Британ-советтік тыңшы Джордж Блейк: Өмір және қашқан жолы
George Blake
Джордж Блейк: британдық тыңшы, кеңесшілерге қызмет еткен қос агент. Корея соғысында тұтқынға түсіп, коммунист болған. 1966 ж. қашқан, КСРО-да қайтыс болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық/кеңестік тыңшы агент (1922–2020)
British/Soviet espionage agent (1922–2020)
Джордж Блейк (Бехар; 11 қараша 1922 – 26 желтоқсан 2020) – Ұлыбританияның құпия барлау қызметінің (МИ6) тыңшысы және Кеңес Одағы үшін қос агент ретінде жұмыс істеді. Ол коммунист болып, Корея соғысы кезінде тұтқынға алынғанда МГБ-да жұмыс істеуге шешім қабылдады. 1961 жылы жасырын әшкереленіп, 42 жылға сотталған ол 1966 жылы Лондон батысындағы Вормвуд Скрубс түрмесінен қашып, Кеңес Одағына қашып кетті және 2020 жылы қайтыс болғанға дейін онда тұрды. Ол «Кембридж бестігінің» құрамына кірмегенімен, Кеңес Одағына жеткен соң Дональд Маклинмен және Ким Филбимен байланыста болды.
George Blake ( Behar; 11 November 1922 – 26 December 2020) was a spy with Britain's Secret Intelligence Service (MI6) and worked as a double agent for the Soviet Union. He became a communist and decided to work for the MGB while a prisoner during the Korean War. Discovered in 1961 and sentenced to 42 years in prison, he escaped from Wormwood Scrubs prison in west London in 1966 and fled to the Soviet Union, where he resided until his death in 2020. He was not one of the Cambridge Five spies, although he associated with Donald Maclean and Kim Philby after reaching the Soviet Union.
Ерте өмір
Джордж Блейк 1922 жылы Нидерландтың Роттердам қаласында Джордж Бехар болып дүниеге келді. Ол протестант нидерланд анасы Кэтриннің (құрметті есімі Бейдервеллен) және британдық азамат болған египеттік әкесінің баласы. Ол Ұлыбританияның патшасы V Георгтің құрметіне Джордж деп аталды. Оның әкесі Альберт Бехар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық армияда қызмет етті. Альберт "Еңбегі үшін" медалін алғанмен, әйелі мен балаларына соғысқа қатысқанын айтқанда, оны әшекейлеп көрсетті және өліміне дейін еврей тегін жасырып өтті. Альберт 1936 жылы қайтыс болғанға дейін Бехарлар Нидерландта жайлы өмір сүрді. Он үш жастағы Бехар Мысырға бай әпкесімен бірге тұруға жіберілді.
George Blake was born George Behar in Rotterdam, the Netherlands in 1922. He was the son of a Protestant Dutch mother, Catherine (née Beijderwellen), and an Egyptian father of Sephardi Jewish origin who was a naturalised British subject. He was named George after George V of the United Kingdom. His father, Albert Behar, served in the British Army during the First World War. While Albert received the Meritorious Service Medal, he embellished his war service when recounting it to his wife and children, and concealed his Jewish background until his death. The Behars lived a comfortable existence in the Netherlands until Albert's death in 1936. The thirteen year old Behar was sent to live with a wealthy aunt in Egypt,
Каирде ол кейіннен Мысырдағы Ұлттық азаттық үшін коммунистік демократиялық қозғалыстың жетекшісі болған туысы Анри Куриелмен жақын болды. 1991 жылы Блейк Куриелмен болған кездесуі, ол он жасқа үлкен және марксист болғандықтан, өмір бойындағы көзқарасын қалыптастырғанын айтты. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Бехар Нидерландқа оралды. 1940 жылы Германия Нидерландты басып алып, оның әскерін жеңді. Бехар тұтқындалды, бірақ 17 жасында босатылып, голландтық қарсылық қозғалысына курьер ретінде қосылды. 1942 жылы ол Нидерландтан қашып, Испания және Гибралтар арқылы Ұлыбританияға өтіп, 1943 жылдың қаңтарында Лондонға жетті.
