Челябін облысының тарихы мен әкімшілік бөлінісі

Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі

Челябінск облысы (Челябинская о́бласть) – Ресейдің Орал таулары аймағында, Еуропа мен Азия шекарасында орналасқан федералды құрамы (облыс). Әкімшілік орталығы – Челябінск қаласы.

Тарих

Орта ғасырларда Оңтүстік Урал аймағында башқұрт тайпалары қоныстанды. Олар Алтын Орданың, Ноғай Ордасының және кішірек башқұрт бірлестіктерінің құрамына кірді. Ресей мемлекеті бұл аймақты 16 ғасырдың соңында бағындырды. Бірақ, Ресейдің аймақты отарлауы 18 ғасырда ғана басталды, 1734 жылы Оренбург экспедициясы сол кездегі Ресей шебінде бекіністер мен сауда орындарын салған кезде. Челябинск облысының көптеген қалалары, тіпті Челябинск қаласының өзі де осы бекіністерден бастау алады. 1743 жылы Челябинск бекінісі Орынбор генерал-губернаторлығының құрамындағы (Оренбург экспедициясының тікелей жалғасы) Исет провинциясының орталығына айналды. 1750-1770 жылдар аралығында Оңтүстік Уралда алғашқы фабрикалық қалалар – Миасс, Киштим және Златоуст пайда болды, өнеркәсіптік кәсіпорындар құрыла бастады. 1773-1775 жылдардағы Пугачев көтерілісінен кейін Оңтүстік Урал қалпына келген соң, қазіргі Челябинск облысының аумағына Ресейдің еуропалық бөлігінен көшіп келгендердің саны арта бастады. 19 ғасырдың ортасына қарай Челябинск Оралдағы маңызды сауда орталығына айналды, ал 1890 жылдары Транссибір теміржолы салынысымен Сібірді Ресей империясының қалған бөлігімен байланыстыратын ірі көлік торабы болды. 1919 жылы Челябинск, Ресей КСР-інің жаңа құрылған Челябинск облысының орталығы болды, ол Орынбор облысының шығыс бөліктерін және Тобольск облысының Курган қаласын біріктірді. Осы кезде жаңа облыстың халқы бір миллионнан асты. 1923 жылы Пермь, Екатеринбург облысы және Тюмень облыстарымен бірге ол 1934 жылға дейін бар болған бір Орал облысына қосылды. 1934 жылдың 17 қаңтарында Челябинск облысы құрылды. Оның қазіргі шекарасы 1943 жылы Құрған облысы бөлініп шыққанда қалыптасты.

During the Middle Ages, Bashkir tribes inhabited the Southern Urals; they formed part of the Golden Horde, Nogai Horde, and smaller Bashkir unions. The Tsardom of Russia incorporated the area in the late 16th century. However, Russian colonization of the region only began in the 18th century, with the establishment of a system of fortresses and trade posts on the then Russian border by the Оренбургская экспедиция in 1734. Many cities of Chelyabinsk Oblast, including the city of Chelyabinsk itself, trace their history back to those forts. In 1743 the Chelyabinsk fortress became a center of the Исетская провинция, a constituent part of the Orenburg Governorate (a direct successor of the Orenburg Expedition). The period from the 1750s to the 1770s saw the emergence of industrial enterprises in the Southern Urals when the first factory centered towns like Miass, Kyshtym, and Zlatoust were founded. After the Southern Urals recovered from the Pugachev's Rebellion of 1773–1775, the territory of modern day Chelyabinsk Oblast started to attract more people from the European part of Russia. By the mid 19th century Chelyabinsk was a major trade center in the Urals, and after the construction of the Trans Siberian Railway in the 1890s, it became an important transport hub that connected Siberia to the rest of the Russian Empire. In 1919, Chelyabinsk became the regional capital of the newly formed Chelyabinsk Governorate of the Russian SFSR, which combined eastern portions of the Orenburg Governorate with Kurgan of the Tobolsk Governorate. At this time, the population of the new region has already exceeded one million people. In 1923, together with the Perm, Екатеринбургская губерния and Tyumen governorates, it merged into a single Ural Oblast that lasted only ten years, until 1934. On January 17, 1934, Chelyabinsk Oblast was finally established. Its current boundaries were formed when Kurgan Oblast was detached from it in 1943.

