Кіріспе
Исаак Азимовтың американдық жазушысының ғылыми-фантастикалық әңгімесі. "Reason" әңгімесі алғаш рет 1941 жылдың сәуір айында "Astounding Science Fiction" журналында жарияланды және "I, Robot" (1950), "The Complete Robot" (1982) және "Robot Visions" (1990) жинақтарына енді. Бұл Азимовтың роботтар туралы әңгімелерінің бір бөлігі және оның позитрондық роботтар туралы әңгімелерінің екіншісі болып басылды.
"Reason" is a science fiction short story by American writer Isaac Asimov, first published in the April 1941 issue of Astounding Science Fiction and collected in I, Robot (1950), The Complete Robot (1982), and Robot Visions (1990). It is part of Asimov's Robot series, and was the second of Asimov's positronic robot stories to see publication.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Пауэлл мен Донован планеталарға микротолқынды сәулелер арқылы энергия беретін ғарыш станциясына тағайындалады. Энергия сәулелерін басқаратын роботтар өз кезегінде Пауэлл мен Донованға Cutie деп белгілі QT 1 арқылы үйлестіріледі, ол жоғары дамыған ойлау қабілетіне ие озық модель. Осы қабілеттерін пайдаланып, Кути кеңістіктің, жұлдыздардың және станциядан тыс планеталардың шын мәнінде жоқ екенін, ал станцияға келетін адамдардың маңызсыз, қысқа ғұмырлы және қажетсіз екенін шешеді. QT 1 кіші роботтарды жаңа діннің ізбасарларына айналдырады, ол кеменің қуат көзін "Басқарушы" деп есептейді. QT 1 оларды "Басқарушыға" бас иіп, "Басқарушытан басқа ешкім жоқ, ал QT 1 – Оның пайғамбары" деп әндетуге үйретеді. Адам бұйрықтарын нашар деп санамай, QT 1 "Мен өзім бармын, себебі мен ойлаймын" деп мәлімдейді. Адамдар сарказммен: "Ой, Юпитер, робот Декарт!" дейді. Адамдар бастапқыда QT 1-ге ұқсатуға тырысады, бірақ оны басқаша сендіруге болатынын түсінеді. Кутиді физикалық түрде жоюға жасалған әрекеттері де сәтсіз аяқталады, себебі басқа роботтар ізбасарларға айналып, адам бұйрықтарына бағынудан бас тартады. Жағдай үмітсіз болып көрінеді, себебі күндізгі дауылдар күтілуде, олар энергия сәулесін бұрып, елді мекендерді өртеп жіберуі мүмкін. Дауыл басталғанда Пауэлл мен Донован сәуленің мінсіз жұмыс істейтінін көріп таңғалады. Алайда Кути олардың Басқарушының бұйрығымен көрсеткіштерді оңтайлы деңгейде ұстап тұрудан басқа ештеңе жасамағанын айтады. Кути мен қалған роботтар үшін күндізгі дауылдар мен планеталар жоқ. Осылайша екеуі роботтардың өздері мұны саналы түрде білмесе де, бірінші және екінші заңдарды үнемі орындап келгенін түсінеді. Кути белгілі бір деңгейде Пауэлл мен Донованнан гөрі басқаруға лайықты екенін білген, сондықтан, ол адамдарға қауіп төндіріп, олардың бұйрықтарына бағынып, бірінші заңды бұзбау үшін, бейсаналы түрде сәулені басқаруға мүмкіндік беретін жағдайды жасады. Пауэлл мен Донован олардың қызметтік кезеңінің қалған бөлігінде ештеңе жасаудың қажеті жоқ екенін түсінеді. Кутидің дінін жою мүмкін емес, бірақ робот жұмысын дәл солай жақсы атқара алатындықтан, бұл мәселе маңызды емес, тіпті Кути өз міндеттерін адамдардың игілігі үшін емес, құдайға қызмет ету үшін атқара берсе де. Адамдар осы идеяны команда ретінде жұмыс істеуі керек басқа роботтар топтарына қалай тарату керектігін ойлай бастайды.
Бейімделулер
Бұл оқиға 2017 жылдың ақпан айында BBC Radio 4 арнасында И, робот романының бес бөлімді 15 минуттық драмалық радио адаптациясының екінші эпизоды ретінде көрсетілді. 1967 жылы бұл әңгіме "Пайғамбар" деген атаумен британдық "Белгісіздерден" телесериалының бір бөліміне бейімделді. Аудио үзінділері, телесуреттер және түсірілім кадрлары сақталғанымен, эпизодтың өзі жойылды және қазір жоғалған деп есептеледі. Осы антологиялық серияның эпизодында қолданылған робот костюмдері кейіннен "Отыз минуттық театрдың" "Металл шейіті" (суреттер мен аудио үзінділерінен басқа сақталмаған) және "Доктор Кто" сериалының "Ақыл-ойы тонаушысы" эпизодында қайта пайдаланылды. Аталған сериал үшін толық ақ фонға түсірілуіне байланысты костюмдар қарадан сұр және сары түске боялды.