While in Cairo, he was close to his cousin Henri Curiel, who was later to become a leader of the Communist Democratic Movement for National Liberation in Egypt. In 1991, Blake said that his encounter with Curiel, who was a decade older and already a Marxist, shaped his views in later life. When the Second World War broke out, Behar was back in the Netherlands. In 1940, Germany invaded and quickly defeated the Dutch military. Behar was interned but released because he was only 17, and joined the Dutch resistance as a courier. In 1942, he escaped from the Netherlands and travelled to Britain via Spain and Gibraltar, reaching London in January 1943.
Ашылуы және айыпталуы
1961 жылы Блейк поляк құпия қызметінен дезертир болған Майкл Голеневский және басқалардың көрсетуінен кейін күдікке ілікті. Ол Ливаннан шақырылып келгеннен кейін, Лондонға келгенде тұтқындалды, ол жерде ол Таяу Шығыс араб зерттеулер орталығына (MECAS) оқуға қабылданған еді. Көптеген дереккөздер бұл жоспарды кинорежиссер Тони Ричардсон қаржылаған деседі. Бурк түрмеде отырған Блейкпен байланысу үшін оған рацияны жасырып берді. 1966 жылдың 22 қазанында Блейк өзінің камерасы орналасқан дәліздің соңындағы терезені сындырды. Содан кейін, сағат 6-дан 7-ге дейін, көптеген тұтқындар мен күзетшілер апталық кино көрсетілімін тамашалап жатқанда, Блейк терезекіден шығып, верандадан сығалап, сыртқы қабырғаға жетті. Ол жерде бұрын босатылған Бурк қабырғадан арқан баспалдақ лақтырып жіберді. Блейк осы баспалдақпен қабырғадан асып, қауіпсіз жайға жетті. Қашу кезінде Блейк сыртқы қабырғадан секіргенде білегін сындырып алды, бірақ басқа жағдайлар жоспар бойынша өтті. Кейін Блейк пен Бурк Поттлмен бірге тұрып, елден кетуді жоспарлады. Олар Блейкті Англиядан Ла-Манш арқылы кемперде өткізіп, Солтүстік Еуропа және Батыс Германия арқылы Хельмштедт-Мариенборн шекаралық бекетіне дейін барды. Олар адамдарды кінәлі деп табуға бағытталған нұсқауларға қарамастан, қазылар алқасы екеуін де ақтап берді; бұл қазылар алқасының өкілеттігін жойған акті деп аталады, онда қазылар алқасы өз қалауынша шешім қабылдауға толық құқылы. Бурк оның рөлі үшін сотталған жоқ, себебі Ирландия саяси сипаттағы айыптаулар бойынша оны Ұлыбританияға экстрадициялаудан бас тартты.
In 1961, Blake fell under suspicion after revelations by Polish defector Michael Goleniewski and others. He was arrested when he arrived in London after being summoned from Lebanon, where he had been enrolled at the Middle East Centre for Arabic Studies (MECAS). Several sources also state that the plan was financed by film director Tony Richardson. Bourke had smuggled a walkie talkie to Blake to communicate with him while in prison. On 22 October 1966, Blake broke a window at the end of the corridor where his cell was located. Then between 6 and 7 p. m., while most of the other inmates and guards were at the weekly film showing, Blake climbed through the window, slid down a porch and made his way to the perimeter wall. There, Bourke, who had been released from the prison earlier, threw a rope ladder over the wall. Blake then used it to climb over the wall and they drove off to a safe house. During the escape, Blake fractured his wrist jumping from the perimeter wall, but apart from that it all went according to plan. Subsequently, Blake and Bourke moved in with Pottle, staying with him while preparing to get out of the country. They smuggled Blake across the English Channel in a camper van, then drove across northern Europe and through West Germany to the Helmstedt–Marienborn border crossing. Despite being directed that they must find the men guilty, the jury acquitted them both; an act known as jury nullification in which a jury uses its absolute discretion to find as it sees fit. Bourke was not prosecuted for his role since Ireland refused to extradite him to the United Kingdom to face charges that were political in nature.