Кеңес Одағының индустрияландыруы

1930 жылдары Челябинск облысы Бірінші бесжылдық жоспарының маңызды орталығына айналғандықтан, аймақтық экономика мен өнеркәсіптік өндіріс өсті. Қазіргі Челябинск экономикасының негізін құрайтын, Магнитогорск темір және болат комбинаты, Челябинск трактор зауыты және Челябинск металлургия зауыты сияқты маңызды зауыттар мен кәсіпорындар осы кезеңде құрылды. 1941 жылы Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін де экономика дамуын жалғастырды, өйткені Совет Одағының батыс аймандарынан Оралға, әсіресе Челябинск облысына өнеркәсіптік кәсіпорындар эвакуацияланды. Соғыс жылдары Магнитогорск қаласы ғана советтік болаттың үштен бір бөлігін өндірді, ал Челябинск қаласы кеңестік танк өндірісінің басты орталығына айналып, "Танкоград" (Танк қаласы) деген атаққа ие болды.

Ядролық зерттеулер

Челябинск облысы 1940 жылдан бері құпия ядролық зерттеулер орталығы болып табылады. Челябинск қаласында ядролық электр станциялары болмаса да, ерте суық соғыс кезеңінен бастап онда бірнеше өндірістік реакторлар орналасқан. 1957 жылы қаланың солтүстік-батысындағы «Маяк» ядролық отынды қайта өңдеу зауытында ауыр ядролық апат болды, ол облыс бойынша эвакуацияға және адам өліміне әкелді, бірақ Челябинск қаласында болған жоқ. Облыс 1992 жылға дейін барлық шетелдіктер үшін жабық болды, 1980-ші жылдардың ортасында болған екі пойыз соқтығысынан кейін ғана британдық медициналық бригадаға кіруге рұқсат берілді. Славомир Грунберг 1994 жылы «Челябинск: планетадағы ең ластанған жер» деген деректі фильмін түсірді, ол Теха өзеніне және Карачай көліне радиоактивті қалдықтарды қауіпсізсіз тастау туралы айтады.

Жақында болған тарих

1997 жылғы 4 шілдеде Челябинск, Брянск, Магадан, Саратов және Вологда қалалары Ресей үкіметімен билікті бөлісу туралы келісімге қол қойып, автономия алды. Келісім 2002 жылғы 2 ақпанда күшін жойды. 2013 жылғы 15 ақпанда сағат 09:20 YEKT (03:20 UTC) шамасында 10 000 тонналық метеороид Ресей үстіндегі Жер атмосферасына енді. Ол Оңтүстік Урал аймағынан өтіп, Челябинск облысының үстінде ауада жарылыс жасады. Шамамен 1500 адам жарақаттанды, оның ішінде 311 бала. Денсаулық сақтау органдары 112 адамның ауруханаға түскенін, олардың көпшілігі шок толқынынан жарылған терезелердің әйнегінен жарақат алғанын, екеуінің жағдайы ауыр екенін хабарлады. Аймақтағы алты қаладағы 3000-ға жуық ғимарат жарылыс пен соққыдан зақым көрді. Метеорит ауада жарылғанда, қатты жарық пайда болды, ол Челябинск қаласында күндіз көлеңке түсіруге жеткілікті болды.

Экономика

Облыстың ең ірі компаниялары Магнитогорск темір және болат комбинаты, Челябинск металлургия зауыты (Мечел тобы), Челябинск құбыр өндіру зауыты, Челябинск электрометаллургия зауыты, Челябинск мырыш зауыты, Ашинск металлургия зауыты.

География

Челябинск облысы Оңтүстік Уралдың шығыс беткейінде орналасқан. Аумақтың батысындағы шағын бөлігі ғана Оңтүстік Уралдың батыс беткейлерінде жатыр. Челябинск облысы Оңтүстік Уралда, Құрған және Свердловск облыстарының жанында орналасқан. Облыстың көп бөлігі Азия мен Еуропа арасындағы континенттік шекараны құрайтын Урал тауларының шығысында орналасқан. Бұл шекараны (Златоусттан) Уржумка станциясына жақын Оралтау асуында орналасқан, бір жағында "Еуропа", екінші жағында "Азия" деп жазылған тас бағана белгілейді. Челябинск облысында Златоуст қаласы, Катав-Ивановск, Сатка, сондай-ақ Челябинск, Троицк және Миасс Еуропа құрлығында орналасқан. Магнитогорск екі құрлықтың шекарасында жатыр. Челябинск облысының ауданы – , оның сыртқы шекарасының жалпы ұзындығы – , ал облыс солтүстіктен оңтүстікке дейін және батыстан шығысқа дейін өлшенгенде шамамен – құрайды. Теңіз деңгейінен жоғары орналасқан Челябинск облысының ең биік нүктесі – Зюраткөл көліне жақын, ұзындығы шамамен – болатын Нургуш тауларында орналасқан. Бұл облыс Қазақстанмен, атап айтқанда Қостанай облысымен шектеседі.

