Кіріспе

Ішкі Гебрид аралдарындағы арал, Шотландия.

Рона (Rònaigh), кейде оны Солтүстік Ронадан (Кейп Враттың солтүстік-батысындағы кішкентай, адам тұрмайтын арал) ажырату үшін Оңтүстік Рона деп атайды, Ішкі Гебрид аралдарындағы тұрғындары бар арал. Ол Раасай бұғазы мен Ішкі бұғаздың арасында, көрші Раасай аралының солтүстігінде және Скай Тротерниш түбегінің шығысында жатыр. Оның жалпы ауданы және халқы 3 адамды құрайды.

География және геология

Рона – Расай жотасының солтүстікке қарай созылған бөлігі. Оның геологиясы Льюис гнейсінен тұрады, ал мұздық ландшафты Батыс Еуропадағы ең ежелгі тау жыныстарының үстінде жатыр. 18 ғасырдың басында Мартин Мартин жазғандай, «Бұл кішкентай арал – кездесетін ең бейбір тасты жер: оның тек өте аз бөлігін жыртуға болады, бүкіл аумағы ұзын жусан, эрика бацифера, мүртә және аз мөлшерде шөппен жабылған; жайылымдық мал өсіруге өте қолайлы деп есептеледі: көптеген тастар гематиттен тұрады, ал олардың маңызды бөлігі қызыл түсті». Аралдың батыс жағында Ан Акарсаид Мхор орналасқан – An t Eilean Garbh кішкентай аралымен қоршалған, қауіпті және әдемі табиғи тұрақ. Жазушы Малкольм Слэссер оны «тамаша шағын фьорд және кішкентай кемелер үшін керемет жағажай» деп сипаттаған. «Жасыл жапырақты ормандар да сәнмен көмкерілген». Ронаны айналатын басқа да кішкентай аралдарға Eilean Seamraig, Garbh Eilean (су тасқыны кезінде Ронаға қосылады), Sgeirean Buidhe Bhorlum және A' Sgeir Shuas кіреді. Eilean Tighe (су тасқыны кезінде Расайға қосылады) An Caol Ronaigh бұғазының ар жағында, ортасында кішкентай Fraoich Eilean орналасқан. Шығыс жағалауы көбінесе тік жарлы және Акаирсейд Мхордан басқа, негізгі шығанақтар – Ан Дубх Чамус (қара шығанақ), Ан Акаарсейд Тьорам (құрғақ жағажай) және батыс жағалаудағы Лох а' Брахейги. Солтүстік-батысында Port an Fhearainn (жер порты), Òb nam Feusgan (мидия шығанағы), Port na Bà Brice (бенде сиыр порты) және Òb an Deallaire (кеңсалдық шығанағы) сияқты бірнеше кішкентай шығанақтар бар. Аралдың ең биік нүктесі – Meall na h Acarseid, ал Sgàth a' Bhannaich және Beinn na h Iolaire (бүркіттің төбесі) солтүстікке қарай орналасқан және әрқайсысы биіктігінен асып түседі.

Атауы

Ронаның аты көне норвег тілінен шыққан деп саналады, Hraun eyer сөзі "қалың аралдар" немесе "жартасты аралдар" деген мағынаны білдіреді және бұл, әдетте, викингтердің қоныстанған жерін көрсетеді. Гель тіліндегі Ронай аты да ұқсас мағынаға ие.

Тарихи кезеңнің басында

Аралдың оңтүстік шетінде, Ан-Темпуллде 14 ғасырға жататын шағын шіркеудің қираған қалдықтары бар. Бұл құрылыс, әдетте монахтардың келмесі болған, аралдың жалғыз қабір тасы орналасқан қабырғамен қоршалған. 16 ғасырда Рона, Ан Акарсаид Мхорда база құрған қарақшыларға пана болды, ол кезде ол Порт-нан Робаир, яғни "қарақшылар порты" деп аталды. Мюррей (1973) олардың шабуылдарын тек шетелдік кемелерге ғана бағыттап, жергілікті тайпа басшылары тарапынан төзімділікпен қабылданғанын болжайды. Осындай қарақшылардың басшыларының бірі – Льюис кланы МакЛеодтың басшысының ұлы Калум Гарб МакЛеод болды. Ол 1518 жылы Расайдағы Брохайл қамалында бекініп, Ронаны шабуылдарды жүргізу үшін база ретінде пайдаланды. 1549 жылы Диан Монро былай деп жазды: "Раарсейдің солтүстік жағында, одан жарты мильдей теңізден, Ронай деп аталатын арал бар, ұзындығы бір мильден астам, ағаш және бұталарға толы, ортасында гелиндер кемелері үшін қосымша жағалау бар, және бұл жағалау ругаирлер, рейваирлер және ұрыларды бағып-қағуға, кедей халықты тонауға және жоқ қылуға дейін жабдықталған. Бұл арал күшпен Раарсейдің М. Гиллихаланына тиесілі, ал аралдардың епископына мұра ретінде берілген".

Қазіргі заман

МакЛауд кланы 19 ғасырдың ортасына дейін аралды иеленді. 1763 жылы Расай иелері аралда 160 бас ірі қара мал мен бір малшы ұстағандығы тіркелген, ал 1787 жылы Расайлық МакЛеод аралда коммерциялық балық аулау мүмкіндіктерін зерттеді. Ол Британ балық шаруашылығы қоғамының губернаторы болған Аргилль герцогына жазған хатында Ронаны былай сипаттады:
<blockquote>Бұл жағалаудағы балық аулау станциясы үшін ең қолайлы орындардың бірі. Оны көптеген банкалар қоршап тұр, оларды күн сайын құрлықтан балық аулауға келетін жергілікті тұрғындар жаңадан табады, бұл мені арал төңірегінде олардың шексіз қоры бар деген ойға жетеді. Сонымен қатар, ол әрбір шағын шығанақта үлкен және кішкентай кемелерге арналған ең жақсы бейімделген порттармен жабдықталған. Томас С. Летбридж 1950 жылы үңгірдің жақсы сипаттамасын берді, онда тас орындықтары мен үңгір аузындағы алтарь әлі де сақталған. Археологтар 2000-шы жылдардың басында кішкентай сынақ қазбаларын жүргізіп, кем дегенде темір ғасырынан бастап үңгірде адамдар қоныстанғандығының дәлелдерін тапты. Аралдың солтүстік жағындағы жерлер Қорғаныс министрлігінің қарамағында қалады.</blockquote>

Жабайы табиғат

1960 жылдары жазған Фрейзер Дарлинг пен Бойд аралда жабайы ешкілердің тобын және тышқандар мен құсқұйрықтардың жоқтығын байқады. Ешкілер қазір жоқ, бірақ 1993 жылы аралға қызыл бұғылар әкелінді, ал 1996 жылы Солтүстік Уисттен биік таулы малдың үйірі келді. 300-ден астам өсімдік түрі тіркелді және қойлардың болмауына байланысты, жергілікті орман жаңарып келеді.