Мәскеу
1966 жылдың қарашасында оның әйелі Джиллиан, олардың үш баласы болған, оған қарсы ажырасу процесін бастады, ал 1967 жылдың наурыз айында судья Орр Блейк сотқа келмеген күйінде ажырасу туралы шешім шығарды, себебі жұбайының мемлекетке қарсы қылмыс жасауы қатыгездікке немесе ерікті түрде тастап кетуге себеп болуы мүмкін. Олардың үш ұлының күтімі Джиллианға берілді. Бұл Блейкке үлкен қайғы келтірді, бірақ ол Джиллианның Кеңес Одағындағы өмірге бейімделуі қиын болатынын білген. 1990 жылы Блейк «Басқа таңдау жоқ» атты автобиографиясын жариялады. Британдық баспагер оған сатудан түсетін табыстан пайда табуына бөгет қою үшін үкімет араласу алдында шамамен 60 000 фунт стерлинг төлеген. Ақырында, үкімет тәркілеген сома 90 000 фунт стерлингке жетті. Кейін ол британ үкіметін адам құқықтарын бұзды деп шағымдады, өйткені оның ісін қарауға тоғыз жыл кетті және Еуропалық адам құқықтары соты оған 5 000 фунт стерлинг өтемақы төледі. 1991 жылы Блейк Рэндл мен Поттл оның қашуына көмектескені үшін сотталып жатқанда бейнежазба арқылы куәлік берді. Олар ақталды. 1991 жылы NBC News телеарнасына берген сұхбатында Блейк оны сатқан агенттердің өліміне өкінгенін айтты. 1992 жылы Канаданың CBC радиосындағы «As It Happens» бағдарламасына берген сұхбатында Блейк коммунизм идеясын жоғары бағалады. Ол Кеңес Одағына қызмет етуді ұсынғанын, себебі ол коммунизмді «адамзаттың әділ қоғам құруға, тіпті осы дүниеде Құдайдың патшалығын құруға бағытталған ұлы тәжірибесі» деп қарады. Бұл талқылау кезінде ол британдық агенттердің өліміне жауапты емес екенін мәлімдеді, өйткені кеңестік тарап оның берген ақпаратына сүйене отырып, ешкім өлім жазасына кесілмегенін айтқан, ол осы кепілдіктерге сенген. Алайда, NPR хабарлағандай, «Блейк жүздеген британдық тыңшылардың жеке басын ашты, олардың кейбіреулері өлім жазасына кесілді». 1992 жылы CNN-нің «Сыртқы соғыс» сериалында КГБ-ның бұрынғы генералдарының бірі Олег Калугин: «Джордж Блейктің бір жағынан қарағанда, жазықсыз санасы болды. Ол әлі де өте наив адам. Ол сатқан адамдардың көптегені өлім жазасына кесілгенін білгісі келмеді. Менің ойымша, біз бұл тақырыпты бір кезде талқыладық, ол оған сенбеді. Ол: «Маған олай болмайды деп айтты ғой!» деді. Бірақ олай болды. Оған шындықты айтпады». Блейк 1968 жылы Ида Михайловна Карееваға қайтадан үйленді, олардың бір баласы болды. Ол басқа балаларымен де қайта табысты. Блейктің кейінгі кітабы «Транспарент қабырғалар» (2006) «Взгляд» («The View») газетінде жарияланды. Ресей Федерациясының Сыртқы барлау қызметінің (СВР) сол кездегі директоры Сергей Лебедев кітаптың алғы сөзінде кітап өткенге арналғанын, бірақ қазіргі уақыт туралы да айтатынын жазды. Сондай-ақ ол 85 жастағы шетелдік барлау полковнигі Блейк «әлі де құпия қызмет ісіне белсенді қатысатынын» жазды. 2012 жылы Блейк 90 жасқа толғанда, әлі де Мәскеуде КГБ зейнетақысымен өмір сүрді. Оның көру қабілеті нашарлап, өзін «іс жүзінде соқыр» деп сипаттады. Ол марксистік-лениндік идеологиясын ұстанды. Блейк өзін сатқын деп санамай, өзін британдық сезінбегенін мәлімдеді: «Сатқындық жасау үшін алдымен оған тиесілі болу керек. Мен ешқашан өз жерімде болған емеспін». 2017 жылдың қарашасында ол өзінің тыңшыларына «жауапсыз саясаткерлер ядролық соғыс қаупі мен адамзаттың өзін-өзі жоюы қайтадан күн тәртібінде тұрған жағдайда» әлемді құтқарудың «қиын және маңызды миссиясы» бар екенін мәлімдеді. Бұл – жақсылық пен жамандықтың арасындағы нағыз шайқас».