Көңіл көтеру

Челябінск облысының ландшафты өте алуан түрлі, жазықтар мен төбелі далалардан бастап, биіктігі 1000 м-ден аспайтын тау жоталарына дейін жетеді, соның ішінде Нұрғұш тауы (1406 м). Таулы аймақта бірнеше шаңғы курорттары бар. Батыс Сібір жазығы батыс жағынан горизонтальмен (теңіз деңгейінен 190 м биіктікте) шектеледі, ол Бағаряк, Кұнашақ ауылдарынан өтіп, Челябинск арқылы оңтүстікке қарай созылады. Жазықтар солтүстік-шығыста орналасқан, ал шығыс шекаралық аймақта биіктік 130 м-ге дейін төмендейді.

Гидрология

Көптеген өзендер Кама, Тобол және Урал өзендерінің алабында бастау алады. Аймақта ұзындығы (жалпы ұзындығы) -ден асатын 348 өзен бар, олардың 17-сінің ұзындығы -ден артық. Миасс, Уй, Урал, Ай, Уфа, Увелька және Гумбейка деген жеті өзен аймақ арқылы өтеді және -ден ұзын.

Челябінск облысында 3748-ден астам көл бар, олардың көпшілігі солтүстік және шығыс бөліктерінде орналасқан, жалпы ауданы 74,5 га құрайды. Бұл аймақтағы Тургояк, Зюраткуль және Иткуль сияқты көптеген көлдер таза суларымен әйгілі және туристерді қызықтырады. Шығыс тау етегіндегі кейбір көлдердің тектоникалық пайда болуы бар, себебі су тектоникалық жарылымдарда (аулақтарда) жиналған, нәтижесінде өте терең көлдер пайда болған, олардың тереңдігі -ге жетеді.

Таганай ұлттық паркі

Таганай ұлттық паркі Челябинск облысы, Златоуст қаласының солтүстік-шығысында орналасқан. Таганай ұлттық паркі – Уралдағы танымал туристік орын. Паркте тау жоталары, альпілік шалғынды далалар, тасты жартастар мен бірнеше шақырымдық тасты өзен, орман және бұталы жерлер, тау тундрасы, ежелгі минералды кендер мен Еуропа және Азияға қарай ағатын тау өзендері бар. Таганай ұлттық паркі 1991 жылдың 5 наурызында құрылған, ол Уралдағы алғашқы ұлттық парк.

Гагарин саябағы

Гагарин орталық паркі – Челябинск қаласында 12 гектар көлемдегі демалыс орны. Парк кеңестік ғарышкер Юрий Гагариннің құрметіне аталған, ол ғарышқа алғашқы адам ретінде ұшқан. Паркте орманды серуендеу жолдары, көлдер, ескі карьерлер мен ландшафтық бақтар бар. Сонымен қатар, көңіл көтеруге арналған аттракциондармен жабдықталған көрме алаңы да бар.

Ескерткіштер

Челябінск қаласында бірнеше ескерткіш бар, олардың көпшілігі Кировка көшесінде орналасқан, ол Челябінск қаласының орталығындағы жаяу жүргіншілерге арналған көше. Ескерткіштердің ішінде 1986 жылы Челябінск қаласының 250 жылдығына орай ашылған ядролық ғалым Игорь Курчатовқа қойылған ескерткіш; 1958 жылғы 29 қазанда Комсомолдың 40 жылдығына арналған Челябинсктегі Алоэ Полясындағы Орленок ескерткіші; Пошташы мүсіні; Заң және тәртіп сақшыларына арналған мемориал; Сайыпқырандық әскерлерге арналған ескерткіш; және өрт сөндірушінің мүсіні бар.

Саясат

Кеңес дәуірінде облыстың ең жоғары билігі үш лауазымға бөлінді: Челябинск КОКП комитетінің бірінші хатшысы (ең көп билікке ие болған), Облыстық Совет төрағасы (заң шығару билігі) және Облыстық атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін КПСС биліктегі монополиясын жоғалтты. Бүгінде Челябинск облысының хартасы аймақтың саяси құрылымын реттейді. Челябинск облысының Заң шығарушы жиналысы аймақтық парламент қызметін атқарады және заңдар, қаулылар және басқа да құқықтық актілерді қабылдау, олардың орындалуын және сақталуын бақылау құқығымен заң шығару өкілеттігін жүзеге асырады. Челябинск облысының губернаторы басқаратын Облыс әкімдігі – аймақтың ең жоғары атқарушы органы, және дамуға көмектесетін, сондай-ақ облыстың күнделікті мәселелерін шешетін аудандық әкімшіліктер, комитеттер және комиссиялар сияқты аумақтық атқарушы органдарды қамтиды.

Елді мекендер

Челябинск облысы жоғары деңгейде қалалықтанған.