Юлий Борисұлы Харитон: Советтік ядролық қарулардың бас конструкторы

Кіріспе

Ресейлік физик және ғалым Юлий Борисович Харитон (Ланг ру; 1904 жылғы 27 ақпан – 1996 жылғы 18 желтоқсан) – бұрынғы Кеңес Одағының ядролық қару бағдарламасындағы жетекші ғалым. Иосиф Сталиннің 1943 жылы атом бомбасын жасау жөніндегі кеңестік бағдарламаны бастауынан бастап Харитон "бас ядролық қару конструкторы" болды және шамамен қырық жыл бойы осы бағдарламамен байланыста болды. 2004 жылы оның туғанына 100 жыл толуына орай Ресей үкіметі оның суретін пошта маркасына бастырды.

Отбасы, ерте өмір және білім

Юлий Борисович Харитон 1904 жылғы 27 ақпанда Ресей империясының Санкт-Петербург қаласында орыс еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Борис Осипович Харитон, Украинадағы Киев университетін бітірген саяси журналист, редактор және баспагер болған. Әкесі Конституциялық-демократиялық партияның бас органы – «Речь» газетінде жұмыс істеді және Ресейдің саяси айналымында белгілі тұлға еді. Борис Харитон 1940 жылға дейін Латвияда тұрды, ал 64 жасында НКВД-мен тұтқындалып, жеті жылға мәжбүрлі еңбекпен Гулагқа жіберілді, онда қайтыс болды. Юлийдің анасы Ресейге оралмады, әкесінен ажырасып, психиатры доктор Макс Эйтингонға үйленді. Юлийді әкесі жалдаған эстондық үй шаруашылығы қызметкері үйден оқытты, ол оған неміс тілін үйретті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Харитонның жарылыстар физикасы туралы білімі советтік және шетелдік қару-жарақтарды зерттеуде пайдаланылды, ол Химиялық физика институтын басқарды. Физик Игорь Курчатов 1943 жылы Харитонды Ресей Ғылым академиясының №2 зертханасында советтік атом жобасына қатысуға шақырды. 1945 жылдың мамыр айында нацистердің атом бомбасын зерттеу үшін Берлинге жіберілген физиктер тобының құрамында Харитон 100 тонна уран оксидін тапты, ол Мәскеуге тасымалданды, бұл отандық плутоний өндірісін дамыту мерзімін қысқартты. Хиросима мен Нагасакиге бомба тасталғаннан кейін Курчатов пен Харитонның қатысуымен Арнайы комитет құрылды. Харитон КБ-11 (жобалау бюросы-11) ғылыми директоры болып тағайындалды, ол Арзамас-16 деп те белгілі, және жай ғана «Құрылыс» деп аталды. Бұл жабық қала Саров, Нижний Новгород облысында орналасқан, советтік ядролық қаруды жасау үшін құрылған (қазіргі кезде бұл ұйым – Бүкілресейлік Эксперименттік Физика Ғылыми-зерттеу институты (ВНИИЭФ)). Харитон 46 жыл бойы оның ғылыми директоры қызметін атқарды. Басқа жоғары дәрежелі ғалымдар сияқты, ол ұшуға тым маңызды деп есептелді және жеке вагонмен саяхаттады. 1946 жылы ол КСР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, ал 1953 жылы толық мүшесі болып сайланды. Оның дипломатиялық қабілеті саяси лидерлердің сыны мен кемсітулерін қабылдауға мүмкіндік берді. КБ-11 еврей тегі бар қызметкерлердің көп саны үшін, соның ішінде Харитон үшін, кейде сындарға ұшырады. Евгений Забабахин басқарған екінші «Құрылыс» құрамында олардың саны аз болды, және кәсіби қарым-қатынастар қиын болды; саясаткерлер оны «Мысыр» деп әжуалайтын, KB-11-мен салыстыруды білдіретін. KB-11-дегі асхана «синагог» деп аталды.

Yulii Borisovich Khariton was born in Saint Petersburg, Russian Empire to an ethnic middle class Russian Jewish family, on 27 February 1904. His father, Boris Osipovich Khariton, was a political journalist, an editor, and a publisher, who had attained a law degree from Kiev University in Ukraine. His father worked for the newspaper Rech, the main organ of the Constitutional Democratic Party, and was a well known figure in the political circles of Russia. His father, Boris Khariton, remained there until Latvia's annexation by the Soviet Union in 1940 and, at the age of sixty four, was then arrested by the NKVD and sentenced to seven years of forced labour in a Gulag where he died. Yulii's mother never returned to Russia and divorced his father, only to marry her psychiatrist, Dr. Max Eitingon. Yulii was home schooled by his Estonian housekeeper, hired by his father, who taught him the German language. During World War II, Khariton's knowledge of the physics of explosions was used in experimental studies on Soviet and foreign weaponry, while continuing his leadership of the Institute of Chemical Physics. Physicist Igor Kurchatov asked Khariton to become part of the Soviet atomic project in 1943, in Laboratory No. 2 of the Russian Academy of Sciences. In May 1945, as part of a team of physicists sent to Berlin to investigate Nazi atomic bomb research, Khariton found 100 tonnes of uranium oxide, which was transported back to Moscow; this reduced development time for domestic plutonium production. After the bombing of Hiroshima and Nagasaki, a Special Committee was established including Kurchatov and Khariton. Khariton was made scientific director of KB 11 (design bureau 11) also known as Arzamas 16 and colloquially as the 'Installation', located in the closed city of Sarov, Nizhny Novgorod Oblast to develop Soviet nuclear weapons (the organisation is now known as the All Russian Scientific Research Institute of Experimental Physics (VNIIEF). Khariton remained as its scientific director for 46 years. Along with other senior scientists, he was regarded as too important to fly and had his own private train carriage. He was elected as a corresponding member of the Academy of Sciences of the Soviet Union in 1946, and as a full member in 1953. His diplomacy meant absorbing criticism and put downs from political leaders who came and went. KB 11 was sometimes sneered at for having a significant number of staff with Jewish backgrounds, Khariton included. The second Installation under Yevgeny Zababakhin had fewer, and there had been awkward professional relations; it was comically referred to as "Egypt" by politicians, with obvious comparative implications with KB 11: the dining room at KB 11 was termed 'the synagogue.'