In November 1966, his wife Gillian, with whom he had three children, began divorce proceedings against him, and in March 1967 Mr Justice Orr granted a decree nisi in Blake's absence, on the grounds that the conviction of a spouse for treason can amount to cruelty or constructive desertion. Custody of their three sons was awarded to Gillian. This caused Blake a good deal of grief, though he knew that Gillian would have struggled to settle into life in the Soviet Union. In 1990, Blake published the autobiography No Other Choice. The book's British publisher had paid him approximately £60,000 before the government intervened to stop him profiting from sales. Eventually, the amount seized by the government totalled £90,000. He later filed a complaint charging the British government with a human rights violation for taking nine years to decide on his case and was awarded £5,000 in compensation by the European Court of Human Rights. In 1991, Blake testified by video recording when Randle and Pottle were put on trial for aiding his escape. They were acquitted. In an interview with NBC News in 1991, Blake said he regretted the deaths of the agents he had betrayed. In a 1992 interview for the programme As It Happens, aired by Canada's CBC Radio, Blake praised the general concept of communism. He said that he had offered his services to the Soviet Union because he viewed communism as "a great experiment of mankind, to create a more just society, to create, in fact, the kingdom of God in this world". During this discussion, he denied responsibility for the deaths of any British agents, having been assured by the Soviets that none were executed based on the intelligence that he had provided, assurances he accepted. However, according to NPR, "Blake gave up the identities of hundreds of British spies, some of whom were executed." In the 1992 CNN series Cold War, former KGB general Oleg Kalugin remarked, "George Blake had that innocent mind, in a sense. He's still a very naïve man. He didn't want to know that many people he betrayed were executed. And I think we discussed this subject at one point, and he wouldn't believe it. He would say, 'Well, I was told that this would not happen!' It did happen. He was not told." Blake married again, in 1968, to Ida Mikhailovna Kareyeva with whom he had one child. He also reconciled with his other children. Blake's later book, Transparent Walls (2006), was reported by the daily Vzglyad ("The View"). Sergei Lebedev, the then director of the Foreign Intelligence Service (SVR) of the Russian Federation, wrote in the book's foreword that despite the book's being devoted to the past, it is about the present as well. He also wrote that Blake, the 85 year old colonel of foreign intelligence, "still takes an active role in the affairs of the secret service". In 2012, Blake celebrated his 90th birthday, still living in Moscow on a KGB pension. His eyesight was failing and he described himself as "virtually blind". He remained a committed Marxist–Leninist. Blake denied being a traitor, insisting that he had never felt British: "To betray, you first have to belong. I never belonged." In a November 2017 statement, he claimed that its spies now have "the difficult and critical mission" of saving the world "in a situation when the danger of nuclear war and the resulting self destruction of humankind again have been put on the agenda by irresponsible politicians. It's a true battle between good and evil."
