі болу үшін құрылды. Оның бүкіл «ой-сезімі» осы мақсат үшін жасалған. Ол адал, сүйіспеншілікке толы және мейірімді болудан өзгеше істей алмайды. Ол – машина, оны солай жасаған». Робидің жоғарғы аялары енді тіректер емес, қолдар деп сипатталған. Айға жасалған Дугластың экспедициясы Марсқа жасалған Лефебре-Йошида экспедициясына ауыстырылды. Миссис Уэстон (және мәтін) итке «ол» емес, «әйел» деп сілтеме жасайды. Finmark Robot Corporation компаниясы U.S. Robots деп қайта аталды. Глорияның отбасымен көрген вививокс туралы сипаттамаға қосымша мәліметтер енгізілді. Мистер Уэстонның жеке автожироскопымен Нью-Йоркке баруы туралы мәлімет алынып тасталды. Мистер Уэстонның мұралық сағатына күшті электромагниттің әсері туралы мәлімет те жойылды. «Сөйлейтін робот» және оның мүмкіндіктері туралы қосымша сипаттамалар қосылды. «Ауылда жаман сезім бар» сияқты әр түрлі социологиялық пікірлер, сондай-ақ одақтар мен жұмыссыздық туралы сілтемелер (бұрынғыда Мистер Струтерстің «Роботтар және адамзаттың болашағы» атты сөйлеуіне сілтеме жасалған) енгізілді. Роботтарды қоғамдық көшелерде пайдалануды шектеу туралы заңға сілтеме орын ауыстырылды. Миссис Уэстонның Мистер Уэстон кездесуді ұйымдастырды деген қорытындысын «Роби инженерлік немесе құрылыс жұмыстары үшін жоспарланбаған» дегеннен бастап түсіндіруге болады.

Бейімделулер

Бұл оқиға 2017 жылдың ақпан айында BBC Radio 4 радиосында «Мен, робот» романының бес бөлімдік 15 минуттық драмалық радио адаптациясының бірінші тарауы ретінде эфирге шықты.

Қабылдау

Гров Конклин осы әңгімені "толыққанды тартымды" деп атады.