Өлім
Блейк 2020 жылғы 26 желтоқсанда 98 жасында Мәскеуде қайтыс болды. Блейктің қазасы туралы алғаш рет Ресейдің SVR сыртқы барлау қызметіне сілтеме жасап, РИА Новости агенттігі хабарлады. "Бізге өте қайғылы жаңалық келді – аңызға айналған Джордж Блейк дүниеден өтті", - делінген хабарламада. Ресей президенті Владимир Путин, өзі бұрынғы КГБ қызметкері, Блейктің отбасы мен достарына "шынайы көңіл айтты". Кремльдің сайтында жарияланған хабарламасында Ресей басшысы Блейктің "стратегиялық теңгерімділікті қамтамасыз етуге және планетадағы бейбітшілікті сақтауға баға жетпес үлес қосып, зор еңбек еткенін" атап өтті. Путин Блейк туралы: "Полковник Блейк – ерекше жантығы мен батылдығы бар, білікті маман болды" деді. Блейк әскери салтанатпен Мәскеудегі Троекуровское зиратына жерленді.
Blake died on 26 December 2020, aged 98, in Moscow. The RIA Novosti news agency first reported Blake's death, citing Russia's SVR foreign intelligence agency. "We received some bitter news—the legendary George Blake passed away," it said. Russian President Vladimir Putin, himself an ex KGB agent, expressed his "deep condolences" to Blake's family and friends. In a message published on the Kremlin website, the Russian leader noted Blake's "invaluable contribution to ensuring strategic parity and maintaining peace on the planet." Putin also said of Blake, "Colonel Blake was a brilliant professional of special vitality and courage." Blake was buried with military honours at Moscow's Troyekurovskoye Cemetery.
Мәдениетте
Десмонд Бэглидің 1971 жылғы "Азаттық тұзағы" романы және оның экрандық нұсқасы, Джон Хьюстонның 1973 жылғы "Маккинтош адамы" Блейктің түрмеден қашуына шала-шала негізделген. Саймон Грейдің 1995 жылғы "Cell Mates" пьесасы Блейк пен Шон Бурк туралы. Алғашқы қойылымда Стивен Фрай Блейк, ал Рик Майолл Бурк рөлінде ойнады. Фрайдың жаман сыннан кейін қойылымнан кеткенінен кейін қойылым қырсыққа ұшырады. Альфред Хичкок Блейк туралы "Қысқа түн" атты фильм түсіруді жоспарлаған, бірақ оған үлкермей қайтыс болды. 2015 жылы BBC Storyville Блейктің 92 жасындағы өмірі туралы деректі фильм жасады, онда Блейкпен сұхбаттасулар да бар. Фильм "Storyville: Мәскеудің шебер тыңшысы – Джордж Блейк" деп аталды. 2021 жылы Барнаби Кейдің "Breaking Blake" радио пьесасы BBC арнасында көрсетілді. Онда оның түрмеден қашуы және кемпердің жасырын бөлімінде Чехословакияның Шығыс Германиямен шекарасына қашуы туралы айтылады. Джордж Блейк Иан Макьюэннің "The Innocent" романында кейіпкер ретінде пайда болады.
Desmond Bagley's 1971 novel The Freedom Trap and its screen version, John Huston's The Mackintosh Man from 1973, were loosely based on Blake's prison escape. The play Cell Mates (1995) by Simon Gray is about Blake and Sean Bourke. The original production starred Stephen Fry as Blake and Rik Mayall as Bourke. The production was thrown into turmoil when Fry left the production following a bad review. Alfred Hitchcock planned to make a film, The Short Night, based on Blake, but died before doing so. In 2015, BBC Storyville made a documentary about Blake at the age of 92, which included interviews with Blake. The film was titled Storyville: Masterspy of Moscow – George Blake. In 2021 the BBC radio play Breaking Blake by Barnaby Kay was broadcast. It covers his escape from prison and his flight to a Czechoslovakian border post with East Germany in a camper van's hidden compartment. George Blake appears as a character in Ian McEwan's novel The Innocent.